تۇگىن تارتساڭ مايى شىعار مال بولسا...

الەمدە سوڭعى كەزدە ازىق-ت ۇلىك ماسە­لەسىنە ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنە باستادى. بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇگىندە جەر شارى­نىڭ كەيبىر ەلدەرىندە ازىق-ت ۇلىك جەتىم­سىزدىگىنىڭ بايقالا باستاۋى, بولجام بويىن­شا تاياۋ جىلداردا حالىق سانىنىڭ ايتار­لىقتاي وسەتىندىگى قاي ەلدى بولماسىن الاڭ­داتپاي قويماسا كەرەك. ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتتا­رى­نىڭ ءبىرى رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءون­دىرىسىن, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىن اتاۋى دا بۇل سالانىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلى­عىن ءبىلدىردى. مىسالى, ازىرگە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن ەلىمىز تۇتىنۋ­شى­لارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن 40-60% دەڭ­گەيىندە عانا قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەگەر دە بۇعان وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپالىق, باعالىق سايكەس­سىز­دىك­تەرىن قوس­ساق, ەلى­مىزدىڭ كەلەشەكتە بۇكىل الەم­دىك ساۋدا ۇيىمى قۇرا­مىن­دا بو­لا­تىن­­دى­عىن ايتپا­عان­دا, بۇگىنگى كەدەن وداعى جاعدايىندا دا مال ونىمدەرى رىنو­گىن­داعى قيىندىق­تارعا دۋشار بولۋىمىز ابدەن مۇمكىن. حالىققا جولداۋىندا, «نۇر وتان» حا­لىق­تىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ سەزىن­دە ەلباسى مال شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە ەت ءوندىرىسىن ارتتى­رۋدىڭ قاجەتتىلىگىن باسا ايتقان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, ەت ونىمدەرىمەن ىشكى سۇرا­نىس­تى عانا قامتاماسىز ەتپەي, ەكى-ءۇش جىلدا جىلىنا 60 مىڭ توننا ەتتى سىرتقا شىعارۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. قاراعاندى وبلىسىندا وندىرىستىك نىسان­دار بۇرىندا دا ەتتى مال شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ءىرى قارا ەتى ءوندىرىسى اۋقىمدى­لىعىمەن ەرەكشەلەنگەن بولاتىن. مىسالى, وڭىردە اتتارى وداققا بەلگىلى بولعان «پروس­تورنىي», «باتىق» ەتتىك ءىرى قارا اسىل تۇ­قىم­دى مال زاۋىتتارى تاجىريبەسى مەن كورسەت­كىشتەرى, كەزىندە مال تۇقىمدارىن اسىل­دان­دىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ قۇدى­رەت­تى­لىگىن كور­سەت­كەندەي بولعان. اتاپ ايتقاندا, بۇل شارۋاشىلىقتاردا ەركەك ءىرى قارا تولدەرىنىڭ تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى 1200-1400گ., 12-14 ايلىقتاعى تىرىدەي سالماقتارى – 450-500 كگ., اتالىق مالدارى 1400 كگ. بولعان. ارينە بۇلار رەكوردتىق كورسەتكىش­تەر, دەگەنمەن دە شارۋاشىلىقتار ورتاشا كورسەتكىشتەرى تيىسىنشە بۇلاردان 10-15% دەڭگەيىندە تومەن بولدى دەگەننىڭ وزىندە, بۇگىنگى جاعدايمەن سالىستىرمالى تۇردە ساراپتار بولساق, ءبىر جاستاعى ەركەك تايىن­شانىڭ 1 كگ. تىرىدەي سالماقتاعى وزىندىك قۇنى 100-150 تەڭ­گەدەن اسپايدى ەكەن. سونداي-اق, ءسۇتتى ءىرى قا­را شارۋاشى­لىعىندا دا قىردىڭ قىزىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن وسىرەتىن «كراسنايا-پوليانا» مال زاۋىتىندا ساۋىن مالدىڭ ورتاشا سۇتتىلىگى جىلىنا 3600 كگ. بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەت­كىش 2000 كگ. دەڭگەيدەن اسا الماي وتىر دەۋگە بولادى. دەمەك, بۇگىندە بۇل اتالعان شارۋاشىلىق كورسەتكىشىنىڭ 70% دەڭگەيىنە قول جەتكىزە وتىرىپ تا ءسۇت ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىن 20-25% تومەندەتۋگە بولادى ەكەن. بۇل دەگەن مال شارۋاشىلىعىن كەڭ كولەمدى سەلەك­تسيا­لىق ءىس-شارالارىن ۇتىمدى اتقارۋ ارقىلى, تاياۋ جىلداردا ەت, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعا­لارىن بۇگىنگى جاع­دايدان كەم دەگەندە تورتتەن بىرگە تومەن­دەتىپ, تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىكتەردىڭ بارلىعىن كورسەتسە كەرەك. بىراق, بۇگىندە وڭىردە وندىرىلەتىن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 80% جۋىعىنىڭ شاعىن, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ۇلەسىنە تيەسىلىلىگى, وندىرىلگەن ونىمدەر كولەمى ناق­تىلىعىنىڭ كۇماندىلىگى مال باسى ءونىم­دىلىگىن جەتىلدىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋدە ايتارلىقتاي كۇردەلىلىك قالىپتاستىرىپ وتىر. ءبىز قانشا جەردەن مال شارۋاشىلىعى, اۋىلدا نەگىزگى تىرشىلىكتىڭ, كاسىپكەرلىكتىڭ, تابىستىلىقتىڭ بىردەن-ءبىر كوزدەرى دەپ نا­سيحاتتاعانىمىزبەن, بۇرىنعى مەملەكەتتىك شارۋاشىلىقتارداعى ەنجارلىقتان ارى­لا الماي وتىرعانىمىز دا كەدەرگىلەر جاساۋدا. اتاپ ايتقاندا, بىرىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان جىلدان-جىلعا اۋقىمى ارتىپ كەلە جاتقان كومەكتەر مەن قولداۋلاردى ءتيىمدى پايدالانا الماۋ, ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ كاسىپتەرىن اشىق تا جاريالىلىقتا جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇرگىزۋ قاجەتتىلىكتەرىن تولىقتاي سەزىنبەۋ باستى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. مىسالى, بۇگىندە ءىرى قارا تولدەرىنىڭ ورتاشا تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى – 400-500گ., ەكى جاستاعى تىرىدەي سالماقتارى 300-350 كگ. اسپاي, كەيدە قوسىمشا سالماق قۇنىنىڭ ساتۋ باعاسىنان دا جوعارى بولاتىندىعى ازىرگە كوپشىلىك ءونىم وندىرۋشىلەردى الاڭداتىپ وتىرعان جوق. سونداي-اق, وڭىردە 2010-2012 جىلدارعا جوبالانعان, ەكى مامانداندىرىلعان ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋ دا ءتيىستى وندىرىستىك-ەكونوميكالىق ساراپتاما­لار­عا, مەملەكەت-جەكە مەنشىك سەرىكتەستىگى ارقىلى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە سەنىمسىزدىكتەردەن بەلگىسىز مەرزىمگە شەگەرىلگەن سياقتى. اتاپ ايتقاندا, قىرۋار قارجى ەسەبىنەن ۇيىمداستى­رىلاتىن شارۋاشىلىق قۇر­ىلىمدارى يەلەرى­نىڭ قۇقىقتىق نەگىزدە ناق­تىلانباۋى جۇمسال­عان قارجى قايتارىمىنا كەپىلدىلىكتى قالىپ­تاس­­ت­ىرماي, بۇگىندە مەملەكەتتە بار قارجىلىق مۇمكىندىكتەردى ماق­ساتتى, ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. سونىمەن قاتار, وڭىردەگى مال شارۋاشى­لىعى جاعدايىنا ءىشىنارا جۇرگىزىلگەن ساراپتاۋ جۇمىستارى مال باسىنىڭ تۇقىمدىق قۇندىلىقتارىن ارتتىرۋ مۇمكىندىكتەرىن ايت­­پاعاندا, شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ ەسەبىنەن دە قولدا بار مالدىڭ ونىمدىلىگىن ءبىرشاما ارتتىرۋعا بو­لا­تىندى­عىن كورسەتىپ وتىر. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدا­رى ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلى­سىن­دا دا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا ءبىرشاما يگى ىستەردىڭ اتقارىلىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتپاۋعا بولمايدى. مىسالى, سوڭعى كەزدە وبلىس اۋماعىنداعى ءىرى قارا مالدار ونىمدىلىگىن تولدەرى ەسەبىنەن ارتتىرۋ باعىتىندا «اسىل-ت ۇلىك» اق تارا­پىنان, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن ءتيىستى قىزمەتتەر, اتقارىلۋدا. وبلىستىق «مامانداندىرىلعان ەتتى ءىرى قا­را شارۋاشىلىعىن دامىتۋ» باعدار­لاماسى اياسىندا دا ءبىرشاما ءىس-شارالار اتقارىلدى. بىراق تا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وڭىردە دە بار مۇمكىندىكتەر جەتىمسىز پايدالانىلىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. وسىدان دا بولار, جوعارىدا ايتىلعانداي, تىكەلەي ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن مال شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋ باعىتىندا ناقتى مىندەتتەر اي­قىندالىپ, قوماقتى قارجىلاي كومەكتەر دە قاراستىرىلدى, «كەڭ كولەمدى مال شا­رۋا­شىلىعى سەلەكتسياسى» جوباسى قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اۋىل شارۋاشى­لىعى عىلىمي مەكەمەلەرى قاتىسۋمەن جاسا­لىپ, ەكى باعىتتا ءىس-شارالار دا اتقارىلا باستادى. ءبىرىنشىسى, شەت ەلدەردەن بەلگىلى ءبىر كو­لەمدە ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى مال باستارىن اكەلىپ ولاردى جەرگىلىكتى جەرلەر جاعدايىندا ءوسىرىپ, كوبەيتۋ. ەكىنشىسى, اي­تار­لىقتاي شىعىنداردى قاجەت ەتپەيتىن, ياعني شەتەلدىك, وتاندىق قۇندى اتالىق مالدار ۇرىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى جەرگىلىكتى مال باسىنىڭ ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن كوتەرۋ. بۇگىندە وبلىستا مال شارۋاشىلىعى ەرەك­شەلىگىنە بايلانىستى ءتيىمدىسى ەكىنشى ءتاسىل بولىپ ەسەپتەلەدى, سەبەبى وڭىردە ىرىلەنگەن مال شارۋاشىلىعى قۇرلىمدارى سانى شەك­تەۋ­لى, نەگىزگى مال ونىمدەرى شاعىن, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ەنشىسىنە تيەسىلى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار, مال شارۋا­شى­لىعى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ باستى, ناقتى جانە جەدەل يگەرىلەتىن جولى ونىمدىلىك قۇندىلىعى ايقىندالعان اتالىق مالداردى پايدالانۋ نەمەسە ولاردىڭ ۇرىقتارىمەن انالىق مالدار­دى قولدان ۇرىقتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. مىسالى, ءىرى قارا اتالىق مالدارىن تابىن جاعدايىندا پايدالانۋ, بىرىنشىدەن, تۇقىم­دىق قۇندىلىعى تومەن اتالىق مالداردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك جاسايدى, ەكىنشىدەن, جۇقپالى اۋرۋلار تارا­لۋىنا ىقپال ەتەدى, ۇشىنشىدەن, شىعىندى. ءبىر باس اتالىق مالدى ۇستاۋعا كەتەتىن جىل­دىق شىعىن 250-300 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. سوندىقتان دا وڭىردە ەكى جىلدان بەرى قولعا الىنىپ وتىرعان, «اسىل-ت ۇلىك» اق ارقىلى ارنايى بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن ءىرى قارا مال باسىن قۇندى اتالىق مال ۇرىقتارىمەن ۇرىقتاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ەگەر, اۋىلدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارى تاراپىنان بۇل ماڭىزدى ءىس-شارا قولداۋ تاۋىپ, مال ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر ىنتالىلىعى قا­لىپتاسسا, جىلدان-جىلعا بۇل ماقساتقا ءبولى­نەتىن مەملەكەتتىك قارجى كولەمىمەن قوسا, مال ونىمدىلىگى دە تەڭ دارەجەدە ارتا بەرەر ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە مال شارۋاشىلى­عىمەن اينالىساتىن اعايىندارىمىزدىڭ با­سىم بولىگى ءالى دە مال باعۋ, مال ازىعى قۇنىنىڭ قىمباتتاۋ قيىندىقتارىن ايتۋدان, ال اۋدان, اۋىل اكىمدەرى, جارتىلاي كۇشتەپ, ۇگىتتەپ شارۋا قوجالىقتارىن مال ونىمدەرى بازارىنا جەتەلەپ, بولماشى باعاعا ارزانداتىپ ساتتىرۋدان اسا الماي ءجۇر. سوندىقتان ەلباسىنىڭ ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن, تۇتىنۋشىلاردى ساپالى, ءتيىمدى, تۇراقتى باعالارداعى تاعامدار­مەن قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ابى­رويمەن اتقارامىز دەسەك, جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگانداردىڭ دا مال شارۋاشىلىعى سا­لاسىنا تىڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋى كەرەك-اق. ك.سارحانوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.