مەملەكەتتىك رامىزدەر مارتەبەسى

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – ونىڭ وزىنە عانا ءتان مەملەكەتتىك رامىزدەرى­نىڭ بولۋى. بۇل – ەلدىڭ باسقارۋ بيلىگىن ءوز قولىنا الۋى, مەملەكەتتىك شەكاراسىن ايقىنداۋى, ءتول تەڭگەسىن شىعارۋى سياقتى اسا ماڭىزدى ەگەمەندىك سي­پات­تارىمەن بىتە قايناسىپ جاتىر. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءرامىز­دە­رىن جاساۋ, ونى حالىق تالقى­سىنا سالۋ, ارنايى قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ سا­راپتاماسىنان وتكىزۋ – جوعارى ماڭىزدى مىندەت ەدى. «تۋى­مىز­دىڭ ءتۇسى قانداي بولادى؟», «ەل­تاڭبامىزدىڭ ەرەكشەلىگى نەدەن بايقالادى؟», «ءانۇرانىمىز ۇلتتىق رۋح بەرىپ تۇرا ما؟» دەپ تالاي قازاق بالاسى ەگەمەن­دى­گىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ۇيقى قاشىرعان بولاتىن. كونە تۇركى داۋىرلەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, بەرگى حV عاسىرداعى قازاق حان­دى­عىنىڭ دا ءوز بايراعى, باي­تاعى, شەكاراسى بولعان. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە دە وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرى رەتىندە كەڭەستىك قازاقستاننىڭ تۋى, ەل­تاڭباسى, ءانۇرانى بولدى. ءبىر­اق بۇل تولىق دەربەستىگىمىزگە, ەگەمەندىگىمىزگە كەپىلدىك بەرە ال­مايتىن ەدى. ءبىز وداقتىڭ قۇ­رامىن­داعى, بوداندىق قۇرساۋ­ىن­داعى ەل ەدىك. ەلىمىز تولىق تاۋەلسىزدىككە 1991 جىلى عانا قول جەتكىزدى. قازاق مەملەكەتى قۇرىلدى. الەمدىك قاۋىمداس­تىق دەربەس مەملەكەت رەتىندە تاني باستادى. 1992 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ قول قويعان زاڭدارمەن تۇڭعىش رەت تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۋى, ەلتاڭباسى بەكىتىلدى, ال 1992 جىلدىڭ 11 جەل­توقسانىندا مەملەكەتتىك گيمنىمىز تۋرالى زاڭعا قول قويىلدى. بۇل مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز ەلدىگىمىزدىڭ ايعاعىنا اينالدى. 1996 جىلعى 24 قاڭتاردا «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك نىشاندارى تۋرالى» قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق زاڭىنا قول قوي­ىل­دى. ياعني, مەملەكەتتىك ءرا­مىزدەر ءبىر زاڭ اياسىنا توپتاستىرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ 2004 جىلعى №837 جارلىعىنا سايكەس, رەس­پۋب­ليكامىزدا 4 ماۋسىم «مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى» رەتىندە اتالىپ ءوتىلىپ كەلەدى. بۇل مە­رە­كەنىڭ ءجونى ەرەكشە. سەبەبى, ءار­بىر ازاماتتىڭ جۇرەگىندە وتا­نىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, ءوز ەلىنە دەگەن ماقتانىش سەزىمىن وياتۋدا مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ ماڭىزى اسا زور. 2007 جىلعى 4 ماۋسىمدا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ قول قويىپ بەكىتكەن «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭى مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى پايدالانۋ ءتارتىبىن ناقتى بەلگىلەپ, وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن اي­قىن­دادى, جاۋاپكەرشىلىكتى ارت­تىر­دى. كوك اسپان ءتۇستى تۋى­مىز, ايبىندى ەلتاڭبامىز, اسقاق ءانۇرانىمىز – باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمىز. ال وسى قۇندىلىقتارعا دەگەن قاراپاي­ىم حالىقتىڭ قۇرمەتىن قالىپ­تاس­تىرۋ, جاس ۇرپاقتىڭ سانا­سى­نا وتانشىلدىق سەزىمدى ءسىڭىرۋ, پاتريوتتىق اڭساردى تاربيەلەۋ – باستى ماقساتىمىز, پەرزەنتتىك پارىزىمىز بولۋى كەرەك. ارينە, بۇل ورايداعى ۇدايى جۇرگىزىلەتىن تالىمدىك, تاربيە­لىك, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى بالاباقشا مەن مەكتەپتەن باستاۋ الىپ جاتقانى قۇبا-قۇپ. اتا-بابالارىمىز: «تاربيە تال بەسىكتەن باستالادى», دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. كەيبىر ورتادا مەملەكەتتىك رامىزدەردى قۇر­مەت­تەۋ, ولاردى ناسيحاتتاۋ تەك مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيلىك مەكەمەلەرىنىڭ مىندەتى دەگەن سىڭارجاق پىكىر بار. ال قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تي­تۋتسياسىنىڭ 34-بابىندا: «ءار­كىم رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى», دەپ تايعا تاڭبا باسقان­داي جازىلعان. ال سول مىندەتتىلىكتى سەزىنۋ ءۇشىن, ورىنداۋ ءۇشىن ءاربىر وتانداسىمىزعا ۇيدە, بالا­باقشادا, مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا, وندىرىستە, مەكەمەلەردە ۇدايى تالىمدىك-تاربيەلىك جۇ­مىستار جۇرگىزىلۋى كەرەك. «ءبىز­دىڭ مەملەكەتتىك تۋىمىز نەگە كوك ءتۇستى؟» دەگەن ساۋالعا: «تۋى­مىز­دىڭ تۇتاس كوك ءتۇستى بولۋى – بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىنىمىزدىڭ, ءبىر­لى­گى­مىزدىڭ, بولشەكتەنبەيتىندىگى­مىز­دىڭ, بىرتۇتاستىعىمىزدىڭ بەلگىسى», دەپ سايراپ تۇرعان ءجاسوس­پىرىمدەردى كورگەندە قالاي ريزا بولمايسىز. 2006 جىلى مەملەكەتتىك گيمن­ى­مىزدى قايتا جاڭارتىپ قا­بىل­دا­دىق. بۇل – ءبىز ءۇشىن اسا ءبىر كوڭىل تولقىتارلىق جاعداي بولدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە, ىزعارلى دا ىزبارلى دۇلەي كۇشكە قارسى شىعىپ, تەڭىز­ەي تولقىعان قالىڭ قازاقتىڭ ۋىزداي جاستارى كومپوزيتور ءشامشى قال­داياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاق­ستانىم» ءانىن كەۋدەمىز نامىسقا تولا, بو­دان­دىقتىڭ بۇعاۋىنان شىعۋدىڭ جولىن اڭساي ءجۇرىپ شىرقاعان ەدىك. شىن مانىندە وسى ءان سول ءبىر قيىن-قىستاۋ ساتتەگى ەگەمەندىكتى اڭساعان ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى ەدى. ەندى, سول قۇدىرەتتى ءاننىڭ رەسمي ءتۇر­دە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءان­ۇرانىنا اينالۋى تاريحي تۇر­عىدان العاندا, زاڭدى دا ەدى. ءانى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ, ءسوز ءماتىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ پەن نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ اۆتورلىعى­مەن شىققان جاڭا مەملەكەتتىك گيمن – ەرلىكتىڭ, ەلدىكتىڭ, نامىس­تىڭ داستانى بولدى. قازاقتىڭ رۋحىن اسقاقتاتتى. ءانۇرانىمىز­د­ىڭ تەك قانا مەملەكەتتىك تىلدە ورىندالاتىنى – قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتتى. ءسوز جوق, «مەنىڭ قازاقستانىمنىڭ» ەلى­مىز­دىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ بىرىنە اينالۋىنا كۇللى قازاق قاۋ­ىمى قۋاندى, قولدادى, سونىڭ ءىشىن­دە جەلتوقساندىقتاردىڭ قۋا­­نى­شى ەرەكشە بولعانى داۋ­سىز. وسى جاڭا ءانۇرانىمىزدى پارلامەنت ماجىلىسىندەگى تالقى­لاۋعا قاتىسقانىمدى, ونى قولداپ داۋىس بەرگەنىمىزدى ويلاعاندا كەۋدەنى پاتريوتتىق سەزىم كەرنەيدى. گيمندى شىرقاعاندا وڭ قولى­مىزدى جۇرەك تۇسىنا قويىپ ايتۋ جونىندەگى ۇسىنىسقا دا ءبىز تولىق قۇپتاپ داۋىس بەرگەنبىز. بۇل جاڭا مەملەكەتتىك ءانۇرانىمىزدىڭ قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆتىڭ كەزەكتى پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋداعى جەڭىسىنەن كەيىنگى ءدۇ­نيەجۇزىنىڭ ەل باسشىلارى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاتىسۋىمەن بولعان ۇلىقتاۋ ءرا­سىمىندە العاش رەت رەسمي ورىن­دالۋى – تاريحي ماڭىزدى وقيعا بول­دى. مۇنداي ساتتەر ەل تا­ريحىندا, مەملەكەت شەجىرەسىندە ماڭگىلىككە قالارى ءسوزسىز. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تاريحىنداعى تاۋەلسىز­دىك­پەن تۇيدەي قۇرداس جاستارى­مىز­دىڭ سانا-سەزىمى, وتانسۇيگىش­تىگى, قازاق ەلىنە دەگەن قۇرمەتى قاي دەڭگەيدە؟! وسى جيىرما جىل­دا ەگەمەندى ەلدىڭ جاستارى ءوز وتانى ءۇشىن, ءوز ەلى ءۇشىن نامىسقا تولى, ەرلىككە پارا-پار ارەكەتكە قابىلەتتى ازاماتتار رەتىندە قا­لىپتاستى ما؟! تاۋەلسىزدىگىن الەم تانىعان قازاقستاننىڭ قاتارداعى ازاماتتارى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنە قانشالىقتى قۇرمەت­پەن قارايدى؟! بۇل ساۋالدار كوپ ويلارعا جەتەلەيدى. «مەن جاس­تارعا سەنەمىن!» دەپ ماعجان اقىن ايتپاقشى, ءبىز دە بولاشاعى­مىزدى جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەكتەرىن­دەگى ەلىنە, جەرىنە دەگەن ولشەۋسىز ماحابباتتان سەزىنسەك دەيمىز, سو­لارعا سەنەمىز. ءوز باسىم قازاق­ستان سپورتشىلارىنىڭ الەمدىك سپورت سايىستارىندا, وليمپيادا­لىق جوعارى سپورت ويىندارىندا ەلىمىزدىڭ كوك تۋىن جەلبىرەتىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءانۇرانىن اسقاقتاتىپ تۇرعان ساتتەرىن كور­گەن­دە ەرەكشە تەبىرەنەمىن, تول­قي­مىن. ولاردىڭ جۇزىنەن «وسى جەڭىسىمدى, وتانىم, ساعان ار­نادىم!» دەگەن جازۋدى ۇنەمى وقىسام  دەيمىن. مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇر­مەت حالىقارالىق, مەملە­كەت­ارا­لىق قارىم-قاتىناستىڭ ءتاجى­ري­بەسىندە قالىپتاسقانىن جانە رەسمي ورنىق­تىرىلىپ وتىرا­تى­نىن بىلەمىز. مەملەكەت باس­شىلارىن قارسى الۋ جانە شىعا­رىپ سالۋ كەزىندە سول ەلدەردىڭ ءان­ۇراندارى ورىن­دا­لادى. بۇل – ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكىنشى مەملەكەتكە رەسمي تۇردە كورسەتكەن جوعارى دارەجەدەگى قۇرمەتى. شەتەلدەردەگى ءارتۇرلى رەسمي ءىس-شارالارعا, پارلامەنت­ارالىق ماجىلىستەرگە قاتىسقا­نىمىزدا دا مەملەكەتتىك تۋى­مىز جانىمىزدا تۇرادى. تۋى­مىزعا قۇرمەت – ەلىمىزگە قۇر­مەت ەكەنىن تالاي-تالاي ءمار­تەبەلى جيىنداردا سەزىنىپ ءجۇر­مىز. ماسەلەن, تمد ەلدەرىنىڭ پارلامەنتارالىق اسسام­بلەيا­سى­نىڭ وتىرىستارى سانكت-پەتەربۋرگ جانە باسقا قالا­لار­دا جىلىنا ەكى رەت وتكىزىلىپ ءجۇر. ءار ەلدىڭ پارلامەنت دەپۋ­تاتت­ارى وسى جيىنعا كەلىپ قاتىسقاندا, ءوز ەلدەرىنىڭ تۋلا­رى قاتار-قاتار ءتىزىلىپ تۇرسا عانا ءماجىلىستىڭ شىرايى ەنىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى رەسمي سيپات الادى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بولىپ جۇرگەندە ءبىر بايقاعانىم, جەر شارىنىڭ قاي تۇكپىرىندە دە قازاق­ستا­نىم­نىڭ كوك تۋى ماعان ەرەكشە ىستىق. وسىنداي سەزىمدى مەنىڭ كوپتەگەن ارىپتەستەرىم دە باستان كەشەتىندەرىن ايتادى. ءتىپتى, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋى­مىز­عا ۇقسايتىن باسقا ەلدەر­دىڭ تۋىنىڭ جوقتىعى – قازاق­ستاننىڭ تاعى دا ءبىر ەرەكشەلىگى. 2008 جىلى نيۋ-يوركتە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا بول­عانىمدا, وعان مۇشە ەلدەردىڭ تۋلارى اراسىندا ەلىمنىڭ كوك بايراعى ەرەكشە جەلبىرەپ تۇر­عانىن كورگەندە, قازاق مەملە­كەتىنىڭ الەمدىك قاۋىمداس­تىق­تا ەرەكشە ورنى بار ەكەندىگىنە كوزىم جەتتى. بۇل – قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى, ونى دامى­تۋداعى, ەلىمىزدى الەمدىك دەڭ­گەيگە كوتەرۋ­دەگى زور ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. رامىزدەرگە بايلانىستى قا­داعالاۋ جۇمىستارى دا جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋى كەرەك. مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ ماڭداي­شا­سى­نا كوك تۋىمىزدى قادادىڭ با – ەندى ونىڭ ءتۇسى وڭىپ كەتپەۋىن, ب ۇلىنبەۋىن, بيىكتە جەلبىرەپ تۇرۋىن باقىلاۋعا مىندەتتىسىڭ. كەيبىر مەكەمە باسشىلارى كوك تۋى بوز تۋعا اينالىپ كەتكەنشە ءمان بەرمەيدى. كەيبىر مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ باسشىلا­رى تۋدىڭ, ەلتاڭبانىڭ جۇمىس بولمەسىندەگى ەرەجەگە ساي بەلگىلەنگەن ورىندارىن دا اۋىس­تىرىپ الىپ جاتادى. بۇل ۇساق-تۇيەك ەمەس قوي. مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەت مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءۇشىن ونى قالاي ۇستاپ, قالاي پايدالانۋدى بىلۋدەن باستاۋ السا كەرەك. ءىرى سپورت جارىستارىندا كەي كەزدە جەڭىسكە جەتكەن سپورتشى قۋا­نىش ۇستىندە قولىنداعى مەملەكەتتىك تۋىمىزدى تاستاي سالىپ, جانكۇيەرلەرىمەن قۇ­شاق­تاسىپ جاتقانىن كورگەندە ەرىكسىز قىنجىلاسىز. تاربيە تابالدىرىقتان باستالادى. سىرت كوز سىناي قاراپ وتىر­عاندا قولىڭداعى تۋعا جاي ءبىر زات رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. راس, ەلىمىزدىڭ بار ايماعىن­داعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ەلدىگىمىزدىڭ رامىزدەرى كوزگە ايرىقشا شالىنىپ تۇرادى. استانانىڭ قاق ورتاسىندا بيىكتىگى 115 مەترلىك (ماتاسىنىڭ ۇزىندىعى 30 مەتر, ەنى 15 مەتر) عاجاپ كوك تۋىمىز دا جەلبىرەپ تۇر. بۇل مەملەكەتتىك تۋىمىزعا ايىرىقشا قۇرمەت­تىڭ بەلگىسى دەپ بىلگەن ءجون. ءدال وسىنداي تۋعا قويىلعان ءتىرى ەسكەرتكىش الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جوق. مەملەكەتتىك رامىزدەردى بارىنەن دە جوعارى قويۋدىڭ شىنايى ۇلگىلەرى كوپ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان جاپونيا, ۇلىبريتانيا نەمەسە امەريكا قۇراما شتات­تا­رىن­­داعى داستۇرلەردى زەرت­تەۋ­دىڭ, زەردەلەۋدىڭ دە تاعىلىمدى بولارى ءسوزسىز. ال ءوزىمىز قو­لى­مىزداعىنىڭ قادىرىن بىلەيىك. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ بيىلعى اتا­لىپ وتىلەتىن 20 جىلدىعى قار­سا­ڭىن­دا ءبىز مەملەكەتتىك ءرا­مىز­دەرى­مىزدى قاستەرلەۋدىڭ تا­ماشا ۇلگىلەرىن كورسەتىپ, ونى سالت-داستۇرلەرىمىزبەن سا­باق­تاستىر­ساق, بۇل دا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە, ۇلتىمىزعا, ەلدىگىمىزگە قوسقان ۇلكەن ۇلەسىمىز بولماق. نۇرتاي سابيليانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,  «نۇر وتان» حدپ ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو مۇشەسى.