قايتا وڭدەۋدەن قايتارىم كوپ

«قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس-ءنىڭ قىزمەتى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ جىلدارىنداعى ءبۇ­كىل­وداقتىق استىق جانە ونىڭ ونىمدەرىن وڭدەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيليا­لىنان باستالادى (باووعزي-نىڭ قازاق فيليالى). 1959 جىلى قازاقستاننىڭ سول­تۇستىك وبلىستارىندا استىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ قۇرىلۋى مەن دامۋى, جينالعان ءداندى دا­قىل­داردى ۋاقىتىلى جانە ءناتي­جەلى وڭدەۋ مەن ساقتاۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەتتىلىگىنىڭ وتكىر تۋىنداۋىنا بايلانىستى تسەلينوگراد قالا­سىندا باووعزي-نىڭ قازاق فيليالى قۇرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەگەمەندىك العاننان كەيىن, 1992 جىلى باووعزي-ءدىڭ قازاق في­ليا­لى «قازاق استىق جانە ونىڭ ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» رەسپۋبليكا­لىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كا­سىپ­ورنى (رمقك «قازاوق­وعزي») بولىپ وزگەرتىلدى. رەسپۋبليكانىڭ كورنەكتى عا­لىم­دارى اتاپ وتكەندەي, استىق­تى جيناۋدان كەيىنگى وڭدەۋ مەن ساقتاۋدا, الەم عىلىمى مەن وتان­دىق تاجىريبەلەر ايتارلىق­تاي تابىستارعا جەتكەندىگىنە قا­راماستان, وندىرىستىك قارىم-قا­تى­ناستىڭ نارىق ەكونوميكاسىنا ۇزاق ءوتۋ جولىنداعى قيىندىق­تارىنا بايلانىستى, ۇلكەن رەفورما كەزىندەگى مىندەتتەرى جاڭا­دان وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. نارىق ەكونوميكاسىنا اۋىسۋ كەزىندە, استىق ءوندىرۋشى شارۋاشى­لىق­تاردىڭ, ياعني بۇرىنعى سوۆ­حوزداردىڭ استىقتى ساقتاۋ ءمۇم­كىنشىلىكتەرى قيىنداي ءتۇستى, ولار قىسقا مەرزىمدە بارلىق تاۋارلىق استىقتى مەملەكەتكە وتكىزۋ فۋنك­تسياسىن ورىندادى, لايىقتى تەحنيكالى بازالىق جاع­دايلارى بولمادى, سوندىق­تان استىقتى جي­ناعاننان كەيىن, ونى وڭدەپ, ساق­تاۋدى قامتاماسىز ەتە الما­دى. سونىمەن قاتار, استىق ق­ا­بىل­داۋ كاسىپورىندارى مەملەكەت يەلىگىنەن الىندى جانە جەكەشەلەندىرىلدى. تاعى ءبىر ءما­سەلە, جىل سايىنعى «قازاوقوعزي» رمقك وتكىزگەن مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر كەزىندە بيدايدىڭ تاۋارلىق پارتيالارىن قۇراس­تى­رۋ­داعى تالاپتار ساقتالماعانى انىقتال­دى, سوندىقتان ارالاسۋ بايقا­لىپ, استىق پارتيالارىنىڭ ساپا­سى مەن تاعامدىق قاسيەتتە­رىندە كەنەتتەن ورتاقتاندىرۋ ايىرما­شى­لىقتارى بايقالدى. جاس مەملەكەتتىڭ باستاپقى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە, ماتەريال­دىق قيىندىقتارعا قاراماستان «قازاوقوعزي» رمقك 16 جىل ارالىعىندا استىقتى جيناعان­نان كەيىن وڭدەۋ, ساقتاۋ, ساپاسىن جوعالتپاۋ, قاۋىپسىزدەندىرۋ بويىن­شا ءبىراز جۇمىستار اتقار­دى. ينستيتۋتتىڭ ەڭ باستى با­عىتى استىقتىڭ ساپاسىن باعالاۋ­عا كەرەكتى قۇرالدار مەن ءادىس­تەرىن جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ بول­دى. وسىعان بايلانىستى بيداي جەلىمتىگىن مەحانيكالاندىرىل­عان ادىسپەن جۋ اسپابى (موك) جاسالىپ, قولدانىسقا بەرىلدى. قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ بىرقاتار كاسىپورىندارىنىڭ قول­دانىسىنداعى «NIR-System» ينفرا­قىزىل-اناليزاتورىندا اس­تىقتىڭ, ۇننىڭ, قۇراماجەمنىڭ ىرىكتەۋ ءادىس-ءتاسىل تەڭەستىرۋلەرى مەن مەتوديكاسى جاسالدى, بي­داي­دىڭ تۇرلەرىن جەدەل انىق­تاۋعا كەرەكتى جارىق ەتالونى قۇ­رىلدى. ميكرواعزالار كورسەت­كىش­تەرى بويىنشا استىقتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن انىقتاۋ ءۇشىن مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر وتكىزىلدى. شارۋا شارۋاشىلىقتارى ءۇشىن شاعىن تەحنولوگيالىق ءوندىر­گىشتى قۇرال – كونۋستى سەپاراتور, ءداندى داقىلداردى گيدروتەرمي­كا­لىق وڭدەۋ اپپاراتى, بيدايدى تۇتاستاي ۇنتاقتالعان ۇنعا وڭدەۋ ءۇشىن ورتالىقتان سىرتقا تەبۋشى كۇشى بار ۇساقتاۋشى-ەلەۋىش ماشينا, كوپ قۇرامدى ۇساتاتىن ءۇش روتورلى ديىرمەن جاسالدى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ ساياساتى ەلدى شيكىزات باعىتىنان شەگىنىپ وڭدەۋ ءوندى­رىسىن دامىتۋعا, جوعارعى ساپالى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءون­دىرۋگە, ەكونوميكاداعى اۋىل­شا­رۋا­شىلىق قۇرامىن كوبەي­تۋگە باعىتتالىپ وتىر. وسىعان باي­لانىستى, اگرارلى-يندۋس­تريا­لى ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى, اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋدى ارتتىرا وتىرىپ, اگرار­لىق سەكتوردى جەدەل يندۋستريا­لاندىرۋ ءۇشىن ەلدىڭ اگروونەر­كاسىپ كەشەنىندە عىلىمي-ين­نوۆاتسيالىق جۇيە قۇرىلدى. 2008 جىلى وڭدەۋ سالاسىن عىلىممەن قامتاماسىز ەتۋدى جاق­سارتۋ ماقساتىندا «قازاگروين­نوۆاتسيا» اق جۇيەسىندە استىق جانە ونىڭ ونىمدەرىن وڭدەۋ عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە «قازاق اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس («قازاشوقوعزي» جشس) قۇ­رىلدى. «قازاشوقوعزي» جشس عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن با­­سىمدىقتى, مەملەكەت ساياسا­تى­مەن انىقتالاتىن «اگروونەر­كاسىپ كەشەنى سالاسىنداعى قول­دانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر» بيۋدجەتتىك باعدارلاماسىنا ساي جۇرگىزەدى. بۇگىندە رەسپۋبليكا­نىڭ تاعام جانە وڭدەۋ ونەركا­سىپتەرىنىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا زەرتتەۋ باعىتى كەڭەيتىلدى. ءتورت لابوراتوريا قۇرىلىپ, قىزمەت اتقارۋدا. ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ءوڭ­دەۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن اۋىل­شارۋاشىلىق شيكىزاتتارىنىڭ سا­پاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ قاجەت. اۋىلشارۋا­شىلىق وسىمدىكتەرىنەن جوعارى جانە تۇراقتى ءونىم الىنۋىنا 8,5 مىڭنان استام اۋرۋ قوزدىر­عىش­تار تۇرلەرى, 10,0 مىڭ جاندىكتەر مەن كەنەلەردىڭ تۇرلەرى, 2,0 مىڭ ارام شوپتەر, 1,5 مىڭ نەماتودتار قاتەر تۋعىزادى. زياندى ميكرو­اعزالار اسەرىنەن ءونىمنىڭ 40 پايىزى كەم جينالادى. ءون­دىرىستى ەكولوگيالاندىرۋ باعىتى, وسىمدىكتەردى قورعاۋداعى حيميا­لىق پەستيتسيدتەرگە بالاما بيو­لو­گيالىق ءتاسىل ىزدەنىسى قۇرا­مىندا, ءارتۇرلى ميكروورگانيزمدەر توپتارىنىڭ 160 شتاممدارى بار كوللەكتسيا نەگىزىندە ىسكە اسىرىلادى. قازىرگى كەزدە, الەمدە, استىق شيكىزاتىن تەرەڭ وڭدەۋ ارقىلى كراحمال جانە كراحمال ونىمدەرىن ءوندىرۋ جوعارى قارقىنمەن دامۋدا. قازاقستاندا شيكىزات رەسۋرس­تارى بولعانىمەن, استىقتى تە­رەڭ­دەتە قايتا وڭدەۋ ناشار دامىعان. مىسالى, ەو ەلدەرىندە 9,8 ملن.توننا كراحمال ونىمدەرىن وندىرەدى, رەسەيدە – 0,8 ملن.توننا, قازاقستاندا سوڭعى ءۇش جىلدا ورتاشا ەسەپپەن 2,7 مىڭ توننا ءوندىرىلدى. قوسىمشا قۇنى بار ونىمدەردى جاساۋ ءۇشىن ۇن تارتۋ جانە جارما ونەركاسىپ­تەرىنىڭ تۋىندى شيكىزات رەسۋرس­تارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى تولىق قولدانىلمايدى. وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋ­لەردىڭ ماقساتى – ءار ءتۇرلى استىق شيكىزاتتارىنان, جوعارى قوسىل­عان قۇنى بار ونىمدەر الۋ تەح­نولوگياسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن, عىلىمي دالەندەنگەن ۇسىنىستار جاساۋ. كراحمالدان ءسۇت قىشقى­لىن, ءسۇت قىشقىلىنان ەتيللاك­تات, كراحمالدان كاربوكسيمە­تيل­كراحمالىن, كاربوكسيلمەتيلتسەلليۋلوزالار, كۇرىش جار­ماسى كراحمالىنان كراحمال سىرنەسىن, كۇرىش جارماسى كراحمالىنان گليۋكوزا-فرۋكتوزا ءشار­باتتارىن الۋ زەرتتەۋلەرى داريعاش شايمەردەنوۆا, «قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس باس ديرەكتورى.