بىتىمگەرشىلىك كۇشتەر قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قاجەت

گازەتتىڭ وتكەن نومىرلەرىندە جازعانىمىزداي, 31 مامىردا مينسكىدە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا (ۇقشۇ) مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قاتىستى. وتىرىس بارىسىندا قاتىسۋ­شىلار ۇقشۇ-عا قاتىستى وزەكتى ءما­سەلەلەردى, ونى دامىتۋدىڭ پەرس­پەكتيۆالارىن, ۇيىمنىڭ باسقا دا حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىم­دارمەن ىنتىماقتاستىعىن, سون­داي-اق ۇقشۇ قىزمەتىن ۇيلەس­تىرۋ­دىڭ مەحانيزمدەرىن تالقى­لا­دى. سونىمەن قاتار, وتىرىستا وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىن­دا­عى سەسسيادا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قابىل­دا­عان شەشىمدەرىنىڭ جۇزەگە اسى­رىلۋ بارىسى جونىندە باياندامالار تىڭدالدى. كەڭەس وتىرىسىندا بايانداما جاساعان دەلەگاتسيا باسشىلارى ۇقشۇ ءۇشىن وتكەن جىل ايتار­لىق­تاي تابىستى بولعانىن اتاپ وتكەن ەدى. ونىڭ ءمانىسى مىنادا جاتىر: 2010 جىلدىڭ 10 جەلتوق­سانىندا ماسكەۋدە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوت­كەن ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋىپ­سىز­دىك كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا قۇرى­لىمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى با­سىم­دىقتارى ايقىندالعان  بولا­تىن. دالىرەك ايتقاندا, جاڭا سى­ناقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ستراتەگيا­لىق جانە تۇجىرىمدامالىق قۇ­جاتتاردى دايىنداۋ شارالارى تۋرالى شەشىم قابىلدانعان-دى. بۇل ماسەلەلەردىڭ جۇزەگە اسى­رى­لۋ بارىسى جونىندە ۇقشۇ باس حاتشىسى نيكولاي بورديۋجا ءوز بايانداماسىندا ارنايى توقتال­دى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, قا­ب­ىل­دانعان شەشىمدەردى ىسكە اسىرۋ جايىندا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ تا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ۇقشۇ ءۇشىن وتكەن جىل جەمىستى بولعانىن اتاپ ءوتتى. «2010 جىلى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باس­شى­لارى قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت قۇجاتتارىنا وزگەرىستەر ەنگىزدى, – دەدى مينيستر وسى تۋرالى. – بۇل وزگەرىستەر داعدارىستىق جاعداي­لار كەزىندە ۇيىمنىڭ ارەكەت ەتۋدەگى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت­تال­عان». سونىمەن قاتار, ۇجىم­دىق قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى مەن قۇ­رال­دارى جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن قۇجاتتار توپتاماسى دا قابىلداندى. ولار ۇيىم اياسىندا اسكەري-ەكونوميكالىق جانە اسكە­ري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرەدى. وتىرىس سوڭىنان بەلگىلى بول­عا­نىنداي, سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرىنىڭ كەڭەسىندە ۇقشۇ ايما­عىن­دا بولىپ جاتقان جاعدايلارعا بايلانىستى ۇيىمنىڭ  جاۋاپكەرشىلىگى دە نازاردان تىس قالماعان. اسىرەسە, تاياۋ شىعىستاعى, سول­تۇس­تىك افريكا مەن اۋعان­ستان­داعى جاعدايلارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. بۇلاردان بولەك ءبىز بىرقاتار شەشىمدەردى دە بەكىتتىك, دەدى قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى باق وكىلدەرىمەن سۇحباتتاسۋ بارى­سىن­دا. ونىڭ ىشىندە ءبىز رەسەيلىك تا­راپتىڭ 2009-2010 جىلدارى ۇيىم­عا توراعالىق ەتۋى كەزىندە اسكەري-ساياسي ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭ­دەتۋ­د­ەگى جانە دامىتۋداعى بەلسەندى جۇمىستارى ءۇشىن رەسەيدىڭ جوعارى باسشىلىعى مەن وكىلەتتى وكىلدەرىن ناگرادتاۋ تۋرالى ۇجىم­دىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى شەشىمىنىڭ جوباسىن ماقۇلدادىق. وسى جەردە جوعارىدا اتالعان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءجو­نىندە قىسقاشا ماعلۇمات بەرە كەتەيىك. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭە­سى ۇيىمنىڭ جوعارى ورگانى بو­لىپ تابىلادى. ول ۇقشۇ قىز­مەتى­نىڭ قاعيداتتى ماسەلە­لەرىن قا­راستىرادى جانە ونىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى شەشىمدەر قابىلدايدى. سونىمەن بىرگە, وسى ماقسات-ءمىن­دەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ قىزمەتىن ۇيلەس­تىرۋىن جانە بىرلەسكەن ارەكەتتەرىن قامتاماسىز ەتەدى. ال كەڭەس قۇرا­مىنا ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى كىرەدى. وتىرىس بارىسىندا كەڭىرەك تال­قىلانعان جانە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى ۇقشۇ – بۇۇ پىشىنىندەگى بىتىمگەرشىلىك قىزمەتتىڭ پەرسپەكتيۆا­لارى بولدى. بىرقاتار جىلداردان بەرى كەيبىر حالىقارالىق ۇيىم­دار­دىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرى (قۇ­رىلىمدارى دەسە دە بولادى) «ىس­تىق نۇكتەلەر» اتالعان جەرلەردە بىتىمگەرشىلىك قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر. ولاردىڭ تۇتانعان جانجال­دار­دى باسەڭدەتىپ, بەيبىت تۇرعىن­دار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى قىزمەتى تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەنگەن. ال ۇقشۇ-نىڭ ءاس­كەري ىنتىماقتاستىققا باعىت­تال­عان العاشقى قۇرىلىمى – ۇجىم­دىق شۇعىل جۇمىلدىرۋ كۇشتەرى 2001 جىلى قۇرىلعان ەدى. كەيىن, ياعني 2009 جىلى ول 20 مىڭ ادامنان تۇراتىن ۇجىمدىق جەدەل ارەكەت ەتۋ كۇشتەرى بولىپ قايتا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل قۇرىلىم­نىڭ باستى ەرەكشەلىگى, ونىڭ كوپ بەيىندىلىگىندە جاتىر. ويتكەنى, ونىڭ قۇرامىنا اسكەري بولىمدەر­مەن قاتار, ارنايى قىزمەت, ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار ورگان­دارى­نىڭ دا قىزمەتشىلەرى كىرەدى. ولار بىرلەسكەن تۇردە جاتتىعۋلار جاساپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە بەيبىتشىلىكتى قولداۋ بويىنشا وپەراتسيالار ءوت­كىزۋگە دايىندىق شارالارى قولعا الىنۋدا. بۇل ۇقشۇ مەن بۇۇ حات­شىلىقتارىنىڭ اراسىنداعى ءوز­ارا ءىس-قيمىلدىڭ ويداعىداي ەكە­­نىن كور­­سەتەدى. بەلارۋس سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي مارتىنوۆ­تىڭ اي­تۋىن­شا, ۇقشۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرى بۇۇ-مەن بىرلەسە وتى­رىپ, جاھاندىق دەڭگەيدەگى بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارعا قا­تى­­سۋى مۇمكىن. بىتىمگەرشىلىك كۇش­­تەر, سونداي-اق قاجەت بولعان جاع­داي­دا ۇقشۇ كەڭىستىگىندەگى وپە­را­تسيالارعا دا جۇمىلدى­رىلا­دى. بۇل حالىقارالىق جانە ءوڭىر­لىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. بۇگىندە ءبىز بىتىمگەرشىلىك كۇش­تەردىڭ بۇۇ-مەن ءوزارا ارەكەت ەتۋدى ايقىنداۋ كەزە­ڭىن­دە تۇرمىز, دەدى س.مارتىنوۆ وسى ماسەلە جونىندە. بۇعان باي­لانىستى جۇمىستار ءالى دە بارشىلىق. ەرجان قازىحانوۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى جەكە ءوزى شەشۋى مۇمكىن ەمەس. ال قازاقستان وسى ماسەلەدە ۇجىم­دىق ارەكەتتەستىككە باسىمدىق بەرەدى. سوندىقتان ۇقشۇ اتال­عان باعىت بويىنشا جۇ­مىس­تاردى ۇيلەستىرەتىن جانە ءوزارا ءىس-قي­مىل جاسايتىن ەرەكشە ما­ڭىزدى وڭىرلىك ورتالىقتىڭ ءبىرى بو­لىپ تابىلادى. قازاقستان ۇيىم­­نىڭ تەك اسكەري-ساياسي ءما­سەلەلەردى شەشۋدەن بولەك, – دەدى ە.قازىحانوۆ وسى تۋرالى, كوپ فۋنكتسيالى باعىتتاعى كەڭ كولەمدى ماسە­لەلەردى شەشەتىن ۇيىمعا اينال­عانىن قالايدى. ونىڭ ەرەكشە ماڭىزدى بولاتىن سەبەبى, بۇل ءوڭىردىڭ قاۋىپ-قا­تەرلەر تۋدىرىپ وتىرعان اۋعان­ستانعا جاقىن ورنالاسقان­دى­عىن­دا جاتىر. وسىعان بايلانىستى قازاق­ستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆو­سىنىڭ باسشىسى ۇيىمنىڭ ءۇي­لەستىرۋشى كەڭەسى اياسىندا زاڭ­سىز ەسىرتكى اينالىمىمەن, زاڭ­سىز كوشى-قونمەن كۇرەستەگى, سون­داي-اق توتەنشە جاعدايلار سالدارىن جويۋداعى ىنتى­ماقتاس­تىقتى اتاپ ءوتتى. بۇل قۇرىلىمدار ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى­نىڭ كەلىسىمدەرىن تاجىريبە ءجۇ­زىندە ىسكە اسىرىپ كەلەدى, دەدى ەر­جان قازىحانوۆ. ۇيىمنىڭ باس حات­شىسى جىل سايىن بىرلەسە ءجۇر­گىزىلگەن «كانال» جانە «نەلەگال» جەدەل پروفيلاكتيكالىق شارالاردىڭ ناتيجەسى تۋرالى دەرەكتەردى ۇسىنىپ وتىرادى. اتال­عان شارالارعا قازاق­ستان­دىق ىشكى ىستەر, ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىك, شەكارا جانە كەدەن ورگان­دارى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى دە بەلسەنە قاتىسىپ ءجۇر. كەڭەس وتىرىسىندا ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قازىرگى توراعاسى, بەلارۋس پرە­زيدەنتى الەكساندر لۋكاشەن­كو­نىڭ ۇيىمنىڭ ارىپتەستىك ينس­تيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا قارالدى. بۇل ينستيتۋت شىۇ, ناتو اياسىندا قىزمەت ەتپەك. ينستيتۋت اياسىندا ءوت­كىزىلەتىن ءىس-شارالارعا وزگە دە حا­لىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ۇقشۇ-عا مۇشە ەمەس تاراپ­تار­دىڭ بارلىعىنىڭ  قاتىسۋلارىنا بولادى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.