قازاقستاننىڭ ساۋد ارابياسىنداعى ەلشىسى, بەلگىلى ارابيست-عالىم قايرات لاما شارىپپەن اڭگىمە
– قۇرمەتتى قايرات قايىربەك ۇلى, يكۇ-نىڭ قۇرىلۋىنىڭ العىشارتتارى مەن سەبەپتەرى قانداي ەدى؟ بارلىق ءىرى باستامالاردىڭ, كۇردەلى ءىستەردىڭ باسىندا قاي كۇندە جەكە تۇلعالار جۇرەدى عوي, بۇل ۇيىمدى قۇرۋعا بەلسەنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر كىم؟
– XX عاسىردىڭ باسىندا ءبىر حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ ارقىلى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باسىن قوسۋ يدەياسى كۇن تارتىبىنە شىقتى. 1926 جىلى قاسيەتتى مەككەدە «بۇكىلالەمدىك يسلام كونفەرەنتسياسى» دەپ اتالاتىن ايماقتىق ۇيىم قۇرىلىپ, ونىڭ ءۇش جيىنى يەرۋساليمدە, كاراچي جانە موگاديشودا ءوتتى. الايدا, بۇل مۇسىلماندىق ۇيىم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى حالىقارالىق ساياسي ۇدەرىستەرگە لايىقتى دەڭگەيدە قاتىسا المادى.
1969 جىلى يەرۋساليمدەگى «ءال-اقسا» مەشىتىن بەلگىسىز بىرەۋلەر ورتەگەننەن كەيىن, ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى فەيسالدىڭ باستاماسىمەن 26 مۇسىلمان ەلى باسشىلارى ماروككونىڭ استاناسى راباتتا باس قوسىپ, يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىن (يكۇ) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
– الەمدە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سانى جاعىنان بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرعان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ىقپالى قازىر قانداي دارەجەدە دەپ ويلايسىز؟
– ازيا, افريكا, ەۋروپا جانە وڭتۇستىك امەريكادا, ياعني جەر شارىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە ورنالاسقان 1,5 ميللياردتان استام حالقى بار 57 مەملەكەتتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان يكۇ-نىڭ بەدەلى حالىقارالىق ساحنادا جوعارى. قازىرگى ۋاقىتتا, اسىرەسە, اراب ەلدەرىندە اۋمالى-توكپەلى داعدارىستار ءجۇرىپ جاتقاندا حالىقارالىق قوعامداستىق ءوزىن ءاردايىم بايسالدى ۇستايتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىلىعىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە وڭ باعا بەرۋدە. ويتكەنى, 2005 جىلى مەككەدە «ونجىلدىق ءىس-ارەكەتتەر باعدارلاماسىن», 2008 جىلى سەنەگالدىڭ استاناسى داكاردا وتكەن سوڭعى 11 سامميتتە جاڭارتىلعان جارعىسىن قابىلداعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ اتقارىپ جاتقان ءرولى بارشاعا ايقىن ءارى سالماقتى.
دەي تۇرعانىمەن, شتاب-پاتەرى كايردە ورنالاسقان اراب مەملەكەتتەرى ليگاسىنىڭ جۇمىسى توقىراۋعا ۇشىراپ, اراب ەلدەرى مەن يراننىڭ اراسىندا تەكەتىرەس كۇشەيىپ تۇرعاندا, افريكا قۇرلىعىندا جىك-جىككە ءبولىنۋ تولاستاماي جاتقان كەزدە يكۇ باس حاتشىلىعى الدىندا «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ» سياقتى كۇردەلى مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك تۇر. ءبىزدىڭ ەلىمىز توراعالىقتى قازىرگى زامان تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى كەزەڭدەرىنىڭ بىرىندە قولىنا العالى وتىر. وسى كۇندەرى قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ورىنباسارىنىڭ توراعالىعىمەن يكۇ-نىڭ جيددا قالاسىنداعى شتاب-پاتەرىندە 57 ەلدىڭ سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆولارىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ جۇمىس توبىنىڭ جينالىستارى وتۋدە, وندا استانادا ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا وتەتىن يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزەكتى كەڭەسىندە قاراستىرىلاتىن حالىقارالىق جانە ايماقتىق وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانۋدا.
– ۇيىم مۇسىلمان ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان با؟ سونىڭ ىشىندە بولاشاقتا ءبىرلەسكەن قورعانىس سياقتى ىنتىماقتاستىق بولۋى مۇمكىن بە؟
– جىل سايىن ءارتۇرلى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ استانالارىندا يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ كەزەك-كەزەك وتەتىن سەسسيالارىندا جۇزدەن استام قارار قابىلدانادى. بۇل قۇجاتتار مۇسىلمان ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني, اقپاراتتىق, ەكولوگيالىق, قۇقىقتىق سالالارىنىڭ بارلىعىن قامتيدى. يكۇ جارعىسىنىڭ 2-بابىنا ساي, ۇيىمعا مۇشە ەلدەر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىندا كورسەتىلگەن ورتاق ماقسات-مۇددەلەر مەن قاعيداتتارعا سۇيەنەدى جانە مۇسىلمان ەلدەرى اراسىندا تۋىنداعان داۋلى ماسەلەلەردى بەيبىت جولمەن شەشەدى, ءارى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردا ءبىر-بىرىنە قارسى قارۋلى كۇش كورسەتۋدەن نە ونى قولدانۋدان باس تارتادى.
– جاسىراتىنى جوق, «شاريعات زاڭدارى» دەسە, راديكالدى اتەيستىك ءتارتىپتەن شىققان پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ كوپتەگەن ازاماتتارىنىڭ ءالى كۇنگە ازا بويى قازا تۇرادى. ال يكۇ اياسىنداعى ۇيىمدار, سونىڭ ىشىندە يسلام دامۋ بانكى شاريعات ەرەجەسىمەن ارەكەت ەتەتىن كورىنەدى. بۇل ەرەجەنىڭ زايىرلى قوعامداعى بانك تارتىبىنەن قانشالىقتى ايىرماشىلىقتارى بار؟
– «قيىندىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەس» دەپ قازاق اتام ايتقانداي, تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىعان اراب ەلدەرى بولاتىن. 1995 جىلى قازاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ تولىق مۇشەلىگىنە ءوتۋ-وتپەۋ قاجەتتىلىگى توڭىرەگىندە ءبىزدىڭ ساياساتكەرلەردىڭ اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاس بولعانىن دا بۇگىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. سوندا ەلباسىمىزدىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن تاپقىرلىعى ارقاسىندا مۇسىلمان ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستارىمىزدى ورناتۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە «الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» قاعيداتىن ۇستاندىق. يكۇ-نىڭ ارنايى قارجى ينستيتۋتى بولىپ سانالاتىن يسلام دامۋ بانكى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ەكونوميكالىق رەفورمالارىن قولداۋ ماقساتىندا الماتىدا ءوز وكىلدىگىن اشتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن يسلام دامۋ بانكىنىڭ ءۇش مۇسىلمان ەلىندە – ماروككو, مالايزيا جانە قازاقستاندا ايماقتىق وكىلدىگى بار ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتامىز. يسلام دامۋ بانكىمەن قاتار, اراب ەلدەرىنىڭ باي قارجى قورلارى الماتى – استانا جولىن سالۋعا, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرى, ومان سۇلتاناتى, كۋۆەيت, كاتار وكىمەتتەرىنىڭ تەگىن گرانتتار ارقىلى جاسالعان كومەگىمەن استاناداعى پارلامەنت سەناتىنىڭ عيماراتى, سالتانات سارايى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ عيماراتى, كارديولوگيالىق ورتالىق, «نۇر استانا» مەشىتى سەكىلدى كورنەكتى كەشەندەردىڭ سالىنعانىن اتاپ وتۋىمىزگە بولادى. بۇل ءۇردىس ودان ءارى جالعاسىن تابۋدا: بىلتىر يسلام دامۋ بانكى باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جولىنىڭ جامبىل وبلىسىنداعى بولىگىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 176 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەردى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ۇكىمەتى مەن يسلام دامۋ بانكى اراسىندا الداعى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا ارنالعان «جول كارتاسى» ءازىرلەنۋدە. وسىنىڭ بارلىعى – يسلامي قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارى نەگىزىندە جۇزەگە اسادى.
– ال باسقا ۇيىمدار ءىس-قيمىلدارىنىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار؟ ماسەلەن, يسلام جاڭالىقتار اگەنتتىگىنىڭ, يسلام كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ, يسلام عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ قورىنىڭ, ت.ب. دەگەن سەكىلدى.
– يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا قاراستى 4 ارنايى ينستيتۋت – يسلام دامۋ بانكى, ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ۇيىم (يسەسكو), حالىقارالىق يسلام جاڭالىقتار اگەنتتىگى (ينا), مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ تەلەراديو ۇيىمى (يسبو), 8 سۋبسيديارلى ينستيتۋت – مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ستاتيستيكالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ورتالىعى, يسلام تاريحىن, ونەرى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعى, ساۋدانى دامىتۋ يسلام ورتالىعى, فيكح يسلام اكادەمياسى, يسلام ىنتىماقتاستىعى قورى, بانگلادەش, نيگەر, ۋگانداداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتتەرى جانە 11 ءاففيليرلى ينستيتۋت – يسلام ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى, يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ استانالارى مەن قالالارى ۇيىمى, بۇكىلالەمدىك يسلام عىلىم اكادەمياسى, حالىقارالىق قىزىل اي يسلام كوميتەتى, حالىقارالىق اراب-مۇسىلمان مەكتەپتەرىنىڭ فەدەراتسياسى, يسلام كونفەرەنتسياسىنىڭ جاستار فورۋمى, مۇسىلمان سكاۋتتارىنىڭ حالىقارالىق وداعى, تەڭىز كەمەلەرى يەلەرىنىڭ يسلام اسسوتسياتسياسى, مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ساراپشىلار فەدەراتسياسى, توتەنشە ەلەكتروندى جاعدايلارعا تويتارىس بەرەتىن توپ سەكىلدى ءارتۇرلى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باستى قالالارىندا ورنالاسقان ايماقتىق مەكەمەلەر بار. ولار تۋرالى تولىق ماعلۇماتتاردى ەلشىلىك شىعارعان «قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى» دەپ اتالاتىن ەكى تومدىق كىتاپتان تاۋىپ الۋعا بولادى. وسى ورايدا ءبارىمىز زور ىنتامەن وقيتىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى قازاقستاننىڭ بارلىق باسىلىمدارىنا, تەلەراديو ارنالارىنا ۇسىنىس ەنگىزۋگە رۇقسات ەتىڭىز. 28-30 ماۋسىم كۇندەرى استانادا وتەتىن يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى سەسسياسىنا وسى اتالعان ۇيىمعا قاراستى بارلىق ايماقتىق مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى دا قاتىسادى. سول القالى جيىن بارىسىندا جۇمىس ىستەيتىن ءباسپاسوز ورتالىعىندا قالامداس ارىپتەستەرىمىزگە ايماقتىق مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرىمەن تىكەلەي سۇحباتتار وتكىزىپ, كوكەيكەستى ساۋالداردى قويىپ, ولاردىڭ اتقارىپ جاتقان يگى شارالارىمەن وقىرمانداردى, كورەرمەندەردى, تىڭداۋشىلاردى تانىستىرساڭىزدار دەگەن تىلەگىمىز بار. ءباسپاسوز ورتالىعىندا ەلشىلىك شىعارعان انىقتاما كىتاپتار جۋرناليستەر ءۇشىن تەگىن تاراتىلادى.
– يكۇ-نىڭ باسقا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناسى قانداي؟ سونىڭ ىشىندە, ماسەلەن, ەقىۇ-مەن قانداي بايلانىسى بار؟
– يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, يۋنەسكو, يۋنيسەف, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى, بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى باعدارلاماسى, بۇۇ ونەركاسىپتىك دامۋ جونىندەگى باعدارلاماسى, بۇۇ جوعارعى كوميسسارىنىڭ بوسقىندار ءىسى جونىندەگى باسقارماسى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى, قىزىل كرەست جانە قىزىل اي قوعامدارىنىڭ حالىقارالىق فەدەراتسياسى, اراب مەملەكەتتەرى ليگاسى, تۇبەكتەگى اراب مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەڭەسى, افريكا وداعى, قوسىلماۋ قوزعالىسى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋروپا كەڭەسى, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى سەكىلدى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جاھاندانۋ زامانىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا تۇراقتى تۇردە پىكىر الماسۋدا, ماقسات-مۇددەلەرى ءبىر جەردەن شىققاندا قويان-قولتىق بىرلەسىپ ءىس-ارەكەتتەر دە جاساۋدا.
حالىقارالىق ساحنادا 40 جىلعا جۋىق يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى مەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىك قاعيداتتارى نەگىزىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن بولاتىن. ءبىر اتاپ وتەرلىگى – ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەلدىڭ سەگىزى – البانيا, ءازىربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, تۇركيا, تۇركىمەنستان – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىندا دا تولىققاندى مۇشە مەملەكەتتەر. ونىڭ ۇستىنە الجير, اۋعانستان, ەگيپەت, يوردانيا, ماروككو جانە تۋنيس ەقىۇ-نىڭ سەرىكتەستەرى بولىپ تابىلادى. ۇلى ابايعا ۇقساتىپ ايتقاندا, «ەقىۇ-نىڭ ءمۇشەلىگىنەن سەگىز, سەرىكتەستىگىنەن التاۋ, جالعىزدىق كورەر جايىم جوق», دەپ ءيىسى مۇسىلمان ۇمبەتىنە ادال قىزمەت اتقارىپ جاتقان يكۇ-نىڭ ەقىۇ-مەن ەتەنە جاقىنداسۋى ەكى بەدەلدى ۇيىمعا مۇشە قازاقستاننىڭ يگى باستامالارىنان باستالدى دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. يكۇ باس حاتشىسى ەكمەلەددين يحسانوعلى 2008 جىلدىڭ قازان ايىندا استانادا وتكەن «ورتاق الەم: ارتۇرلىلىك ارقىلى ىلگەرىلەۋ» اتتى حالىقارالىق فورۋمعا, ودان كەيىن وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەقىۇ-نىڭ ىستامبۇلدان كەيىن اراعا 11 جىل سالىپ استانادا وتكەن تاريحي سامميتىنە قاتىسۋى ارقىلى الەمنىڭ 105 مەملەكەتىن قامتيتىن ەقىۇ مەن يكۇ اراسىندا «قازاقستاندىق دوستىق كوپىرى» سالىندى. ەكى ءىرى ۇيىمنىڭ تىزگىنىن بىردەي ۇستاعان جيىرما جاسار قازاقستانعا قازىرگى ۋاقىتتا حالىقارالىق قوعامداستىق ءدان ريزاشىلىعىن بىلدىرۋدە.
– ەلشى مىرزا, بەدەلدى ۇيىمنىڭ توراعالىعىنا قول جەتكىزۋ جولىندا قانداي ارەكەتتەر جاسالدى؟ يكۇ توراعالىعىنا قازاقستان قالاي تاڭدالدى؟
– يكۇ-عا مۇشە ەلدەر شارتتى تۇردە ءۇش توپقا بولىنەدى: 22 اراب ەلدەرىنىڭ توبى, 16 ازيا ەلدەرىنىڭ توبى جانە 19 افريكا ەلدەرىنىڭ توبى. وسى توپتار كەزەكپە-كەزەك سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ كەلەسى سەسسياسى قاي ەلدە وتەتىنى تۋرالى ورتاق پىكىرگە كەلىپ, الدىمەن توپتىڭ ۇجىمدىق شەشىمىن سەسسيانىڭ قورىتىندى قۇجاتىنىڭ جوباسىنا ەنگىزەدى. سەسسيانىڭ سوڭعى كۇنى بارلىق مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ دەلەگاتسيالارى ونى قاراستىرىپ, ءبىراۋىزدان قابىلدايدى.
يكۇ-عا مۇشە ەلدەر قازاقستاننىڭ وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىنە مۇددەلى ەكەنىن 2007 جىلدان بەرى تانىتىپ كەلەدى. سول جىلى پاكستاندا (ازيا ەلى), 2008 جىلى ۋگاندادا (افريكا ەلى), 2009 جىلى سيريادا (اراب ەلى), 2010 جىلى تاجىكستاندا (ازيا ەلى) جىلما-جىل وتكەن سەسسيالاردىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىندا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىعىنا قوشەمەت كورسەتىلىپ, 2011 جىلى سول جيناعان مول تاجىريبەسىمەن مۇسىلمان الەمىنە جاڭا ءۇردىس اكەلەتىنىنەن ءۇمىت ەتىپ, ونىڭ توراعا بولعانىن قالايتىندىقتارىن تۇراقتى تۇردە ءبىلدىرىپ وتىردى. ءتىپتى, مۇسىلمان ەلدەرى سەسسيالار وتەتىن ەلدەردى تاڭداعاندا «ازيا ەلى, ودان كەيىن افريكا ەلى, سوسىن اراب ەلى بولادى» دەگەن حاتتامالىق ءداستۇردى دە قازاقستاننىڭ توراعالىعى ءۇشىن بۇزۋعا دەيىن باردى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەدەلى مۇسىلمان الەمىندە وتە جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى. ونىڭ ۇستىنە ەلباسىمىز سالعان «قازاقستاندىق جولدى» وسى جىلدىڭ باسىندا توسىننان باستالعان داعدارىستاردان شىعۋعا ارەكەت جاساپ جاتقان اراب ەلدەرىنە ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋعا دايىنبىز.
– ەلباسىنىڭ الەمدىك قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ساقتاۋ باعىتىنداعى باستامالارىن يسلام الەمى قالاي باعالايدى؟ سونىڭ ىشىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىرۋىنا كوزقاراستارى قانداي؟
– ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن 2006 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا سەمەيدە قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇركىمەنستان ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋ-جاراقتان ادا ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتقا قول قويعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى ءوزىنىڭ وسى بەس مۇشەسىنىڭ ورتاق شەشىمىن قۋاتتاپ, باسقا ايماقتارداعى مەملەكەتتەرگە دە ۇندەۋ جاسادى. يكۇ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-ارەكەتتىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋىن بىردەن قولداپ, بىلتىر تامىز ايىندا ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرىندە قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋى, قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتۋى جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىقتاي جويۋى سەكىلدى ناقتى ۇلەستەرىن ناسيحاتتايتىن ارنايى فوتوسۋرەتتەر كورمەسىن ۇيىمداستىردى. بۇل ساياسي شاراعا يكۇ جانىنداعى 57 ەلدىڭ تۇراقتى وكىلدەرى قاتىستى.
كوپتەگەن ەلدەر باسشىلارىنىڭ وركەنيەتتەر اراسىندا ۇنقاتىسۋ جۇرگىزۋگە قاتىستى يگى باستامالارى بار. الايدا, ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى, قوس كيەنىڭ شىراقشىسى ءوزىنىڭ ارنايى وكىلىن قازاقستاننىڭ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم جونىندەگى ونەگەلى ۇلگىسىنە اينالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش سەزىنە عانا تۇراقتى قاتىستىردى. مەككەدە ورنالاسقان دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى مەن ءال-ازحار شەيحى استاناداعى ءدىني فورۋمدارعا بەلسەندى قاتىسۋشىلار. قازىر مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قازاقستان پارلامەنتى سەناتى جانىنداعى سەزد حاتشىلىعىمەن بىرگە 2012 جىلى وتەتىن ءتورتىنشى القالى جيىنعا دايىندىق شارالارىن جۇرگىزۋدە.
– قازاقستانعا يسلام الەمىنىڭ ينۆەستيتسياسى تارتىلسا, ونىڭ قانشالىقتى ەرەكشەلىكتەرى بولۋى مۇمكىن؟ جالپى, قازاقستان حالقى يكۇ-مەن تىعىز ىنتىماقتاسۋ ارقىلى نە ۇتادى دەپ ويلايسىز؟
– الداعى 7-9 ماۋسىم كۇندەرى استانادا وتەتىن 7-ءشى دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا (ديەف) مۇسىلمان الەمىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جۇزدەگەن ىسكەر ادامدار كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ديەف-تىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىپ جاتقان جوبالارعا اراب ينۆەستيتسياسىن تارتۋ بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ساۋد ارابياسى ءوزىنىڭ مال شارۋاشىلىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جىل سايىن 7 ميلليون توننا ارپانى قازاقستاننان ساتىپ الۋعا دايىن. مۇنىڭ ءوزى اراب ينۆەستيتسياسىنىڭ كومەگىمەن ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىمىزدى دامىتۋعا جانە ونىمدەرىمىزدى وتكىزەتىن تۇراقتى رىنوكتارمەن جۇمىس ىستەۋگە زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.
