ينۆەستيتسيالار يگىلىگى مول

كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى جاعىنان الەمدەگى جەتەكشى ەلدەر وندىعىنا ەنگەن قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا كەن باي­لىعى جاعىنان رەسەيدەن كەيىن ەكىنشى ورىندى يەلەنىپ وتىر. «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپا­نيا­سى وتكەن جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا جيىرما ەكى ميلليون توننا مۇناي مەن گاز كوندەنساتىن ءوندىردى. مۇنىڭ ءوزى الدىڭعى جىلمەن سالىستىر­عاندا, ون جەتى پايىزعا ارتىق. ال رەسپۋبليكادا مۇناي مەن گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمى بويىنشا «قازمۇناي­گاز» كومپانياسى ۇلەسىنىڭ 28 پايىزعا ءوسۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. الايدا, «قاز­مۇناي­گاز»  اق-تىڭ شەتەلدىك كومپانيالارمەن, اسىرەسە, قى­تاي­­لىق ارىپتەستەرىمەن بىرلەسكەن جوبالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە كوپشىلىك اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك ورىن الۋدا. قا­لىپتاسقان قاعيدا بويىنشا قان­داي جاعدايدا بولماسىن اقيقاتقا كوز جەتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور. «قازمۇنايگاز» اق-تىڭ باس­قار­ما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولات پالىمبەتوۆتىڭ قاتىسۋى­مەن الماتىدا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا, مىنە, وسى ماسەلە توڭىرەگىندە كەڭىنەن ءسوز بولدى. ۇلتتىق كومپانيانىڭ شەتەلدىك كومپانيالارمەن, سونىمەن قا­تار, قىتايلىق كومپانيالارمەن بىرلەسكەن جوبالارى نەگىزىنەن  جەر استى بايلىعىن پايدالانۋ قۇقىعى اياسىندا جۇرگىزىلىپ, بۇل باعىتتا ەشقاشان زاڭنامادان اۋىتقۋشىلىق بولماعاندىعىن بولات پالىمبەتوۆ اتاپ ايتتى. – وتكەن 2010 جىلى «قاز­مۇنايگاز» اق قاتىسقان جوبالاردا مۇناي جانە گاز كوندەن­ساتىنىڭ جالپى وندىرىسىندەگى قى­تايلىق كومپانيالاردىڭ  ۇلە­سى 15,4 پايىزدى قۇرادى. كوم­پانيانىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارى بويىن­شا 2015 جىلعا قاراي بۇل ۇلەس 11 پايىزدى قۇراماق. ال, ەندى 2020 جىلعا قاراي ونىڭ كولەمى 5 پايىزعا دەيىن ازايادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلاتىن تاعى ءبىر جاعداي قىتاي كومپانيالارى نەگىزىنەن بۇرىننان پايدالانى­لىپ كەلە جاتقان, ياعني ءوندىرۋ شىڭىنا جەتكەن جانە ءونىمنىڭ مولشەرى ازايعان نەمەسە مۇناي ءوندىرۋدىڭ ەداۋىر ءوسۋى ءۇشىن الەۋەتى جوق كەن ورىندارىن يگەرىپ جاتقان  كومپانيالارداعى ۇلەستەردى ساتىپ الدى, – دەيدى «قازمۇنايگاز» اق يگەرۋ جانە ءوندىرۋ تەحنولوگياسى دەپارتا­مەن­تىنىڭ ديرەكتورى نۇرلىباي قيالباەۆ. جالپى, ەلىمىزدە ۇلەستىك قا­تىسۋمەن جۇمىس ىستەيتىن 11 مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيانىڭ اراسىندا قىتايلىق كومپانيالار 5 بىرلەسكەن كاسىپورىندا ارىپتەس بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ قاتا­رىندا «پەتروقازاقستان قۇمكول رەسورسيز» اق (67 % CNPC), «تور­عاي پەترولەۋم» جشس (33,5 %CNPC), «قازگەرۇناي» بك جشس (33,5 %CNPC),  «قاراجان­باسمۇناي» اق (50 % CNPC) جانە «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» كومپا­نيالارى بار. جوعارىدا اتى اتالعان ءوندىرۋشى كومپانيالار­داعى قحر ازاماتتارىنىڭ سانى 1-3 پايىزدى قۇرايدى. باسقوسۋعا قاتىسىپ, ءسوز العان سالا مامان­دارى جەر استى كەن بايلىعىن پايدالانۋ قۇقىعى اشىق كونكۋرس ۇيىمداستىرۋ نەگىزىندە وتكىزىلە­تىن­دىگىن دە اتاپ ءوتتى. ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ مۇددەسىن قورعاۋ تەتىكتەرى – ليتسەنزيالاۋ, سالىق سالۋ رەجىمى, جەر قويناۋى باي­لىعىن پايدالانۋ تۋرالى شارت­تىڭ مىندەتتەمەلەرى تولىقتاي قام­تىلعان. كاسىپورىننىڭ جىل سايىنعى مىندەتتەمەلەرى جازىلا­تىن قاتاڭ كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمە جانە  قازاقستاندىق ۇلەس­تى ورىنداۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەر دە وزەكتى ماسەلەگە اينا­لىپ وتىر. سوندىقتان دا ينۆەس­تورلاردى  تاڭداعاندا, ولارعا قويى­لاتىن باستى تالاپ ولاردىڭ قاي ەلدەن ەكەندىگى ەمەس, كەرىسىنشە, جوعارىداعى مەملەكەتتىك ماڭىز­دى تالاپتارعا تولىقتاي ساي كەلۋى. قازاقستاننىڭ مۇناي رىنو­گىندا قىتايلىق كومپانيالار­دىڭ ۇلەسى 22 پايىز بولسا, امە­ريكالىق ارىپتەستەر 24 پايىز ۇلەستى يەلەنۋدە. مۇناي ونىمىنە جىل سايىنعى قاجەتتىلىگى 400 ميلليون تونناعا جۋىقتايتىن قىتاي ءوزىنىڭ جاقىن ورنالاسقان كورشىلەرى رەسەي مەن قازاقستان­نان جىلىنا 15 جانە 11 ميلليون توننا مۇناي الۋدى جوسپارلاۋدا. ەلىمىزدەگى  بىرلەسكەن كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيتىندەر اراسىن­دا قىتايلىقتار باسىمدىق تانى­تۋدا دەگەن قاۋەسەت تە شىندىققا ساي كەلمەيدى. قازىرگى تاڭدا قا­زاقستاننىڭ مۇناي-گاز رىنوگىندا اقش, ۇلىبريتانيا, يتاليا, قى­تاي, جاپونيا جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ كومپانيالارى جۇمىس ىستەۋدە. شەتەلدىك كومپانيالار ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى سالاعا وزدەرىنىڭ باي تاجىريبە­لەرىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تەحنولوگيالارىن دا اكەلىپ, ينۆەستيتسيالار سالادى. «قازمۇنايگاز» اق-تىڭ شەتەلدىك كومپانيالارمەن, سونىمەن قاتار, قىتايلىق ارىپتەستەرمەن بىرلەسكەن جوبالاردى دامىتۋ ماسەلەسىنە ارنالعان جيىندا اڭگىمە جالعىز مۇناي وندىرىسىمەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق. كومپانيا باسشىلارى قازاقستاننىڭ قىتايمەن  ەنەرگەتيكالىق ىنتى­ماقتاستىعى توڭىرەگىندە دە ءسوز قوزعادى. وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا قازاقستان-قىتاي گاز قۇبىرىن سالۋ مەن پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ىشكى رىنوكتاعى گازعا دەگەن سۇرانىستىڭ ۇلعايۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءوڭتۇس­تىك ءوڭىرىن قازاقستاندىق گازبەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ وتىر. بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ءناتي­جەسىندە 577 ەلدى مەكەندى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەنەرگەتي­كالىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ءمۇم­كىندىگى تۋىندايدى. سونداي-اق, گازعا نەگىزدەلگەن ورتا جانە شاعىن كاسىپورىنداردى دامىتۋ ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاپپاق. بۇگىندە قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە وڭدەلەتىن گازدى ءوڭتۇس­تىككە تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزى­لۋدە. قحر-دىڭ دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىگىنىڭ مالىمەت­تەرى­نە وراي, قىتايداعى گاز تاپ­شى­لىعى 2014-2015 جىلداردا 40-45 پايىزدى قۇرايتىندىعى انىق­تال­دى. ساراپشىلاردىڭ باعا­لاۋىن­­شا, قحر-دا گاز تۇتىنۋ ءمول­شەرى جىلىنا 250-280 ميلليارد تەكشە مەتردى قۇرايدى. دەگەنمەن, قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە سايكەس «بەينەۋ-بوزوي-شىم­كەنت» گاز قۇبىرىنىڭ قۋاتى ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ تۇر­عىندارىنىڭ ىشكى تۇتىنۋىن تو­لىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان. سونىمەن, «قازمۇناي­گاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ شەتەلدىك كومپانيالارمەن, سونىمەن قاتار قىتايلىق ارىپتەستەرمەن بىرلەسكەن جوبالارىن دامىتۋ باعىتىندا زاڭناما تالابىنان اۋىتقۋشىلىق جوق. ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتا ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك, ۇلتتىق مۇددە جان-جاقتى قورعالىپ, بۇل ماسەلە جوعارى قويىلۋدا. باقىت بالعارينا, الماتى.