«مانكەنت» شيپاجايى قانات جايىپ جاتقان بولەكشەلەۋ بيىك بەتكەي – تابيعات-اناڭىزدىڭ تاڭعاجايىپ تارتۋى. شىعىس جاعىندا دا قايتالانباس قۇيقالى قىراتتار, ويلى-قىرلى بەدەرلەر, سۋى سىلدىراعان جىرالار, باعزىداعى بابالاردان جالعاسقان مۇرالار... شيپاجاي شىركىنىڭىزدىڭ اۋاسى ايرىقشا. جەلەمىگى جەلپيدى. سامالىنان ساۋمال ءيىسى اڭقيدى. باۋلارىنداعى اعاشتار وزگەشە وسەدى. ساياباقتارى, ساياجولدارى تىنىسىڭىزدى اشادى, گۇلزارلارى اڭقىما جۇپار شاشادى.
حالىق جازۋشىسى, ەلىنىڭ سۇيىكتى سۋرەتكەرى شەرحان مۇرتازا كەلىنشەگى اقبىلەكپەن بىرگە قوس وڭىرىندە تالشىن اعاشى تىزىلگەن ساياجولمەن سەرۋەندەپ كەلەدى ەكەن. «مىنا كاشتاندار ءجۇز جاساۋعا جاقىنداپ قالعان-اۋ», – دەپ قويادى. ايتپاقشى, شەراعاڭنىڭ بەس كىتاپتان تۇراتىن, تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى رومان-ەپوپەياسىندا وسى مانكەنتىڭىزدىڭ ءمانىستەلەر تۇسى بار. وياز باستىعى كولوسوۆسكيدىڭ كەرەمەتتەي كورەتىن, شارشاپ-شالدىققاندا شيپا تاباتىن ساياجايى بولعان مانكەنت ءمۇيىسى وسى. تۇرار رىسقۇلوۆ ءھام ناتاليا كولوسوۆسكايامەن تالاي قىدىرعان...
جەرگىلىكتى جازۋشى-دارىگەر, «مانكەنت» شيپاجايىندا شيرەك عاسىر پسيحوتەراپەۆت بوپ ەڭبەك ەتكەن ەرسىن قويباعار ۇلىنىڭ جانە مانكەنت اۋىلىندا تۇراتىن وزبەك اقىنى ابدراحىم پراتوۆتىڭ قويىن داپتەرلەرىندە قىزىقتى-قىزىقتى جاعداياتتار جازىلعان. «قاي اقىن, قاي جازۋشى, قانداي كومپوزيتور قاشان دەمالدى نەمەسە تاپ وسى شيپاجايدا قانداي شىعارمالارىن جازدى؟» دەگەندەيىن ساۋالدارعا جاۋاپ تاباسىز. ماسەلەن, «مانكەنتىڭىزدە» اسقار توقماعامبەتوۆ, قادىر مىرزا ءالى, ءشامشى قالداياقوۆ, اكىم تارازي, اناتولي كيم, تۇتقاباي يمانبەك ۇلى, قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ, مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ, احات جاقسىباەۆ, كوپەن امىربەك, يسرايل ساپارباي, نارماحان بەگالى ۇلى... ايتا بەرسەڭىز, از ەمەس-اۋ. جۋرناليستەر مەن كومپوزيتورلاردى قوسقاندا, ءجۇزدەن اسىپ جىعىلار. سولاردىڭ جيىرماشاقتىسى ونشاقتى رەت, ءتىپتى وتىزشاقتى ءمارتە ەمدەلىپ, دەمدەلگەن. ءشامشى اعامىز, يسرايل جانە بىرەر كومپوزيتورلاردىڭ ادەمى-ادەمى ءبىراز اندەرى وسىندا تۋىپتى. ماحاببات داستاندارىن, اڭگىمەلەرى مەن حيكاياتتارىن «مانكەنتىڭىزدە» كەستەلەگەن قالامگەرلەر بارشىلىق. ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدىڭ دە «ماشاتتاعى ماحاببات» اتتى پوۆەسى وسىندا جازىلعان. دەپ تىركەلىپتى.
«سولاي دەڭدەر. ال ءبىز مۇندا ءبىرىنشى رەت دەمالىپ جاتىرمىز. شىنىندا دا, شيپاجاي عاجاپ ەكەن. تۇرار اعالارىڭ ناتاليا جەڭگەلەرىڭمەن جۇرگەن جەر عوي, – دەپ ك ۇلىمسىرەيدى شەرحان مۇرتازا. – اۋىرىڭقىراپ كەلىپ ەدىم. ساۋىعىڭقىراپ, سەرگەكتەنىپ قايتقالى تۇرمىن». «مانكەنتكە» بايقوڭىرىڭىزدان كەلۋشىلەر كوپ ەكەن. بەس-التى كىسى ۆاننادان تەرلەپ-تەپشىپ شىعىپ, دەمالىس بولمەسىندە يتمۇرىننىڭ ءشايىن ءىشىپ وتىرىپتى. «ءبارىمىز دە بايقوڭىردانبىز», – دەسەدى. قاراعاندىلىق كومپوزيتور ەسجان ءامىروۆ: «بايقوڭىردان – باعيلا, قىزىلوردادان – قاليما, ارالدان – اقزيرا, اقتوبەدەن – اققىز, اتىراۋدان – التىناي, ماڭعىستاۋدان – ءمۇنيرا...» دەپ ۇيقاستىرىپ ءجونەلدى. «قىزىلوردانىڭ قاليماسى ءبىز بولامىز. بىلتىر زەينەتكەرلىككە شىقتىم. ءومىر بويى قيىن جۇمىستا ءجۇردىم. ەكىنشى رەت كەلۋىم. شيپاجايعا. ەندى, جاعداي كەلىسسە, جىل سايىن كەلەتىن شىعارمىن», – دەيدى تىزەسىن ۋقالاپ وتىرعان ارىقتاۋ قاراتورى ايەل. «ال مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ قارابۇتاق اۋدانىنانمىن. بەسىنشى ءمارتە ەمدەلىپ ءجۇرمىن», – دەيدى جەتپىس ءۇش جاستاعى اققىز اپامىز. قوشىم كەنجەعاليەۆ ەلۋگە ەندى تولادى. «قازاقستاننىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىن تۇگەل ارالادىم. قىزمەتىمە بايلانىستى. مىنا شيپاجايدى وسى كەزگە دەيىن كورمەگەنىم دۇرىس بولماعان ەكەن», – دەيدى قوشىم ءىنىمىز. ءوزى سوناۋ ورال وبلىسىنداعى اتاقتى قاراشىعاناقتا قىزمەت ىستەيتىن كورىنەدى. «جاسىراتىنى جوق, ءسوچيدى دە, يالتانى دا, تاعىسىن-تاعى تالايلارىن دا جاتقا بىلەمىز. ال, بەس-التى جىلدان بەرى «مانكەنتتەن» شىقپايمىن», – دەيدى «قازترانسويل» بىرلەستىگىنىڭ بەلگىلى مامانى, الپىس ەكى جاستاعى راسىلعالي سەرعازيەۆ جۇمساق قانا جىميىپ قويىپ. شىمكەنتتەگى گۋمانيتارلىق-ەكونوميكالىق كوللەدجدىڭ ديرەكتورى ءارىپحان سادىقوۆتىڭ دا سۇيىكتى دەمالىس جانە ەمالىس مەكەنى «مانكەنت» ەكەن.
شىركىن, شيپاجاي دەپ «مانكەنتتى» ايتساڭىزشى! مىنەكيىڭىز, اناۋ اقسۋكەنتتىڭ شەتىندەگى مانكەنت ستانساسىنان تۇسەسىز. پويىزدان. تەمىر كولىكتەر ءتىزىلىپ تۇرار. ولاردى قالاماساڭىز, مارشرۋتتى تاكسيلەرمەن «مانكەنت» تارتاسىز. ون بەس مينوتتە شيپاجايعا جەتەسىز. جەڭىل عانا جەلەمىك جەلپىپ قارسى الادى-اي. ارشالار مەن شىرشالار, شىنارلار مەن تالشىندار شوق-شوق بوپ شاقىرىپ تۇرار. قىزعىلتقوڭىر ءۇيدىڭ الدىنداعى كوگالدان كوز الماي, باسپالداقپەن بيىكتەرسىز. الدىڭىزدان, الامات اپالارى باستاعان قىزدار شىعار. الامات كارىموۆا – شيپاجايعا ورنالاستىرۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى عوي. كورپۋسىڭىز بەن بولمەڭىز بەلگىلەنەر. كىلت قولىڭىزعا تيەر. قوس ءوڭىرىندە ارشا-شىرشا قازداي تىزىلگەن تاستاقتى-اسفالتتى قيا جولمەن بيىككە بەتتەيسىز. سول جاعىڭىزدا سارعىش, قارسى بەتىڭىزدە قىزعىلت كوتتەدجدەر. وڭ جاعىڭىزدا ونىنشى كورپۋس زورايار. ۇزىننان-ۇزاق سوزىلعان, ءۇش قاباتتى ۇلكەن ءۇي. باقتيار وماروۆ باسقاراتىن باعباندار باقتاردى باپتاپ جۇرەر. قىسى-جازى. ۋاق-ۋاق سۋاتتار مەن جىلتىلداعان جىلعالاردان سىڭعىر-سىڭعىر سۋ اعار. بوريس نوۆيكوۆتىڭ كومانداسى باسقارار سانتەحنيكتەرىڭىز ساپاسىنا قارايتىن جابدىقتار بولمەڭىزدە جارقىراپ تۇرار.
الدىمەن اسحاناعا بارارسىز. كاريما دەيتىن كەلىنشەك قاي ستولعا وتىرارىڭىزدى بەلگىلەپ, ىزەتپەن ەرتىپ اپارار. «تاماعى جاقسى. ءسىڭىمدى. جۇعىمدى. سارا جامالوۆا دەيتىن قىزىمىز ەكەن عوي اسحانا ءبولىمىن باسقاراتىن. اينالايىن, اسحاناداعى قىزداردىڭ ادەبى ادەمى, ءمادەنيەتى جوعارى», – دەيدى بەس جىل بويى ەمدەلىپ, دەمالىپ جۇرگەن ايعانىم اپامىز. استانادا تۇرادى ەكەن. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە بەتتەپتى ءوزى. سالدەن سوڭ ءدارىگەرلەرگە كىرەرسىز. باس دارىگەر قادىر جۇمابەكوۆ قوي. سوناۋ 1978 جىلدان بەرى وسىندا. الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىن ءتامامداعان. باسىندا پەدياتر ەدى. كەيىننەن كۋرورتولوگيانى كوپ وقىدى. فيزيوتەراپياعا مىقتاپ مامانداندى. ماسكەۋدە, كيەۆتە, باكۋدە دەگەندەي. بۇگىندە جوعارى كاتەگوريالى, بىلىكتى دارىگەر. ساليقالى دا سالماقتى, مەيىربان ناريمان ەرگەشوۆتى دە قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بايىرعى ماماندار ۇمسىن رايىمبەكوۆا مەن دانا مامانقۇلوۆادان باستاپ, ەكى-ءۇش جىلدان بەرى ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن گۇلحان قۇلجاباەۆاعا دەيىن قۇرمەتكە يە. اعا مەدبيكە بالتانياز ساتىبالديەۆانىڭ تالاپشىلدىعى مەن تالعامشىلدىعى ۇيلەسكەن. ونىڭ كومانداسىنداعى مەدبيبىلەر الماگۇل اۋەزوۆا, ءدىلبار ۋبايدۋللاەۆا, ءمۇباراك ەرنازاروۆا, گۇلدەر نۇروۆا, حيلالا ساتىبالديەۆا, ديلفۋزا ەرگەشوۆا, ءمادينا ءابدىرايىموۆا, ساپاركۇل جامالوۆا, تاعى باسقالاردىڭ قىزمەتتەرىنە, ءىلتيپات-ىزەتتەرىنە رەسپۋبليكاڭىزدىڭ بارلىق ايماعىنان, قالاسى مەن دالاسىنان كەلىپ ەمدەلەتىندەر ءدان ريزا. ۋقالاپ-سىلاۋشى ماماندارىڭىزدان شۋحرات مىرزاعا, گۇلباحيرا, باقىت, اقبوپەلەرگە جازىلعىسى كەلەتىندەر جەتىپ-ارتىلار.
شيپاجايدىڭ ەمحاناسى جاتاقحانالاردان بولەك, شيپالى سۋدىڭ قارسى بەتىندەگى بيىكتە تۇر. باس دارىگەر, باس مەدبيكە, بارلىق اۋرۋ تۇرلەرى بويىنشا قارايتىن دارىگەرلەر, الۋان-الۋان ەمدەۋ بولمەلەرى – ءبار-ءبارى ەمحانانىڭ ەكى قاباتىن الىپ جاتىر. شيپالى سۋ بيۋۆەتى باۋدىڭ ىشىندە. 1210 مەتر تەرەڭدىكتەن تابىلعان جىلى سۋدىڭ ءتۇسى سارعىشتاۋ. ەشقانداي جاعىمسىز ءيىسى, ۇنامسىز ءدامى جوق. قۇرامىندا سۋلفات, حلور, ناتري, ماگني, كۇكىرت, تەمىر, يود, بروم, تاعى باسقا پايدالى ەلەمەنتتەر بار, ەرەكشە شيپالى سۋ. سۋدى قاشان, قالاي, قانشا مولشەردە ءىشۋ كەرەكتىگىن ەمدەۋشى ءدارىگەرلەر بەلگىلەيدى. جىلىداي ىشىلگەن سۋىڭىز اسقازاننىڭ, ىشەكتەردىڭ, ءوت جولدارىنىڭ, وزگە دە اعزالاردىڭ جاعدايلارىن جاقسارتادى. تىرىسۋ, ءتۇيىلۋ ۇدەرىستەرىن كەتىرەدى, اسقازاندى, ىشەكتەردى, ءوت قالتاسىن, بۋىنداردى, ومىرتقانى, بەلدى, جالپى جۇيكەنى ءتۇرلى اۋرۋلاردان ارىلتادى. اۋىز بەن مۇرىندى, تاماقتى, قىزىل يەكتى دە ەمدەۋگە بولادى. مانكەنت سۋىنىڭ قاسيەتى تۋرالى تاڭعالا ايتاتىندار از ەمەس.
– الداعى جىلدارى ۋرولوگيالىق كەشەندى ەمدەۋ سالاسىن اشپاق ويدامىز. ءازىرلىكتەر جاسالىپ جاتىر. جاڭا ءادىستەمەلەر, جاڭا جابدىقتار جاعىن زەرتتەۋدەمىز, – دەيدى باس دارىگەر قادىر مىرزا.
شيپاجايىڭىزدىڭ تاريحى ءتىپتى ەرتەدەن باستالادى. سوناۋ 1921 جىلعى 13 مامىردا ۆ.ي.لەنيننىڭ «دەمالىس ۇيلەرى تۋرالى» اتاقتى دەكرەتكە قول قويعانى ايان. كەڭەس كەزىندە تاريحىڭىز تۇگەلدەي «كۇن كوسەمنىڭ» دەكرەتتەرىنەن باستالۋشى ەدى عوي. 1922 جىلى شىمكەنت ولكەلىك اتقارۋ كەڭەسى شەشىم شىعارعان. سول كەزدەگى اقسۋ اۋىلىنىڭ ماڭىنان دەمالىس ءۇيىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 225 گەكتار جەر بولىنگەن.
دەمالىس ءۇيى 1924 جىلدان جۇمىس ىستەي باستاپتى. 1926 جىلى 20 بولمەسى, 2 زالى بار №1 جاتاقحانا سالىنىپتى. ول وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن عانا بۇزىلعان. قازىرگى ەمحانانىڭ ورنىنداتۇعىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا گوسپيتالعا اينالىپتى. 1947 جىلدان ءبىر لەكتە 120 ادام قابىلدايتىن دەمالىس ءۇيى بىرتە-بىرتە كەڭەيىپ, بىرنەشە كورپۋس بوي كوتەرىپتى. 300 ورىندىق كلۋب 1962 جىلى پايدالانۋعا بەرىلىپتى. ءۇش قاباتتى ورتالىق كورپۋس 1975 جىلى قاتارعا قوسىلىپتى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن اجەپتاۋىر كوركەيىپ-گۇلدەنگەن, نىعايعان شيپاجاي گاز بەن ەلەكتر جارىعى, تاعى باسقا ماسەلەلەر قيىنداعان 1996-2000 جىلدارى جەلتوقسان – مامىر ايلارىندا جابىلىپ قالىپ, ءتىپتى, مۇلدە جويىلىپ كەتە جازداعان جاعدايلاردى دا باستان كەشكەن. 1994 جىلدان اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالعان «مانكەنت» شيپاجايىن ۇزاق ۋاقىت بويى ابزال اعاڭىز, وزبەك-قازاق تۇگەل قۇرمەت تۇتاتىن اقساقالىڭىز ازات قورعانوۆ باسقارعان. انەبىر ءاركىل-تاركىل, قيلى-قيىن كەزەڭدەردەن امان-ەسەن الىپ ءوتكەن دە نەگىزىنەن سول كىسى. ازات قورعانوۆتىڭ وزات تىرلىكتەرى, قىزعىش قۇستاي قورعاي بىلگەن قاجىرلىلىعى بولماعاندا, بۇل شيپاجايىڭىزدىڭ تالانعا ءتۇسىپ, تاراجعا كەتۋى دە مۇمكىن ەدى.
بۇگىندە باياعى مانكەنتىڭىز سايرام دەي-تۇعىن اۋداننىڭ اۋماعىندا. بۇل ايماقتا باۋىرلاس, باۋىرمال قازاق پەن وزبەك جۇرتى قاشاننان-اق بىرلىك پەن ىنتىماقتى بايراقتايىن بيىك كوتەرىپ, تاتۋ-ءتاتتى تىرلىك كەشۋلى. «مانكەنت شيپاجايى» ااق-ىنا حامراقۇل ازات ۇلى قورعانوۆ جەتەكشىلىك جاسايدى. ون جىلدان بەرمەن قاراتا.
– ەڭ ەسكى, ەڭ ۇلكەن ەكىنشى كورپۋستىڭ ورنىنداعى قىزۋ قۇرىلىستى كورگەن شىعارسىزدار؟ – دەيدى باس ديرەكتور حامراقۇل ازات ۇلى جىلى ءجۇزبەن ك ۇلىمسىرەي سويلەپ. – قۇداي قالاسا, ارعى كوكتەمدە 495 ورىندىق اسحاناعا قوسا 100 ورىندىق جاتىنجايى, دەنە شىنىقتىرۋ زالى بار, ءۇش قاباتتى ۇلكەن كورپۋس پايدالانۋعا بەرىلەدى. جاڭا اسحانا بىتكەن سوڭ تاماق ماسەلەسى قازىرگىدەن دە جاقسارا تۇسەدى. ءبىز جىل سايىن جاڭادان ءبىر-ەكى ەمدەۋ ءادىسىن ەندىرەمىز. بيىل دا سويتتىك. بۇگىندە 24 كورپۋس جۇمىس ىستەيدى. كوپشىلىگى – زاماناۋي كوتتەدجدەر. شيپاجايدا 200 ادام ەڭبەك ەتەدى. جازعى ماۋسىمداردا دەمالۋشىلار 800-گە جەتەدى. قازاقستانىمىزداعى تۇراقتىلىق, تاتۋلىق – بارشامىزدىڭ باقىتىمىز. جىلدان-جىلعا جۇمىستى جاقسارتا ءتۇسۋ, جاڭارتا بەرۋ, ەمدەلۋشىلەر مەن دەمالۋشىلاردىڭ العىسىن الۋعا قۇلشىنۋ – باستى ماقساتىمىز. مىنەكي, بۇرىنعى الما باۋدىڭ ورنىنا جاڭا باق ورنادى. ءوسىپ, جەتىلىپ قالدى. كوردىڭىزدەر مە؟ انەكي, قاراعايلى توعاي, شىرشالى شوق جاساپ قويدىق. ءار جىل سايىن 600 تۇپكە دەيىن ساندىك اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزامىز. گۇلزارلاردى تۇرلەندىرىپ وتىرامىز.
شيپاجايدىڭ عاجايىپ قوسالقى شارۋاشىلىعى اناۋ ادىرىڭىزدىڭ ارعى جاعىندا. جەتى گەكتار باۋ ەگىلگەن. الما, ورىك, ءجۇزىم, القورى, اسقاباق, قىرىققابات, قيار, پياز, سارىمساق وسى باۋ-باقشا مەن ون بەس سوتىق جەردە جاسالعان جىلىجايدان. ەت پەن ءسۇت تە قوسالقى شارۋاشىلىقتان. جايىلىم مەن شابىندىققا, مال ازىعى جەمشوپكە ارنالعان 160 گەكتار جەر دە قۇنارلى. وسىنداي جاعداياتتاردىڭ ارقاسىندا جولداما باعاسىن تىم قىمباتتاتىپ جىبەرمەي, بىرقالىپتى ۇستاۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سەبەبى, قوسالقى شارۋاشىلىق ارقىلى قول جەتكىزىلەتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ باعاسى بازارداعىدان 10-15 پايىزعا ارزانعا تۇسەدى.
– شىعىننىڭ ورنىن وسىلاي جابامىز. نەگىزىنەن اقشانىڭ كوبى تاماققا جۇمسالادى عوي, – دەيدى باس ديرەكتور حامراقۇل مىرزا. – ءبىزدىڭ شيپاجايدا باي-باعلاندارعا دا لايىقتى كوتتەدجدەر, ءتيىستى جاعدايلار بارشىلىق. ورتاشالارعا دا وڭتايلى ورىندار سايلانعان. جاعدايلارى تومەنىرەكتەرگە دە مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. جولدامالار باعالارى تاۋلىگىنە 3800-4800 تەڭگەدەن باستاپ بىرتە-بىرتە 5400-6300 جانە 7830-9000 تەڭگەگە دەيىن.
شيپاجايدىڭ شىعىس تۇسىندا, باياعىدان كەلە جاتقان قاراعايلى, شىنارلى ساياباقتىڭ جانىندا قوس باسسەين جۇمىس ىستەيدى. ءتۇ-ۋ اقسۋ-جاباعىلى تاۋلارىنان جەتەتىن ءمولدىر سۋعا وسىندا شومىلاسىز. جاز ايلارىندا. «مانكەنتىڭىزدىڭ» قوسالقى شارۋاشىلىعىندا 2011 جىلدان جىلقى باعىلا باستايدى. قۇداي قالاسا, كەلەشەكتە قىمىز باپتالىپ, داستارقانىڭىزدان بەرىك ورىن الماقشى.
مىنەكيىڭىز, مانكەنتتىڭ بۇگىنى وسىنداي. كەلەشەك كەنەركوگى قازىرگىدەن دە كورىكتى بولا بەرمەك.
مارحابات بايعۇت.