كەدەن وداعى – بايتاق بازار

ۇكىمەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى «بازارعا, قاراپ تۇرساڭ, اركىم بارار, ىزدەگەنى نە بولسا, سول تابىلار, بىرەۋ استىق الادى, بىرەۋ مارجان, اركىمگە بىردەي نارسە بەرمەس بازار. اركىمنىڭ ءوز ىزدەگەن نارسەسى بار, سومالاپ اقشاسىنا سونان الار. بىرەۋ ۇقپاس بۇل ءسوزدى, بىرەۋ ۇعار, باعاسىن پايىم قىلماي اڭ-تاڭ قالار», – دە­گەن ەكەن اباي اتامىز. راسىندا دا, سى­رىن ۇققان, بىلگەن جانعا بازاردىڭ, ساۋدا­نىڭ قۇدىرەتى كۇشتى. مۇنى ءتىپتى ادامزات تىرشىلىگىنىڭ تۇتقاسى دەپ تە ايتۋعا بولادى. ادامزات ءوزىنىڭ قازىرگى وركەنيەتتى شاعىنا قاۋىمداسۋ, بىرىگىپ ارەكەت ەتۋ ارقىلى قول جەتكىزدى. سول قاۋىمداسۋعا, بىرىگۋگە ۇلكەن جول سالعان تەتىكتەردىڭ ءبىرى – ساۋدا بولىپ تابىلادى. «بازارلى ەل – اجارلى» دەيدى ءبىزدىڭ حالقىمىز. ەگەر ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدەن بەرگى جاڭا تاريحىمىزعا نازار اۋداراتىن بول­ساق, وڭىرلەردىڭ اراسىندا ەڭ جەدەل دامى­عاندارىنىڭ ءبىرى الماتى قالاسى بولىپ تابىلادى ەكەن. ەلىمىز نارىقتىق قاتىناس­قا كوشكەن كەزدە الماتى قالاسى ءبىرىنشى كەزەكتە ساۋدانىڭ كۇرت كۇشەيۋىنىڭ ەسەبىنەن تەز ەس جيناپ, قايتا دامىپ, تابيعي تۇردە ورتالىق ازياداعى ءىرى ساۋدا ورتا­لىقتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ شىعا كەلدى. بۇعان قانداي قۇدىرەت اسەر ەتتى؟ قازىر بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ سارالاۋىنشا مۇنىڭ باستى سىرى مىنادا. قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇرعان ال­عاش­قى ءسات­تەن-اق الەمدىك ەكو­نو­­مي­كالىق قا­تى­ناستارعا ين­­تەگراتسيالانۋعا نە­گىز­دەل­­­گەن اشىق ساياسات جۇرگىزە باستادى. وسى ساياسات الىپ ەل قىتايعا با­رىن­شا جاقىن ورنالاسقان الماتى قالا­سىنىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلدى. قىتايمەن ارالىقتا كەدەن جولى­نىڭ اشىلۋى, ءتۇرلى كولىكتىك ينفراقۇ­رىلىمداردىڭ ىسكە قوسىلۋى بۇل قالاعا قىتايدىڭ ارزان تاۋارلارىنىڭ تولاسسىز اعىلۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى. الماتىنىڭ العاشقى كەزدەگى نەگىزگى دامۋ كەرەمەتىنىڭ ءوزى ەڭ الدىمەن وسى فاكتورعا بايلانىستى بولسا كەرەك. قازىر مەملەكەت­تىڭ ءوزى الما­تىنىڭ ساۋدا, قارجى, كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىق رەتىندە دامۋىنا بارعان سايىن كەڭ ارنالى جولدار اشۋدا. سونىمەن ساۋدا دەگەنىمىز – تىرشىلىكتىڭ قان تامىرى. ءوندىرىستىڭ دامۋىنا جاعداي تۋعىزىلىپ, ساۋداعا شىعارۋعا لايىقتى زات­­تار كوبەيگەن كەزدە كەيدە ول ءتىپتى سيقىر­شىنىڭ تاياقشاسىنا دا ۇقساپ كەتەدى. قا­لالاردى, وڭىرلەردى جەدەل كوركەيتىپ جىبەرەدى. الماتى وسىنىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسى بولسا, سونىمەن قاتار قازىرگى كۇنى حالىق­ارالىق كەدەن جولدارىنىڭ بويىندا ورنا­لاسقان شاعىن قالالاردىڭ دامۋ قارقى­نىنان دا وسى جاعداي بارعان سايىن ايقىنىراق سەزىلە تۇسۋدە. ءوزىنىڭ تابيعي دامۋ زاڭى بويىنشا ساۋدا جولى ءبىر بازاردىڭ, ءبىر قالانىڭ نەمەسە ءبىر ەلدىڭ دەڭگەيىندە تۇيىقتالىپ, شەكتەلىپ قالماۋى كەرەك. ول دا ءبىر كولدىڭ سۋىن ەكىنشى كولگە اپارىپ قوساتىن, ءتىپتى كونتينەنتتەردى كەسىپ ءوتىپ, قۇرلىقتاردى ماتاپ تاستايتىن  بۋىرقانعان ارنالى اساۋ وزەن­دەر سەكىلدى كەڭ اۋقىمدا كوسىلە, كوپىرشەي, تاسقىنداي اعۋى كەرەك. سوندا عانا ونىڭ ادامدارعا بەرەتىن پايداسى مەن تيىمدىلىگى مولىنان بولادى. بۇل سول ارناعا قوسىل­عان ەلدەردىڭ دامۋىنا, باسقا ەلدەرمەن الىس-بەرىسىنە, الەمدە كۇننەن-كۇنگە جەتىلۋ ۇستىندەگى جاڭا تەحنولوگيالاردى مولى­نان سىڭىرۋىنە, باسقا حالىقتارمەن اراداعى ءومىردىڭ بايگەسىندە شىڭدالۋدان ءوتىپ, ءوزى­نىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن بارعان سايىن ارتتىرا تۇسۋىنە ۇلكەن ىقپال ەتەدى. ەڭ قاراپايىم تىلمەن ايتاتىن بولساق, ءبىزدىڭ رەسەيمەن, بەلارۋسپەن بىرىگىپ قۇرىپ وتىرعان كەدەن وداعىمىز دا –ۇلكەن بازار. بۇل بازاردىڭ قۇرىلۋىنا و باستا ءوز ىشىمىزدە دە قارسىلاستار از بولعان جوق. بىراق قازىرگى كۇنى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ولار دا ۇعا باستاعان سەكىلدى. قازىر ايقاي-شۋ سەيىلىپ, جۇمىس ءوز ارناسىنا تۇسە باستادى. كەدەن وداعىنىڭ قازاقستان ءۇشىن پاي­دالى بولاتىن سەبەبى, ءبىزدىڭ ۇزاق جىلدار بويى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا ءومىر ءسۇرىپ, وسى وداقتىڭ تۇتىنۋ رىنوگىن پايدالانا وتىرىپ, دامىعاندىعىمىزعا دا باي­لانىستى. سول كەزدەردە قازاقستاندا ءونىمدى وتكىزۋ جونىندە پروبلەمالار بولا قويعان جوق. قازاقستاندا نە وندىرىلسە, سونىڭ بارلىعىن 300 ميلليون ادامنىڭ باسىن قۇراعان الىپ رىنوك بويىنا تارتىپ, ءسىڭىرىپ جاتتى. قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جەدەل دامۋىنا دا ول ۇلكەن ىقپال ەتتى. سوندىقتان ءار ەل ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىپ, بۇرىنعى ەكونوميكالىق بايلانىس­تار ۇزىلگەندە بۇدان ەڭ قاتتى زارداپ شەك­كەندەردىڭ ءبىرى قازاقستان بولدى. ويتكەنى, بىزدە سىرتقا شىعارارلىقتاي باسى ارتىق زاتتار كوپ ەدى. دامىتا بىلگەن جاعدايدا رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى دە وتە زور بولاتىن. ال ىشكى تۇتىنۋ رىنوگى­مىز وسى الەۋەتپەن سالىستىرعاندا وتە تار بولىپ تابىلاتىندىعى تۇسىنىكتى. سوندىق­تان قازاقستاننىڭ كەڭ ارنالى ساۋدا جو­لىنا شىقپاي دۇرىس دامي المايتىندىعى سول كەزدىڭ قالىپتاسقان تاجىريبەسىمەن الىپ قاراعاننىڭ وزىندە باسى اشىق ماسەلە ەدى. مۇنى ءاربىر كوزى اشىق ادام دۇرىس تۇسىنسە كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزگە يە بولعاننان كەيىن اراعا جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتى سالىپ بارىپ, بۇل كەدەن وداعىنا ءوزىمىزدىڭ ساياسي دەربەستىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ قوسىلىپ وتىرمىز. ياعني بۇل وداقتىڭ ماقساتى مەن جاعدايى بۇ­رىن­عىعا قاراعاندا مۇلدەم بولەك. بۇل – ساياسي وداق ەمەس, ەكونوميكالىق وداق. بۇل وداقتا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ىشكى, سىرتقى ساياسا­تىمىزدى جەكە بەلگىلەيتىن دەربەس ەلمىز. رىنوك ورتاق بولعانىمەن قازىنامىز, قالتامىز بولەك. ياعني ساۋدادان تۇسكەن پايدانىڭ يگىلىگىن دە قازاقستاننىڭ ءوزى كورەتىن بولادى. بىلايشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ قۇدايدان سۇراعا­نىمىزدىڭ ءوزى دە وسى ەمەس پە ەدى؟! سونىمەن ەندىگى ءما­سە­لەنىڭ ءمانىسى بۇل ور­تاق با­زاردان قازاق­ستان ءوزى­نە قاجەتىن تيىمدىلىكپەن الىپ, وزىنەن ارتىل­عان­دى سول بازاردا ىلكىمدىلىكپەن ساۋدالاي الا ما, ول ءۇشىن قانداي شارالار جۇرگىزىلۋى قاجەت, مەملەكەت تاراپىنان نە ىستەلۋى كەرەك, كاسىپكەرلەر قانداي ارەكەت جاساۋى كەرەك دەگەن ساۋالدارعا كەلىپ تىرەلەدى. كوپ ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن وسى سۇراق­تارعا ۋاقىت­تىڭ بەرەتىن جاۋابى ايقىن­داي­تىن بولادى. مۇنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى الدى­مەن كاسىپكەرلىك قاۋىم­داستىقتىڭ موي­نىنا تۇسەتىن بولادى. ويتكەنى مەملەكەت ءوز تاراپىنان ولارعا بارلىق قولايلى جاع­دايلاردى تۋعىزۋدا. كوپتەگەن حالىقارا­لىق كەلىسىمدەر مەن ۇلتتىق زاڭدار سو­لار­دىڭ ايتقاندارى مەن وتىنىشتەرىنە ورايلاس قابىلدانىپ جاتىر. ەندى وسى قولايلى جاعدايدىڭ وتەۋىنە ولار ءوز قارىم-قابىلەتتەرىن كورسەتۋى كەرەك. كوپ جاعدايدا مەملەكەت پەن كاسىپ­كەرلىك قاۋىمداس­تىق­تىڭ ورتاسىندا جۇرە­تىن بىزدەگى «اتامەكەن» وداعى» ۇلتتىق ەكونومي­كالىق پالا­تاسىنىڭ قانشالىقتى ىسكەر ەكەندىگى ناق وسى جاعدايمەن, ياعني قازاق­ستاندىق كاسىپ­كەرلەردىڭ كەدەن وداعى اياسىنداعى باسەكە­لەس­تىك قارىم-قابىلەتىنىڭ دەڭگەيىمەن ءول­شەنۋى جانە باعالانۋى كەرەك. ەندى وسى كەدەن وداعىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە باعىتتالىپ, قازىرگى كۇنى جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالاردىڭ بارىسىنا كەلەيىك. بىزگە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىكتەن كەلىپ تۇسكەن ءما­لىمەتتەرگە قاراعاندا, كەدەن وداعى تولىق­قاندى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن 83 حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويىلۋى كەرەك. مۇنىڭ سىرتىندا ەۋرازەق اياسىندا قابىلدانعان 13 شەشىم تاعى بار. قازىرگى كۇنى جوعارىداعى حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ 42-سىنە قول قويىلعان. ولار – ساۋدادان تۇسەتىن سالىقتار مەن الىم­داردى بىرىزدەندىرەتىن تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ كەلىسىمدەرى; سانيتار­لىق, ۆەتەرينارلىق, فيتوسانيتارلىق شارا­لاردى قامتيتىن تەحنيكالىق رەتتەۋ كەلىسىمدەرى; كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ, حاتشىلىعىنىڭ جۇمىس ءتارتىبىن قاراستى­راتىن ينستيتۋتتىق كەلىسىمدەر جانە باسقالار. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەدەن وداعىنا بىرىككەن ەلدەر بىرىڭعاي ساۋدا ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. وسىعان وراي 8 حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەن وداعىنا بىرىككەن ەلدەردىڭ ىشكى شەكا­رالارىنداعى دەربەس رەتتەۋ شارالارىن جويۋعا نەگىزدەلگەن كەدەن كودەكسى ىسكە قو­سىلدى. وسىمەن قاتار تاۋارلاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە بايلانىستى قازاقستانعا بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە دەيىن جەڭىلدىكتەر بەرۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى. مۇنىڭ ءوزى العاشقى كەزەڭ ءۇشىن قازاقستان مۇددەسىن كوزدەگەن وتە پايدالى شەشىم بولدى. بۇل قانداي كەلىسىمدەر؟ بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ قانت زاۋىت­تارى ون جىل كولەمىندە  قانتقا قاجەتتى شيكىزاتتاردى كەدەندىك باج سالىعىنسىز ىشكە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك الدى. ەكىنشىدەن, 2014 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن ساتىپ الىنعان ۇشاقتاردى كەدەندىك باج سالىعىنسىز ىشكە ەنگىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ۇشىنشىدەن, 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن قازاقستان ازاماتتارى شەت ەلدەن ءوز مەنشىگىنە ساتىپ العان جەڭىل اۆتوكولىكتى ىشكە وتكىزۋدەگى كەدەندىك باج سالىعىن تومەن ستاۆكامەن تولەۋ قۇقىعىنا يە بولدى. تورتىنشىدەن, قازاقستان ءوزىنىڭ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالارى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس قا­جەت­تى تەح­نولوگيالىق قۇرال-جابدىقتاردى, قوسال­قى بولشەكتەردى كەدەندىك باج سالى­عىن­سىز وتكىزۋ قۇقىعىن پايدالاناتىن بولدى. بەسىنشىدەن, 2010-2014 جىلدار ارالى­عىن­داعى وتپەلى كەزەڭ ىشىندە الما, المۇرت, ءتۇرلى ءدارى-دارمەكتەر, مەديتسينالىق تەحنيكالار, ۆاگوندار, حيميا,  جەڭىل جانە اعاش وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىنە قاجەتتى شيكىزات­تاردى, جىلىجايلاردى جانە باسقا دا ءبىر­قاتار تاۋارلاردى سالىق جەڭىلدىگىمەن ەنگىزەتىن بولدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى كەدەن وداعىنا قاتىستى كەلىسىمدەر جۇرگىزگەن كەزدە قا­زاقستان ۇكىمەتىنىڭ ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس ەل مۇددەسى جولىندا بەلسەندى ارە­كەت ەتە العاندىعىن كورسەتەدى. ەندى كەدەن وداعى قازاقستاننىڭ سىرت­قى ساۋداسىنا قانداي اسەر ەتۋدە دەگەن سۇراققا كەلەيىك. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى جونىندەگى مينيستر جانار ايتجانوۆا پارلامەنت ماجىلىسىندەگى دوڭگە­لەك ۇستەل باسىنداعى اڭگىمەدە قازاقستان كەدەن وداعىنا قوسىلعان كەزدەن باستاپ, 2010 جىلدىڭ ءون بويىندا ءبىزدىڭ سىرتقى ساۋ­دامىز 26,6 پايىزعا (19,1 ميلليارد دول­لارعا) ءوسىپ, 90,6 ميلليارد دوللاردى قۇراعاندىعىن ايتقان بولاتىن. سونىڭ ءىشىن­دە قازاقستان ەكسپورتىنىڭ كولەمى 18,4 پايىزعا, ال يمپورت كولەمى 8,4 پايىزعا ءوسىپتى. مىنە, وسىنىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ رەسەي جانە بەلارۋسپەن ساۋدا اينالىمى 2010 جىلى 40,3 پايىزعا ۇلعايىپ, 18,1 ميلليارد دوللاردى قۇراعان ەكەن. سونىڭ ىشىندە ۇن ونىمدەرىن ساۋدالاۋ 64,2 پايىز­عا, كونفەت جانە باسقا دا ءتاتتى بۇيىمدار­دى ساتۋ 50,9 پايىزعا, جالپى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساۋدالاۋ 37,7 پايىزعا ارتا تۇسكەن. وسى جاعدايدىڭ ءوزى قازاقستانعا كەدەن وداعىنا بىرىگۋدىڭ پايدالى ەكەندىگىن دالەلدەسە كەرەك. كەدەن وداعىنىڭ قازاقستان ءۇشىن تيگىزگەن تاعى ءبىر پايداسى, رەسەي مەن بەلارۋستەن كەلەتىن ينۆەستيتسيالارعا قولايلى جاعدايلار جاسالۋى ەسەبىنەن تەك سوڭعى ايلاردىڭ وزىندە عانا رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا بىرلەسكەن 400 كاسىپورىن قۇرى­لىپ, ولاردىڭ بارلىعى قازاقستاندا تىركەلىپتى. سەبەبى, رەسەيلىك كاسىپكەرلەر بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستاندى قولايلى دەپ تاپقان. ءسويتىپ, رەسەيدەن كەلەتىن تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ ءوزى قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە 0,5 پايىزعا ارتقان. كەدەن وداعىنا بىرىگۋدىڭ العاشقى ءناتي­جەلەرى قازاقستانعا سىرتتان كەلەتىن بولات قۇبىرلارعا, ەلەكترلى قورعاسىن-ءسىلتىلى اك­كۋمۋلياتورلارعا, وتقا ءتوزىمدى كەراميكالىق بۇيىمدارعا, قارا مەتالداردان جاسالعان ۆاننالارعا كەدەندىك باج سالىعىنىڭ رەسەيمەن تەڭەستىرىلىپ ءوسۋىنىڭ ەسەبىنەن وسى ءوندىرىس تۇرلەرىنىڭ ءوز ىشىمىزدە دامۋىنا جول اشا باستاعاندىعىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, قازاقستانداعى ولاردىڭ ءوندىرىسى ساناۋلى ۋاقىتتىڭ ىشىندە عانا 32,6 پايىز­عا وسكەن. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ وسى تاۋارلاردى سىرتقا شىعارۋ كولەمى دە ارتا ءتۇسىپ, ناقتى كولەمى 1,4 مىڭ تونناعا جەتكەن. ارينە, بۇكىل الەم بويىنشا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى باعالارىنىڭ ءوسۋى كەدەن وداعىنا كىرەتىن رەسەي, بەلارۋس, قازاقستان جاع­دايىنا دا اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, رەسەي مەن بەلارۋستە بىرقاتار تاۋارلار باعاسى كوتەرىلىپ, بۇل جاعداي ءبىزدىڭ ىشكى رىنوگىمىزعا دا اسەر ەتتى. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىك ەلىمىزدىڭ باسقا دا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, الەمدىك باعانىڭ كوتەرىلۋىنە باي­لانىستى الداعى ۋاقىتقا قازاقستاننىڭ ىشكى ازىق-ت ۇلىك رىنوگىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن تاۋارلاردىڭ تىزبەسى مەن ولاردىڭ ىقپالدىق دەڭگەيىن ايقىندادى. ماسەلەن, بىزگە شايدىڭ 87 پايىزى, قۇس ەتىنىڭ 84,4 پايىزى, كۇرىشتىڭ 29 پايىزى سىرتتان جەتكىزىلەدى ەكەن. ياعني وسى تاعام تۇرلەرىنىڭ ىشكى رىنوگىمىزعا تيگىزەر اسەرى مول بولماق. وسىعان بايلانىستى اتالعان ءونىم­دەردى ءوز ىشىمىزدە ءوندىرۋ ىسىنە نەعۇرلىم كوڭىل بولە ءتۇسۋ قاجەتتىگى پايدا بولىپ وتىر. جۋىقتا عانا ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان ازىق-ت ۇلىك باعالارىن رەتتەۋدىڭ جاڭا شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا مۇنىڭ جولدارى قاراستىرىلاتىن بولادى. ال ماكارون, سىر, كاپۋستا, سارى ماي ونىمدەرىنىڭ 10-20 پايىزعا دەيىنگى ءمول­شەرى كەدەن وداعىنا كىرمەيتىن الىستاعى شەت ەلدەردەن جەتكىزىلۋدە. سوندىقتان, ولار­دىڭ باعا كوتەرىلۋىنە ىقپالى بالەن­دەي ەمەس دەپ تۇيىندەۋگە بولادى. جارما, ىرىمشىك, تۇز, ءسۇت, قىزىلشا, كۇنباعىس مايى, قانت سەكىلدى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى نەگىزىنەن ءوز ىشىمىزدە وندىرىلەدى. بىرقاتارى رەسەي مەن بەلارۋستەن كەلەدى. ال كەدەن وداعىنا كىرمەيتىن الىستاعى ەلدەردەن بىزگە كەلەتىن يمپورتتىڭ دەڭگەيى 5 پايىزدى عانا قۇرايدى ەكەن. سونداي-اق ءسابىز, پياز, جۇمىرتقا, كارتوپ, سيىر ەتى, ۇن, قوي ەتى, نان سەكىلدى ازىق-ت ۇلىك ءونىم­دەرىنىڭ يمپورتتىق ۇلەسى 10 پايىزعا جەتپەيدى. مىنە, وسىنداي كورسەتكىشتەر قازاق­ستان الداعى ۋاقىتتا وزىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن ءوز ىشىندە وندىرە الاتىندىعىن كورسەتەدى. تەك وسى ماسەلەدە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جۇمىس­تارىن ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت. ال مۇنداي كاسىپورىنداردى دامىتۋدا كەدەن وداعىنىڭ تيگىزەتىن پايداسى مول دەپ باعا­لانىپ وتىر. ويتكەنى ساناۋلى ۋاقىتتىڭ ىشىندە عانا رەسەيلىكتەرمەن بىرىگىپ قا­زاقستاندا 400-گە تارتا بىرلەسكەن كاسىپ­ورىنداردىڭ قۇرىلۋى الداعى جۇزەگە اسا­تىن جاعىمدى ىستەردىڭ جارشىسى ىسپەتتى. وسىنداي جاعداي مەملەكەتتىڭ الدىعا قويىپ وتىرعان نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – ەندىگى كەزەكتە شيكىزات ەمەس, ونىڭ ور­نىنا دايىن ءونىم شىعارۋ ىسىنە وڭ ىق­پال ەتەدى, وسىلايشا ەلىمىزدىڭ باسەكە­لەستىك قابىلەتى دە ارتىپ, ەكونوميكامىز ءارتاراپ­تاندىرىلىپ, العا باسۋدىڭ جاڭا مۇمكىن­دىكتەرى پايدا بولادى دەپ سەنەمىز. سونىمەن كەدەن وداعى اتالاتىن 170 ميلليون ادامى بار الىپ بازارعا, بايتاق بازارعا جول اشىق. العاشقى ناتيجەلەر قازاقستان ءۇشىن جامان ەمەس سەكىلدى. 2012 جىلدان باستاپ, ونىڭ نەعۇرلىم جوعارعى ساتىسى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جۇمىس ىستەي باستايتىن بولادى. «بازارعا بارىپ باق سىنا» دەيدى ءبىزدىڭ حالقىمىز. باقتىڭ ناعىز سىنالار شاعى سول كەزدە بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. سۇڭعات ءالىپباي.