ونەگەمەن ورىلگەن ءومىر

ول 1941 جىلى ۇلى وتان سوعى­سىنىڭ باستالۋىنا 13 كۇن قالعاندا, ياعني 9 ماۋ­سىمدا تۇركى­مەنستاننىڭ كرا­سنوۆودسك (قازىرگى تۇركىمەنباشى) قالاسىندا ءومىر­گە كەلگەن. ونىڭ اتا-اناسىنىڭ قازىر­گى تۇركى­مەن جەرىنە قا­لاي بارىپ جۇرگەنى تومەن­دەگى بايانداۋلاردان كورىنەدى. «سۇمىراي كەلسە سۋ قۇريدى» دەگەندەي, قىزىل يمپەريا ورناي باستاعان­نان-اق قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنىڭ بارلىق بۇ­رى­شىنا دا زالالدى قاسىرەتىن تيگىزىپ باق­تى عوي. 20-شى جىلدارداعى اشتىق اداي­لار­دى دا اتاقونىسىنان اۋا كوشۋ­گە ءماج­بۇر ەتكەن. سودان, ولاردىڭ قالىڭ اۋىلدارى قا­زىرگى تۇركىمەنستان جەرىنەن ءبىر-اق شىق­قان. الدىمەن بۇل جەرگە 1927 جىلدان باستاپ, كونكورىستىڭ قامىمەن ءبىراز اعا­يىندار كەلگەن بولسا, ەندى 1931 جىلعى اداي كوتەرى­لىسىنەن كەيىن ولار مۇندا ءتىپتى قاپتاپ كەتەدى. قازاقتاردىڭ دەنى سول كەزدە كەن تابى­لىپ, جۇمىس ورنى اشىل­عان كراسنوۆودسكىگە اعىلعان. بىراق كە­ڭەس­تىك قانى­شەر­لەر ولاردى بۇل جەردە دە تىنىش قالدىر­ماي, سوڭىنان قۋىپ كەلىپ, جازا­لاۋعا ۇشىرات­قان. سونىڭ ىشىندە كراسنوۆودسك ۋەزىنەن ۇستالعان 500-دەي قازاقتى ءبىر بارجاعا تيەپ اپارىپ, تەڭىز تۇبىنە باتىرىپ جىبەرگەنىن سول كەزدە كوزى كور­گەن­دەر اۋزىنان تاستاماي ايتادى ەكەن. ايتا كەتەرلىگى سول, ول كەزدە قارا­بۇ­عاز­دان باتىسقا قاراعان ءوڭىر سول كەزدە ءتۇ­گەلىمەن قازاقستانعا قاراعان. 1932 جى­لى بەك­داشىدا, شاعالالى سوردا,  ال­تىن­شى­دا سۋلفات ءوندىرىسى قانات جايعان­دا نەگىزگى جۇمىسشىلار دا قازاقتار بولعان. وسى جەر­دە «جۇمىسشى» اتتى قازاق تىلىندەگى گا­زەت تە شىعىپ تۇرعان.  وكىنىشكە وراي, سو­لاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن كەيىن سول كەنىشتەردىڭ ءبارى تۇركى­مەنستانعا بەرىلىپ, ەندى ماڭگىگە سولار­دىڭ جەرى بولىپ كەتتى. كوز كورگەندەر سول جىلدارى تۇركىمەندەر بۇل جەردە مۇلدە بولماعانىن, تەك بازار­شى­لاپ كەلگەن «قا­را بورىكتىلەردىڭ» عانا اندا-ساندا كەزدەسىپ قا­ل­اتىنىن ايتادى ەكەن. مىنە, وسى كراسنوۆودسكىدە تۋعان ءومىر­زاق جەتىمدىكتىڭ زارىن تارتا ءجۇرىپ ەرجەتەدى. اناسى اقاجان جالعىز ۇلىنا اكەسىنىڭ جوقتىعىن بىلدىرمەيمىن, قاتارىنان كەم قىلمايمىن دەپ شىرىلداپ ءجۇرىپ وسىرەدى. «تالاپ­تى ەرگە نۇر جاۋار» دەگەندەي, العان بەتىنەن قايتپاي, تالماي تالاپتانعان بالا كراسنو­ۆودسكىنىڭ مەكتەبىن اقىرى كىلەڭ بەسكە اياق­تايدى. بىراق امال نە, الىسقا شىعىپ, جو­عا­رى وقۋ ورنىنا بارۋعا كۇش جوق, سون­دىقتان قىزىلوردا پەداگوگيكا­لىق ينستي­تۋ­تىنا سىرتتاي وقۋعا ءتۇسىپ, ءناپ­اقاسىن ايىرماق بولىپ, مەكتەپكە قىزمەتكە كىرەدى. ءسويتىپ, ومەكەڭ ءوزىنىڭ ءوم ىردەن تاڭ­داعان ماماندىعىنا سوناۋ, ءتۇبىت مۇرتى جاڭا عانا تەبىندەپ كەلە جاتقان بوزبالا شاعىنان كىرىسكەن ەدى. ءوزى وقىعان كراسنوۆودسكىنىڭ ءۇشىنشى مەكتەبىنە العاشىندا قامقور اعالاردىڭ ارقاسىندا «پيونەر-ۆوجاتىي» دەپ اتالا­تىن قىزمەتكە تۇرعان ومىرزاق بۇل ىسكە بار ىنتى-شىنتاسىمەن كىرىسەدى. قولىنا ءتۇس­كەن ادە­بيەتتەردى, ۇيرەتكىش قۇرال­دار­دى قۇر جىبەرمەي, شۇقشيا قالاتىن ول وسى جىل­دارى سۋ­حوملينسكيدىڭ, ماكا­رەن­كو­نىڭ ەڭبەك­تەرىن قولىنان تۇسىرمەي وقىپ شىق­قان ەدى. وعان, ءاسى­رەسە, ءوزى سياق­تى جەتىم بالالاردىڭ پسي­حولوگياسىن زەرتتەپ, پە­دا­گو­گيكالىق جا­ڭا ادىستەمە جاساعان ا.ما­­كارەنكونىڭ «پە­د­اگوگي­كا­لىق پوەماسى» قات­تى اسەر ەتكەن ەدى. سونىمەن بىرگە ۇلت­تىق مەكتەپتىڭ, قا­زا­قى ءتالىم-تاربيەنىڭ بەرەتىن ءنارى دە ادام­نىڭ قالىپتاسۋىنا ءول­شەۋ­سىز ىقپال ەتەتىنىن ول كوزىمەن كورىپ, كوڭىلىمەن سەزىپ ءجۇردى. وسى سە­زىمدەرىن قازاقتىڭ پەداگوگ, پسيحولوگ عا­لىم­­دارى­نىڭ دا ەڭبەكتەرىن وقىپ, ولارعا زەر­دەلەي كوڭىل ءبولۋى تەرەڭدەتە ءتۇستى. بالا ءومىر­زاقتىڭ سول كەزدىڭ وزىندە بولاشاقتا بالا تاربيەسىنە ارنالعان, بالا پسيحو­لو­گياسىن تەرەڭنەن زەرتتەگەن عىلىمي ەڭبەك­تەر جازا­مىن دەگەن ماقساتقا بەرىلە باستاۋى وسىن­داي اسەرلەردەن تۋعان ەدى. وسى ماقساتتاردىڭ باستاماسىمەن ومە­كەڭ كەيىن پەداگوگيكا سالاسىنان بىرنەشە عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. ماسەلەن, ونىڭ «ءداۋىردىڭ بەل بەلەستەرىندە», «حا­لىق­تان اسقان ۇستاز جوق», «وسنوۆى پسيحولوگيچەسكيح زناني», «ۆوسپيتانيە شكولنيكوۆ ي وبششەستۆەننوست» جانە ت.ب. ەڭبەك­تەرى وسى سا­لا­نىڭ بىلىكتى مامان­دارىن قاتتى قىزىق­تىرىپ, ولاردىڭ ۇنام­دى پىكىرلەرىن تۋدىر­عان. سولاردىڭ ءبىرى, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ پروفەس­سورى, پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا عى­لىم­دارى­نىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكا­دەميا­سى­نىڭ اكادەميگى قۇبىعۇل جارىق­باەۆ: «ءومىر­زاق قيالى ۇشقىر, ويى تەرەڭ, الدى-ارتىن سارالاپ جۇرۋدەن جالىق­پاي­تىن زەردەلى دە سىندارلى, اقپا-توكپە سۇڭ­عىلا زەرتتەۋشى. الدىمەن ونىڭ پسيحولو­گيالىق بايقاعىش­تى­عىنا نازار اۋدارعىم كەلەدى» دەي كەلىپ, ومەكەڭنىڭ ەڭبەگىنەن ءۇزىن­دىلەر كەلتىرە وتى­رىپ: «اۆتور ۇستازعا دا, شاكىرتكە دە جان-دۇنيەڭنىڭ قۇپياسىن بىلسەڭ اباي ايتقان­داي, «تولىق ادام» بولاسىڭ دەپ تۇر. ومەكەڭ جانتانۋ عىلىمىنىڭ جالپى ادام­زاتقا, اسىرەسە, جاس وسكىن مەكتەپ وقۋ­شى­لا­ورى­نا اسا قاجەت ءبىلىم سالاسى ەكەندىگىن تالداپ, ونى مەكتەپ قابىرعاسىندا-اق وقىپ ۇيرەنۋ قاجەتتىگىن وتە دۇرىس ايتىپ وتىر» دەپ ۇلكەن باعا بەرەدى. «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەپ دانىشپان اباي ايتقانداي, ءومىر­زاقتىڭ دا ۇستازدىق ەتە باستاعانىنا بەس-التى جىل وتە شىعادى. بۇل كەزدە ءو.وز­عانباي قى­زىلوردا پەداگوگيكالىق ينس­تي­تۋتىن سىرتتاي «قىزىل ديپلوممەن» اياق­تاپ ۇلگەرگەن ەدى. بالا تاربيەسى مەن پە­داگوگي­كا­لىق ءبىلىم بەرۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جاس ۇستازدىڭ كۋرستىق جۇمىس­تارىن كەيبىر مۇ­عا­لىمدەر كۇندىز وقي­تىن ستۋدەنتتەرگە دە ۇلگى ەتىپ, ءتاجى­ريبەسىن ۇيرەنۋ­گە مىندەتتەيدى ەكەن. وسى قاتارداعى ءسوزىمىزدى تۇجى­را كەتەتىن بول­ساق, ىزدەنگىشتىك اقىرى ءوزىنىڭ جە­مى­سىن بەردى, ءو.وزعانباي 1982 جىلى ءماس­كەۋدە پەداگوگيكا عىلىمى بويىنشا كان­دي­دات­تىق ديس­سەرتاتسياسىن تابىستى قورعاپ شىقتى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ىستەپ جۇرگەن جىلدارىندا ومىرزاقتىڭ ومىرىندە ۇلكەن وزگەرىس بولدى. ول وزىمەن وقىپ, مەكتەپتى قا­تار بىتىرگەن اجار دەگەن قىزبەن كوڭىل قو­سىپ, ۇيلەنەدى. سونداعى ءبىر قىزىق, اعا­يىن-تۋىسقاندارى الىستاعى ماڭعىس­تاۋ­دا قالعان ول اپارارعا ادام تاپپاي, امالسىز, قىزعا قۇدا تۇسۋگە دە ءوزى بارعان ەكەن... ءارى ۇيلەنىپ, ءارى وقۋىن ءبىتىرىپ مامان­دىعىن العان سوڭ جاس ومىرزاق اتتىڭ باسىن اتامەكەنگە بۇرعىسى كەلەدى. بۇل ۋاقىتتا حرۋششەۆتىڭ سولشىل پارمەنىمەن كراسنوۆودسك ءوڭىرى تۇركىمەنستانعا تولىعىمەن بەرىلىپ, ەندى اۋمەسەر باسشى ماڭعىستاۋعا دا اۋىز سالىپ, وزەن مەن جەتىبايدان مۇناي شىققان سوڭ ونى دا تۇركىمەندەرگە بەرۋ كەرەكتىگى تۋ­رالى اڭگىمە كوتەرىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. ءدىن­مۇحاممەد قوناەۆتىڭ «ءوتتى داۋرەن وسى­لاي» اتتى عۇ­مىر­نامالىق كىتا­بىن­دا ماڭ­عىس­تاۋدى زورعا دەپ الىپ قال­عان­دارى تۋرا­لى تولىق جازىلعان. وزگەسىن بىلاي قويعاندا, وسى ماڭعىستاۋدى تۇركى­مەنگە بەرگىزبەي الىپ قالعان سول كەزدەگى باسشى ازاماتتاردىڭ ەرەن ەڭبەگىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇمىتپاي, ۇنەمى اۋىزعا الىپ, ايتىپ جۇرسە ارتىق بولمايدى. قازاق مۇنايىن يگەرۋدى ۇلتتىق ما­مان­­دارعا جۇكتەۋدى ماقسات ەتكەن قازاق­ستان باس­شىلارى تۇركىمەن جەرىنە كەتكەن قانداستارىمىزدى شاقىرتۋعا وكىلدەر جىبەرەدى. سونىڭ ءبىرى, كەيىن «قازاق مۇ­نايى­نىڭ اتاسى» اتانعان بىلىكتى باسشى­لار­دىڭ ءبىرى حالەل وزبەكقاليەۆ بولعان ەكەن. سول كوشپەن بىرگە ومىرزاقتىڭ وتباسى دا اتتىڭ باسىن تۋعان جەرگە بۇرادى. بۇل ال­پىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسى اۋا بولعان وقيعا ەدى. ءو.وزعانباەۆتىڭ وتباسى قازاقستانعا ورال­­عان كەزدە وزەن كەن ورنىنىڭ اشىلۋى­نا بايلانىستى جاڭاوزەن قالاشىعىنىڭ ىرگەسى جاڭا عانا قالانعان بولاتىن. اۋەلدە ونى گاز­دى قالاشىق دەپ اتايتىن. ويتكەنى, مۇن­داعى ۇڭعىمالاردان گاز بۇرىن اتىلىپ, مۇ­ناي قورى ءسال كەيىنىرەك بارلاندى. جاڭا­وزەن جا­ڭا­دان اشىلعان وزەن اۋدانىنىڭ ور­تا­لىعى بولدى. ومىرزاق وزعانباەۆتىڭ وت­با­سى وسى قالا­شىق­قا كوشىپ كەلىپ, ءوزى اۋ­دان­دىق وقۋ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى بولىپ قابىل­دانادى. ونىڭ ەڭبەكقورلىعى, ىزدەنگىشتىگى, ۇنەمى جاستار اراسىندا بولىپ, ءتۇرلى شارالارعا ۇيىتقى بولىپ جۇرەتىن ۇيىمداستىرۋ­شى­لىق قاسيەتتەرىن سول كەزدەگى جەرگىلىكتى بيلىك – اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ءتيىمدى پايدا­لانۋ­دى ءجون كورەدى. ءسويتىپ, ومىرزاق اۋدان­دىق وقۋ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورلىعىنان اۋ­دان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبو­لىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگى قىزمەتىنە الىنادى. 1977 جىلى ومىرزاق وزعانباەۆ اقتاۋ قا­لا­سىنا اۋىسىپ, وبلىستىق «ءبىلىم» قوعا­مى­نىڭ باسشىسى بولدى. بۇل اۋداندىق دەڭگەي­دەن اسىپ, جوعارى ورلەۋدىڭ باسى ەدى. ومەكەڭ بار­عان تۇستا بۇل قىزمەتكە جەرگىلىكتى بيلىك تارا­پى­نان جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل ءبولىن­بەي, قا­جەت­تىگى كوزگە تۇسپەي تۇرعان ءبىر ورىن بو­لاتىن. ومەكەڭ بارعان سوڭ وعان جان كىرىپ, قاجەتتىلىگى كۇننەن-كۇنگە ايقىندالىپ, ونىڭ ماڭىزدى ورىن ەكەندىگى دالەلدەندى. عالىم-لەكتور­لار­دىڭ ۇلكەن توپتارى دا ماڭعىستاۋ دالاسىنا سول جىلدارى ءجيى كەلەتىن ەدى. رەسپۋبليكالىق «ءبىلىم» قوعامى­نىڭ با­سىن­دا وتىرعان جەرلەسى مۇحامەت­قازى ءتاجيننىڭ دە قولداۋىن ورىندى قول­دانا بىلگەن وزعانباەۆ بۇل قىزمەتتى از ۋا­قىتتا رەس­پۋبليكاداعى ال­دىڭ­عى قاتارلى لەكتىڭ ىشىنە قوسا ءبىلدى. 1980 جىلى وبلىس باسشىلىعى ومىرزاق وزعانباەۆتى مۇعالىمدەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورلىعى قىزمەتىنە اۋىستىرادى. بۇل قىزمەت ەندى ومەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ ومىردەن تاڭداپ العان, جۇرەگىنە ەڭ جا­قىن كاسىبى بولاتىن. سوندىقتان دا ول ءوزى­نە تانىس سالانى ۇرشىقشا ءۇيىرىپ اكەتتى. اتالمىش قىزمەتتەن سوڭ ومەكەڭ وبلىستىق كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ باسقا­ر­ما­سىنىڭ باستىعى مىندەتىن اتقاردى. كا­سىپ­تىك بىلىمگە كەلگەندە بيۋدجەتتىڭ جىرتىق بولاتىندىعى ەجەلدەن بەلگىلى ءجايت­. ونى تەك يكەمدى باسشىلىقتىڭ يگى ىستەرى عانا ورىستەتە الادى. وسى ورايدا ومەكەڭنىڭ ءوندىرىس پەن ءبىلىمدى ۇشتاس­تىرۋداعى يگى ىستەرىن ماڭعىستاۋلىق ارىپتەستەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋزىنان تاستامايدى. 1988 جىلى ومىرزاق وزعانباەۆ وبلىس­تىق دەڭگەيدەن اسىپ, الماتىداعى حالىق­قا ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى رەس­پۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالى­عى­نىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. بىراق بۇل قىزمەتتە كوپ ىستەمەي, ول ماڭ­عىستاۋ وبلىسى باسشىلىعىنىڭ شاقى­رۋى­مەن قاي­تا­دان تۋعان جەرگە ورالىپ, 1990 جىلى ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسى ءبىلىم بەرۋ باس­قار­ما­سى­نىڭ باستىعى بولىپ تاعايىن­دالدى. ءوزىنىڭ جانى قالاعان كاسىپكە ومە­كەڭ دە جانىن سالا كىرىسەدى. ال قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى جىلدار­دىڭ وزىندە-اق ول اعىلشىن تىلىنەن وب­لىس­تىق وليمپيادا وتكىزىپ, ونىڭ 11 ءجۇل­دەگەرىن الىستاعى البيون ەلىندە بىلىمدەرىن جالعاستىرۋعا كەلىسىم جاسايدى. بۇل وقيعا سول كەزدە قاتارداعى باسشىنىڭ قو­لى­نان كەل­مەيتىن ۇلكەن ەرلىك ەدى. ومەكەڭ ءوزىنىڭ بار­لىق بايلانىستارىن, تانىس-بىلىستەرىن پاي­­دالانا وتىرىپ, الگى 11 بالانىڭ اعىل­شىن­نىڭ بورنماۋت قالاسىن­داعى كورولەۆا مەكتەبىنە تۇسۋىنە قول جەتكىزەدى. بۇل – تاۋەل­سىز قازاقستان بالالارى­نىڭ اراسىنان ال­دىڭ­عى لەكتە شەت ەلگە شىعىپ بىلىمدەرىن جال­عاستىرعان توپتىڭ ءبىرى ەدى. ال سول جاستار وزدەرىنىڭ ومىرزاق اعالارىنا دەگەن شەكسىز العىسىن ءبىلدىرىپ, قازىر قا­زاقستان ەكونومي­كا­سىنىڭ ءتۇرلى سالا­سىندا بىلىكتى ماماندار بولىپ ءجۇر. 1994 جىلى ومەكەڭنىڭ ومىرىندە عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ۇلكەن وقيعا بولدى. سول جىلى قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ جوعارعى كەڭەسىنە سوڭعى رەت سايلاۋ ءوتتى. بۇدان كەيىن قازاقستان پارلامەنتى 1995 جىلى قابىلدانعان جاڭا كونستي­تۋ­تسياعا سايكەس قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتكە اينالعاندىقتان «جوعارعى كەڭەس» اتاۋىن سوڭعى دەپ جازىپ جاتىرمىز. ماڭعىستاۋ وبلىسىنان سايلاۋعا ءتۇس­كەندەر اراسىندا ومىرزاق وزعانباەۆ تا بولعان ەدى. حالىق ءوزىنىڭ مۇددەسىن جو­عارى زاڭ شىعارۋ بيلىگىندە قورعاۋدى ومە­كەڭە تاپسىرۋى تەگىن ەمەس ەدى. بىراق بۇل پارلامەنتتىڭ ءومىرى ۇزاققا بارماي, بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى كونستي­تۋ­تسيالىق سوتتىڭ شەشىمىمەن تاراتىل­دى. كوپتەگەن دەپۋتاتتار بۇل شەشىمگە نارا­زىلىق ءبىلدىرىپ, اشتىق جاريالاۋعا دەيىن باردى. باسقا تۇسكەن سالماقتى ساليقالى سابىرعا جەڭدىرە بىلگەن ومە­كەڭ ونداي­لاردىڭ قاتارىنا قوسىلعان جوق, بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ اۋىلىنا قايتتى. «سابىر ءتۇبى – سارى التىن, سارعايعان جەتەر مۇراتقا, سابىرسىز قالار ۇياتقا» دەپ اتا­لارىمىز نەگە ايتتى دەيسىز, 1995 جىلى بول­عان سەناتتىڭ سايلاۋىندا ومىرزاق وز­عان­باەۆ تاعى دا جەڭىپ شىعىپ, قازاقستان كاسىبي پارلامەنتى جوعارى پالاتاسىنىڭ تۇڭ­عىش دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. سەنات­تىڭ وتى­رىسىندا وزعانباەۆتىڭ بىلىكتىلىگى مەن ءبى­لىمى, حالىق تۇرمىسىن جەتە تانيتىن بىلگىرلىگى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, باس­قارۋ­شىلىق تاجىريبەسى ەسكەرىلىپ, اي­ماق­تىق دامۋ ماسەلەلەرى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسق­ا­رۋ كوميتەتىنىڭ توراعا­لىعىنا سايلاندى. 1999 جىلى سەناتورلىق مەرزىمى اياق­تال­عان ءو.وزعانباەۆ رەسپۋبليكالىق مۇعا­لىم­دەر قاۋىمىنىڭ قارا ورداسى, ى.التىن­سا­رين اتىنداعى قازاقتىڭ ءبىلىم اكادە­ميا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى بولىپ تاعا­يىن­دالدى. وسى جىلى ول ءوزىنىڭ كوپ جىل­عى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى – «رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى جانە قا­زاقستان» اتتى مونوگرا­فيا­سىن جازىپ ءبىتىرىپ, دوكتور­لىق ديسسەر­تاتسياسىن ابى­روي­مەن قورعاپ شىق­تى. اتىنا قاراپ كەيبىرەۋلەر بۇل ەڭ­بەك­تى رەسەي دۋماسىنىڭ تاريحى دەپ قالۋى ىق­تيمال. شىن مانىندە بۇل العاشقى قازاق پار­لامەنتاريلەرى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەك ەدى. اكادەميك زاكي احمەتوۆ ەڭ­بەكتى تە­رە­­ڭى­رەك تالداپ, «تاريحي تا­نىم­ن­ىڭ تۇبە­گەي­لى بەتبۇرىسىنا وزەك بولعان سۇبەلى ءدۇ­نيە. وسى زەرتتەۋىندە عالىم حا­لىق جادى­نان الىس­تا­عان اياۋلى ەسىمدەردى قايتا ءتىرىلتتى» دەپ ءۇل­كەن باعا بەرگەن ەدى. شى­نىن­دا دا, قازاقتىڭ العاشقى پارلامەنتاريلەرى: ال­پىس­باي قال­مەن ۇلى, احمەت ءبىرىمجان, ءالي­حان ءبو­كەي­حانوۆ, باقتى­گەرەي قۇل­مان ۇلى, با­قىتجان قاراتاەۆ, مولدا تا­يىن ۇلى, مۇحا­مەدجان تى­نىش­باي ۇلى, ءداۋىت نويان-تۇندىت, ءسالىم­گەرەي جان­تو­رين, تەمىرعالي نۇرەكەن, تىلەۋلى الدا­بەر­گەن ۇلى جانە شايمەردەن قوسشى­عۇل­ ۇلى ەسىمدەرى ومەكەڭنىڭ ىرگەلى ەڭبەگى­نىڭ ار­قا­سىندا عانا حالقىمەن قايتا قاۋىش­تى. وسى­لاردىڭ ءىشىن­دە الاش قوزعا­لى­سىنىڭ با­سىندا بو­لىپ, ونىڭ كوسەم­دەرىنە اينال­عان ءاليحان, مۇ­حامەدجاننان باسقا­لارى­نىڭ ەسىم­دەرى ۇزاق جىلدار بويى ەسكەرۋسىز قالىپ, تاريح شاڭداعىنىڭ اس­تىندا قال­عان بولاتىن. كەيىنگى جىلدارى ومەكەڭ ءوزى كورگەن ومىردەن, ساياحاتتاپ بارعان جەرلەرىنەن بىرنەشە تانىمدىق كىتاپتار جازدى. سونىڭ ىشىندە بىرقاتار شەت ەلدەردە بولعان ساپار­لا­رىنان جازعان تانىمدىق كىتاپشالارى شىق­تى. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق كولەم­دە حالقى­مىز­دىڭ ارداقتى ۇلدارىنا ارنال­عان مەرەي­تويلى شارالاردى ۇيىم­داس­تى­رىپ, حالىق­تىڭ العىسىن الدى. ومەكەڭ پەداگوگيكالىق ءبىلىمنىڭ حالىقارالىق اكا­دەمياسىنىڭ اكادەميگى, تاريح عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى. ول ءالى دە ءوزىنىڭ باي ءتاجى­ريبەسى مەن ءبىلىمىن جاست­ارعا بەرۋدەن تانعان ەمەس. قازىرگى قىز­مەتى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭە­سى­نىڭ توراعاسى بولا ءجۇرىپ, ول قاي كەزدەگىدەي قوعامدىق جۇمىستاردىڭ قايناعان ورتاسى­نان تا­بىلادى. ومەكەڭنىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى جو­عارى باعالانىپ, ول «قۇرمەت» وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپات­تالعان. قازىر ومەكەڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعان بەس ۇل-قىزدان تۋعان ونداعان نەمەرە-جيەندەرىنىڭ كۇلكىسىن قىزىقتاپ, قۋانىشتى ءومىر كەشۋدە. ءبىز وعان كورەر قۋانىشىڭ ۇزاق بولعاي دەيمىز. قويشىعارا سالعارين, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.