ازعىردىڭ ازابى قاشان ازايادى؟

ازعىر ءوڭىرىن, ەلىمىزدىڭ باسقا جەرلەرىن اتاماعاننىڭ وزىندە, اتىراۋلىق تۇرعىنداردىڭ وزدەرى دە تۇگەلگە دەرلىك بىلە بەرمەيدى. ول زاڭدى جاعداي سانا­لادى. وبلىس ورتالىعىنان – 550, اۋدان ورتالىعىنان 300 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان قۇلازىعان دالادا كوپتىڭ قۇلا­عىنا جەتەردەي تىرشىلىك جوق دەسە دە بولعانداي. ونداي جاعدايدى قالىپتاس­تىرىپ تۇرعان پروبلەمالار جەتەرلىك. ەدىل مەن جايىق – قوس وزەن ارا­لىعىنا شالعايىن كەڭگە جايىپ جاتقان نارىن دالاسىنىڭ جالپى كولەمى 40 000 شارشى شاقىرىمدى قامتىسا, ونىڭ باتىس بولىگى سانالاتىن ازعىر ءوڭىرىنىڭ كولەمى 12 000 شارشى شاقى­رىم­دى يەلەنەدى. 1642-1770 جىلداردا بۇل ءوڭىردى قالماقتار قونىستانعانى تاريح شەجىرەسىندە جازىلعان. كەلىمسەكتەر تۇراقتى قونىستانىپ قالا ال­ما­دى. بوكەي سۇلتان رەسەي پاتشا­سى­نىڭ ءتىلىن تاۋىپ 1801 جىلى حالقىن ەدىل مەن جايىق اراسىنا كوشىرىپ اكەل­دى. ارتىنان 1812 جىلى جەكە ش­ا­ڭىراق بولىپ بوكەي حاندىعى قۇرىلدى. وسى تۇستا ازعىردى قونىستانۋشىلار وتە كوپ ەدى. ىرگەدەگى باسقۇنشاق تۇز ءوندىرۋ كاسىپشىلىگىنە تۇراقتى جۇمىس­تارعا ورنالاسىپ, باتىستاعى ءور­ك­ەنيەتتى ەلدەردىڭ ءۇردىسىن يگەرگەندەر دە بولدى. 1848 جىلى بوكەي حاندىعى تاراتىلىپ, ونىڭ كولەمى بەس ۋەز بەن ەكى وكرۋگكە بولىنگەن اكىمشىلىك باسقارۋ قۇرىلىم­دارى ەنگىزىلگەندە, ازعىر دا­لا­سىنىڭ كولەمى «قالماق» ۋەزى اتالدى. ونى باسقارعان اكىم­دەردىڭ ءبىرى داۋلەتكەرەي شى­عاەۆ ەسىمى تۋعان جەر تاريحىندا قالدى. قوعام دا, مەملەكەتتىك قۇرىلىم دا وزگەرگەن كەزەڭدەر كەلدى. 1920-1925 جىلداردا بۇرىنعى حان ورداسىنىڭ ىزىندە بوكەي گۋبەرنياسى قۇ­رىلعانىن تاريحي قۇجاتتار ساق­تاۋ­دا. سول قۇرىلىمدارعا وراي 1928-1930 جىلداردا ازعىر اۋدانى قۇرىلدى. ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن ازعىر مەن نارىن دالاسىندا جيىرما ءتورت كولحوز بولعانىن اتاساق, جومارت دالانى حالىقتىڭ ءجيى قونىستانعانى ءوز-وزىنەن ايقىندالار ەدى. بىراق سونىڭ ءبارى ەندى ادام ايتسا نانعىسىز جاعدايعا ۇشىرادى. ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسپەن اياقتالعانىنا قاراماس­تان, سول كەزدە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان كسرو دەگەن قۋاتتى دەرجاۆادا جانتالاسا قارۋلانۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلدى. كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1947 جىلعى 4 قا­را­شادا استىرتىن قا­بىلداعان قاۋلى­سىن­دا «راكەتا تەحني­كا­سىن سىناقتاردان ءوت­كىزۋ ءۇشىن» قا­زاق­ستاننىڭ نارىن قۇمى­نىڭ كەڭ دا­لاسىن ۇلكەن كولەمدە اسكە­ري­لەرگە ەنشىلەپ بەرگەنى كورسەتىلگەن. وسى قاۋلى شىققان كۇننىڭ ەرتەسىنە كسرو قورعا­نىس مينيسترلىگىنىڭ ەكى ۆاگون قۇپيا جۇگى ماقساتتى نىساندارعا جەتكىزىلىپ ۇلگەرگەنى قۇجاتتاردا ساقتالعان. كاپۋستين يار دەگەن شاعىن سەلودا بولا­شاق ءۇل­كەن پوليگوننىڭ جاسىرىن ور­داسى ورنى­عا­دى. كەيىن مۇندا كاپيار دەپ اتالعان اسكەريلەردىڭ ءساندى قالا­شى­عى پايدا بولادى. ول استراحان وبلىسىنىڭ احتۋبا اۋدانىنىڭ جەرىنە ورنالاسقان. پولي­گون­نىڭ سىناق الاڭ­دارى كەڭ نارىندى باسىپ ءوتىپ, تاي­سوي­عان قۇمىنا بارىپ تۇمسىق تىرەيتىن. ءسوي­تىپ, اتالعان اسكەري دايىندىق – سى­ناق الاڭى قازاقستاننىڭ ازعىر مەن نارىن دالاسىنىڭ 1 ميلليون 36000 گەكتار جەرىن جارتى عاسىر بويىنا جامبا­سىنا باستى. 1952 جىلى ول جەر­لەر­دىڭ 24 كولحوزعا باستارى قوسىلعان بايىر­عى تۇرعىندارىن كوشىرۋ جۇزەگە اسىرىل­دى. 66000 تۇرعىنى بار وردا اۋدانى تا­را­تىلدى. ەكى عاسىر بويىنا قونىستانعان بايىرعى حالىق باسقا ايماقتارعا, ءبىر­قاتارى ەرىكسىز تۇردە, قونىس اۋداردى. ونداي وتباسىلار اراسىندا ارال مەن وڭ­تۇستىك قازاقستان جەرىنە شۇبىرعان­دارى دا از بولعان جوق. ازعىرلىقتاردىڭ جارتىسى اتا­جۇرت­تان ايىرىلدى. 12 كولحوزى بار ءبىر بولەك تۇرعىندار ورتالىعى 250 شاقىرىمداعى قۇرمانعازى (ول كەزدە تەڭىز) اۋدانىنا قاراتىلدى. 1957 جىلى ولاردان «ءسۇيىن­دىك», «بالقۇدىق» دەگەن ەكى سوۆحوز ۇيىم­داس­تىرىلدى. تۇرعىندار جول قاتىنا­سى­نىڭ قاشىقتىعىنا جانە قيىندىعىنا قا­را­ماستان اتا-بابالارى عۇمىر كەشكەن كيەلى قونىستان كەتكەن جوق. قازىر دە سول تۇر­عىنداردىڭ باسىن قوسىپ سۇيىندىك, از­عىر جانە اسان سەلولىق وكرۋگتەرى ەلى­مىزدىڭ كوك بايراعىن كوتەرىپ وتىر. حال­قى­نىڭ سانى 10 مىڭعا جۋىقتايدى. ولار­دىڭ بالالارى سول وڭىردەگى بەس ورتا, ەكى نەگىزگى, ەكى باستاۋىش مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋ­­دا. جەرى قۇيقالى, مال مەن ەگىنگە تاپ­­شىلىق جوق, تەك سوعان كوڭىل ءبولۋ كەمشىن. ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاع­دايى­نىڭ اۋىرلىعى دا ءبىراز مۇمكىندىكتەن ايىرىپ تۇر. ازعىر ءوڭىرىن اسكەري پوليگونعا اي­نال­دىرعاننان كەيىن بۇرىن اۋدان ورتا­لى­عى بولعان ازعىر سەلوسىنا وڭتۇستىك سەيسمي­كالىق ەكسپەديتسيا دەيتىن (نەگىزگى قىزمەتى قۇپيا جاعدايداعى مەكەمە) كو­شىپ كەلىپ, ءوزىنىڭ باسقارۋ جانە بازا­لىق ورتا­لىعىن جاسادى. اۋىلدىڭ تۇستىك بەتىندەگى بيىك توبەنىڭ ۇستىنەن بىرنەشە كوپ قاباتتى ءۇي­لەر مەن عيماراتتار تۇر­عى­زىلدى. ءاس­كەري­لەر مەن ءتۇرلى ماماندار كوشىپ كەلدى. ءبى­راق تۇرعىنداردى ۇرەي­لەندىرىپ باسقا جاق­قا ىعىستىرعان جوق. بۇرىن «بالقۇ­دىق» سوۆحوزىنىڭ ءبىر فەرماسىنىڭ ورتا­لى­عى بولعان تىرشىلىك جالعاسا بەردى. اۋىل­دىڭ كەيبىر تۇر­عىندارىن ونى-مۇنى جاسايتىن «قا­را جۇمىسقا» الدى. مەزگىلىندە ەڭبەك­اقىسىن بەرەتىن ءۇيدىڭ قاسىن­داعى جۇ­مىس­قا اركىم-اق ىنتالى بولدى. جاسى­رىن ۋ سالىپ بەرىلگەن تاعام سياق­تان­عان قۇپيا­نىڭ قاۋىپتىلىگىنە ەلىمىز تاۋەل­­سىز­دىك العان­نان كەيىن كوز جەتكىزىلدى. وڭ­تۇستىك سەيس­مي­كالىق ەكسپەديتسيا­سىنىڭ تىندىرعان جۇمىسى سول ازعىر اۋىلىنىڭ ماڭايىنان 1960-1985 جىل­داردا 160-1500 مەتر تەرەڭدىكتە قۋاتى 1-دەن 100 كيلو­تون­ناعا جەتەتىن 17 مارتە جەراستى يادرولىق جارىلىستار جاسادى. قاتەرلى ۇش­قىن­دار­دىڭ ادامدار مەن مال­دىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا قانشالىق زيا­نىن تيگىزىپ جات­قا­نىن ءبىر­قاتار باسىلىمدار اشىق جازدى دا. 1990 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا شى­عىس­تا كوتەرىلگەن «نەۆادا-سەمەي» قوز­عالىسىنا ءۇن قوسىپ ازعىر اۋى­لى­نىڭ باسىندا سول كەزدەگى اۋدان باسشى­لارى­نىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى حالىق جيى­نى ءوت­كىزىلدى. ادامدار وتە كوپ قا­تىستى, اۋىر جاعدايلار اشىق ايتىلدى. سول كەزدەگى قازاق كسر جوعارعى كەڭە­سى­نە ارناپ ۇندەۋ جولداندى, وندا كور­سە­تىلگەن تالاپتاردىڭ ورىندالعانى از­عىر­دى اپاتتى الاڭعا اي­نالدىرۋعا جۇ­مىستانعان وڭتۇستىك سەيس­ميكالىق ەكس­پە­ديتسيا كوشىرىلدى, يادرولىق ۇشقىن­دار­دان قاۋىپتى زاقىمدانعان جارى­لىس شۇڭ­قىرلارىنىڭ كەيبىرەۋلەرى «جەرلەندى». ءبى­راق تولىق ەمەس, ولاردان قاۋىپتى ۇش­قىن­دار اۋاعا تاراپ جاتقانى ءالى دە باي­قالاتىنى ايتىلۋدا. جاقىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, باسقا دا قۇزىرلى ور­گانداردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان كوميسسيا ازعىردىڭ بۇگىنگى احۋالىن جان-جاق­تى ساراپقا سالىپ, ۇلكەن ماسەلەنى قوزعادى. حالىق ەندى ودان ءبىر ناتيجە كۇتۋدە. سەبەبى, بۇرىن دا بىرنەشە كوميسسيالار بول­عان, حالىقپەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداس­تىرىلعان. ولاردى باق-تار جازعان, بىراق قانشا ايتىلعانمەن پروبلەمالار ازايعان جوق. ازعىر ءوڭىرىنىڭ بارلىق تۇرعىندارى ەكى عاسىردان استام مەزگىلدەن بەرى جەر­استى سۋىن پايدالانىپ كەلەدى. بىراق ول كەزدەگىنى قازىرگى جاعدايمەن سالىستى­رۋ­عا بولمايدى. بۇرىن وتە تايىزدان-اق بۇرقىراپ شىعاتىن قۇدىق سۋلارى ەندى تىم تومەندەدى جانە جەراستى يادرولىق سىناقتارىنىڭ زارداپتارى جوق دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ازعىردى سۋلاندىرۋ ازابى ەرتە قوز­عالدى. كسرو مەليوراتسيا جانە سۋ شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ 1974 جىلعى 19 ساۋىردەگى رۇقسات حاتى نەگىزىندە جار­تى­لاي شولەيت دالانىڭ مىڭداعان گەكتارىن سۋ­لاندىرۋ ماقساتىندا اق­تو­با-ازعىر كا­نا­لىنىڭ جوباسى جاسالىپ, بەكىتىلگەن بو­لاتىن. 1979 جىلى وسى كانالدى قازۋ جۇ­مى­سى باستالدى. ءماس­كەۋ­لىك عىلىمي ينستيتۋتتار جاساعان جوبا بويىنشا كانال استراحان وبلى­سى­نىڭ احتۋبا وزەنىنىڭ ميحايلوۆ سەلوسى تۇرعان جەرىنەن ازعىر­دىڭ قوڭىرتەرەك اۋىلىنا دەيىن 91 شاقى­رىمدىق ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ ەلۋ شاقى­رىم­داي جەرى قازىل­عان-دى. ەڭ قيىنى دەلىنگەن استراحان-ۆولگوگراد قالالارى ارالى­عىن­­داعى پري­ۆولجە تەمىر جولىنىڭ اس­تىنان قۇبىر وتكىزۋ ماسەلەسى دە جو­عارى­داعى باس­شى­لىق­تىڭ قىزۋ جانە قۋاتتى قولداۋ­لارى ارقاسىندا ۋاقىتىلى شەشىمىن تاۋىپ, 1985 جىلى اتالعان تەمىر جولدىڭ ميحايلوۆ سەلوسىنىڭ باتىس ىرگەسىنەن ءار­قايسىسىنىڭ ديامەترى ءبىر مەترلىك ءۇش قاتار قۇبىرلار ەكى مەتر تەرەڭدىكتە ۇزىن­دىعى 672 مەترگە تارتىلعانى سول كەزدەگى اقپارات قۇرالدارىندا جازىل­دى. اقىرى اراعا ون بەس جىلداي مەزگىل سالىپ اق­توبا-ازعىر كانالىنىڭ سۋى اتالعان قو­ڭى­ر­تەرەك اۋىلىنىڭ تۇستىك شەتىنە جەتكىزىلگەن ەدى. بىراق كەڭەس وداعى تاراپ, ومىرشەڭ ۇلكەن پەرسپەك­تي­ۆاسى بار از­عىر­دى سۋلاندىرۋ جۇمى­سى توقتاتىلدى. كانالدىڭ ەكىنشى كەزەگى جۇزەگە اسىرىل­عاندا ۇزىندىعى 150 شاقىرىمعا جالعا­ساتىن سۋ ارناسى سۇيىندىك وكرۋگىنىڭ بەستاۋ تەلىمىنە دەيىن جەتكىزىلىپ, جاڭادان ەكى سوۆحوز ۇيىم­داستىرۋعا بولاتىنى, 50 گەكتارداي جەردە سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دا­مىتۋ مۇمكىندىكتەرى جاسالاتىنى كور­سە­تىلگەن بولاتىن. كوشكەن ەلدىڭ جۇر­تىنداي كۇيگە تۇسكەن كانالدىڭ اڭگى­مەسى ەندى ۇمىت بولىپ بارادى. ازعىردى سۋلاندىرۋدىڭ ەكىنشى جو­باسى قوياندى سۋىن پايدالانۋعا ار­نال­عان بولاتىن. قوياندى – رەسەي مەن قازاق­ستاننىڭ شەكاراسىندا شالعايىن كەڭگە جايعان قۇيقالى ەجەلگى قونىس. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن مۇندا حالىق كوپ قونىستاندى. كەيىن سوۆحوز قۇ­رىلىپ, قوياندىنىڭ تۇرعىندارىن جالعىزاپان اۋىلىنا – فەرما ورتالى­عىنا كوشىردى. اينالا شالعىن ءشوبى قالىڭ وسەتىن, قىس­تا دا وتار-وتار مال ۇستاۋعا بولاتىن قويان­دى قونىسى قا­ڭى­راپ بوس قالدى. ونىڭ تاعى ءبىر قا­زىناسى 1960 جىلداردا جەرىنىڭ اس­تىن­دا مول سۋ قورى بارىن انىقتاپ, سەگىز بىردەي ۇڭعىمادان تۇششى سۋ اتقىلاتىپ بەرگەنى بار. سۋ كوزى تەرەڭ­دە ەكەن جانە قانشا الىنسا دا ورتاي­ماي­دى. وسى مول سۋدى پايدالانۋ جوبا­سى جاسال­دى. اقىرى 1998 جىلى قويان­دى­نىڭ ءمولدىر سۋى سۇيىندىك سەلو­سى­نا 40 شاقى­رىم­عا تارتىلعان قۇ­بىر ارقىلى جەتكىزىلدى. ورتا جو­ل­دا­عى جالعىزاپان اۋى­لىن­دا سول تازا سۋ­دى پايدا­لانۋ­دىڭ ءنا­­تي­جەسىندە شۇ­جىق جا­­سايتىن تسەح اشى­لىپ, جۇ­مىسىن باس­تا­دى. بىراق كوپ ۇزا­عان جوق, قولعا الىنعان جۇمىس­تار­دىڭ بار­لىعى اياق­سىز قال­دى, قۇرعاق اڭگى­مەلەر كوپ جىل­دار بويى ايتىلدى. قويان­دى با­سىنا 12 شا­قى­رىم­عا ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ, قويان­­دى-بال­قۇدىق-از­عىر سۋلاندىرۋ قۇ­بىر­لارىن جۇرگىزۋ جۇ­مىستارى باستال­دى دا, تاستالدى. تالاي قيىن­دىق­تاردى باستان كەشكەن ازعىرلىق اق­سا­قالدار كوپ ءاڭ­گىمە­نىڭ تياناقتى شەشىمى اۋدان ورتا­لى­عى مەن ازعىردىڭ اۋىل­دارىنا جەتكىزىلەتىن 300 شاقىرىمدىق جول­عا باي­لانىس­تى ەكە­نىن جىلدار بو­يىنا ايتۋمەن كەلەدى. بۇدان ءدال 40 جىلداي بۇ­رىن اتال­ع­ان جولدىڭ جال­پى سۇلباسى بەلگىلەنىپ, اۋ­داننىڭ ءوز ىشكى مۇمكىن­دىك­تەرى نە­گىزىندە توپىراقتان جاسالعان كوتەر­مە جول ءومىر­گە كەلگەن-تۇعىن. بەتىندە قات­تى جا­بىن­دىسى جوق اشىق تو­پى­راقتان جا­سال­عان جولدىڭ قانشا­لىق­تى ءتوزىمدى بولاتىنىن ويمەن شامالاي الامىز عوي. جەل ءۇر­لەگەن بوس توپىراق بىردەن ۇڭعىل-شۇڭ­عىل ويىقتارعا اي­نال­دى, جاۋىن مەن قار سۋىندا بال­شى­عى دا اياق باستىر­مايتىن جاعدايعا تىرەدى. قىستا قاردىڭ كۇرتىگى, جازدا جەل ۇرلەگەن شاعىل ءۇيىن­دىسى تراكتوردان باس­قا تەحنيكالىق قۇرال­داردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالادى. جەڭىل اۆ­تو­­كولىك­تەر ءجۇ­رە المايدى, جۇك كولىك­تەرى 8-9 ساعات باتىپ-شىعىپ ۇلكەن ازاپپەن جە­تەدى. قىسقاسى, جولدىڭ قازىرگى جاع­دايى اۋدان مەن ازعىردىڭ اراسىنا قا­تىناستى قالىپتاستىرا الماي كەلەدى. ءبى­راق بۇل جولدىڭ جاعدايى وتە-موتە قا­جەت ماسە­لەگە اينالدى. بۇرىن استراحان وبلى­سى­نىڭ جەرىمەن ءجۇرىپ, حارابالينسك ق­ا­لاسىنا جەتىپ, ودان الپىس شاقىرىم جەر­دەگى بالقۇدىق سەلوسىنا بارا سالا­تىن. ەندى شەكارا كۇزەتى ءتار­تىپتى تىم قاتاي­تىپ تۇر. بىلايشا ايت­قان­دا, حارابالينسك قالاسىنان قازاق­ستان جەرىنە ءوتۋ نەمەسە ودان كەرى شىعۋ ءجۇرىس­تەرى توقتا­تىلدى. ەندى تەك رەسەي شە­كارا­سىن­داعى قاراوزەك كەدەنىنەن ءوتىپ قۇر­مان­عازى اۋ­دانىنىڭ ورتالىعىنا جە­تىپ, سودان كەيىن ازعىر وڭىرىنە قالا­عان اۋىلدارعا بارۋعا بولادى. سوندا ەندى بۇل وڭىرگە قاتى­ناسۋ­دىڭ ءبىر عانا جولى بولىپ تۇر. ال ول جولدىڭ جاع­دايىن, دۇرىسى, قان­شا­لىقتى جارام­دى­لىعىن الگىندە ايتتىق. بۇل جولدىڭ ازعىرلىقتاردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايلارىن جاقسارتۋ ءۇشىن دە اتقارار قىزمەتى ۇلكەن. بۇرىن ازعىر تۇر­عىندارى ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىعىن, باسقا دا تاۋارلارىن رەسەيدەن الاتىن ەدى. ەندى شەكارا بەكەتتەرى تىكەلەي قا­تى­ناس­تى جاپ­تى. قىسقاسى, ازعىر­لىق­تار ءۇشىن كەرەك-جاراقتىڭ بارلىعى قۇرمان­عازى اۋدانى­نىڭ ورتالىعىنان شىعاتىن جارامسىز قۇم جولىمەن جەتكىزىلەدى. ازعىرداعى مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, باسقا دا مەكەمەلەر قىستى كۇندەرى كومىر جانە سۇيىق وتىندى پايدالانادى, تۇر­عىن­داردىڭ وعان قول­دارى جەتپەگەنى قوي قورانىڭ قيى مەن دالانىڭ جىڭعى­لىن جاعادى. ءبىز ءازىر­گە گاز بەن تازا اۋىز سۋ سۇرامايمىز, تەك اۋدان, وبلىس ورتالىق­تارى­مەن قاتىناسا­تىن جاعدايىمىز جاق­سار­تىلسا, اتا-بابا­لارى­مىز عاسىرلار بو­يى قونىس­تانعان تۋعان جەردەن باس اۋعان جاققا كوشىپ كەتەر جايىمىز جوق. ىرگەدە شەكارا, كەڭ دالا­مىز­دى يەسىز قالدىرساق, قايداعى ءبىر كەلىمسەكتەر مەكەندەپ الا­رى ايدان-انىق. ازعىرلىق تۇر­عىندار اتاجۇرتتان كوش­پەي­دى. ازعىر­دىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن ساۋىق­تى­رىپ, قاتىناس جولىمىزدى جاساپ بەرسە, ەلىمىزگە مال شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن توننالاپ-توننالاپ وتكىزىپ تۇرار ەدىك دەپ ازعىرلىقتار اڭگىمەنىڭ اقىرعى ءتۇ­يىنىن ايتادى. شۇعىل تۇردە شەشىمىن تاباتىن باستى پروبلەما وسى بولىپ تۇر. راحمەت يمانعاليەۆ, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى. اتىراۋ وبلىسى. قۇرمانعازى اۋدانى.