دۇرىلدەگەن داڭقىڭ قايدا, الماتىنىڭ اپورتى؟

وسى جىلدىڭ 12 مامىرىندا ال­ماتىدا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قا­لا­نىڭ اكتيۆىمەن القالى جيىن وتكىزدى. وندا شاhاردىڭ بۇگىنگى تىنىس-ءتىر­شى­لىگى مەن بولاشاقتاعى دامۋى تۋرالى كە­لەلى اڭگىمە قوزعالدى. وڭتۇستىك استانامىز­دىڭ دامۋى­نىڭ كوپتەگەن وزەكتى ماسە­لە­لەرىمەن قاتار, ەلباسى الماتى اپورتىن جاڭعىرتۋ پروب­لە­ماسىن دا العا قويدى. وسىدان 25-30 جىلداي بۇرىنعى اپورت­تى ايتساڭىزشى, شىركىن! كولەمى توستا­عان­داي بولىپ, كەيبىرەۋى 500-600 گرامم تارتا­ت­ىن. قۇجاتقا سۇيەنسەك, ەرتەدە 1200 گرام­­دىق اپورت المالارى دا بولىپتى. ال ونىڭ كوزدىڭ جاۋىن الاتىن قىزىل­دى-جاسىلدى ءتۇرى, ءتىلدى ۇيىرەتىن ەرەكشە ءدامى مەن جان­سارايىڭدى اشاتىن عاجاپ ءيىسى كەرەمەت ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اپورت – المالاردىڭ پاتشاسى بولعان. وعان تەڭ كەلەتىن الما بۇرىن دا, قازىر دە الەمدىك اسسورتيمەنتتە بىردە-ءبىر سورت جوق, ونىڭ ورنىن ەشقانداي الما سورتى تولتىرا المايدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ال­ما­تىنىڭ اپورتى تۋرالى «ادىلەتتىڭ اق جولى» اتتى كىتابىندا مىنانداي جول­دار بار: «نەگىزىندە اكەمنىڭ باستى شارۋا­سى مال باعۋ بولاتىن. پالەندەي ءبىلىمى بولماسا دا ميۋا اعاشتارىن بۋدانداس­تىرۋعا كانىگى ەدى. جۇرت ءبىزدىڭ باققا كەلىپ كەرەمەت ءوسىپ تۇرعان تاڭعاجايىپ جەمىستەردى نەمەسە ءبىر جاعىندا كادىمگى اپورت الما­سى, ەكىنشى جاعىندا ۋىلجى­عان المۇرت ءپىسىپ تۇرعان اعاشتى تاما­شا­لايتىن. اكەم وسىرگەن ونداي المانى (اپورت دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك – اۆت.) كەيىن ەش جەردەن كورگەن ەمەسپىن. ءوزىنىڭ سۇيىكتى سورتتى الماسى – اپورتتى ول كەلەسى كوك­تەمگە دەيىن بۇزباي ساقتايتىن ەدى. ناۋ­رىز بەن ساۋىردە ونى بازارعا اپارىپ قىم­باتىراق ساتۋعا بولاتىن. شامال­عان­نان الماتىعا دەيىن 45 شاقىرىم, توناپ كەتۋى مۇمكىن, ويتكەنى, اربالى اتپەن جۇرەسىڭ». ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «قازاق­ستان­دىق جول» دەگەن كىتابىندا اپورت ءبىر كەزدە الماتىنىڭ ءسانى بولعان دەپ سيپات­تايدى. حالىقپەن كەزدەسۋلەرىندە پرەزيدەنت اپورت­تى قازاقستان­دىق­تار­دىڭ ۇلت­تىق ماقتا­نى­شى, ول ەكسپورت­تىق تاۋار بولۋعا ءتيىس دەپ ايتقانى ەسىمىزدە. بىراق, سوڭعى جىلدارى اپورتتىڭ ازۋ ۇدەرىستەرى بايقالۋدا. جەمىسى ۋاق­تالىپ, ءتۇرى سول­عىن تارتىپ, ءدامى مەن يىسىنەن تۇگەلدەي دەرلىك ايىرىل­عان. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىز وسى اتاعى بۇكىل الەمگە ءمالىم بول­عان, ۇلتتىق ماقتانى­شى­مىزعا اينالعان, الماتىنىڭ سيم­ۆولى, جەتىسۋ­دىڭ ءتول جەمىسى اپورتى­مىزد­ى جوعالتىپ ال­عان جوق­پىز با؟ ونى قايتادان جاڭ­عىرتۋعا بولا ما؟ وسىنداي ساۋالدار قاي-قاي­سى­مىزدى بولسىن مازا­لايتىنى انىق. اپورتتىڭ ازىپ-توزىپ كەتۋىنىڭ سەبەبى كوپ. ءبىز مىسالى, وننان استام ء(دا­لى­رەك ايتقاندا 14) سەبەبىن انىقتاپ ءدا­لەلدە­دىك. بۇل ماقالادا بارلىق سەبەپتەرىن اي­تاتىن مۇمكىنشىلىك جوق. دەگەنمەن, ونىڭ كەيبىر باستى سەبەپتەرىن گازەت وقىر­مان­دارىنا جەتكىزۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. سونىمەن, اپورت الماسىنىڭ ازىپ, قا­زىرگىدەي كۇيگە ءتۇسۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى – ونى جۇيەسىز كوبەيتۋدە جاتىر. ءويت­كەنى, ۇلاستىرۋعا ارنالعان قالەم­شە­لەر كەز كەلگەن اعاشتاردان الىندى. ونىڭ ال­ما­سى سا­پالى, ءدامى مەن ءيىسى سورت­قا ءتان, ءونىمى كوپ, جان-جاقتى تەكسەرىلگەن ار­نا­يى انالىق اعاشتاردان الۋ كەرەك ەدى. بۇل – جەمىس اعاشتارىن كوبەيتۋدىڭ نەگىزگى ءبىر زاڭى. بىراق وسى جاعدايدى كەزىندە ەشكىم ەسكەرىپ جاتپادى. ەشتەن كەش جاقسى دەگەندەي, ەندى كەشىكتىرمەي, اپورت باق­تارى­نا مونيتورينگ جاساپ, انالىق اعاشتاردى بەلگىلەۋ قاجەت. اپورتقا تەلىتۋشى رەتىندە تەك قانا جەرگىلىكتى جابايى الما كەلەدى. بىراق ونىڭ ىشىندە ارنايى تۇرلەرىن اجىراتا ءبىلۋ كەرەك. جابايى المانىڭ تۇقىمىن دايارلاۋ دا ءوز دارەجەسىندە جۇرگىزىل­مە­دى, ونىڭ ساپاسى قاداعالانبادى. سون­دىق­تان ودان وسىرىلگەن تەلىتۋشىلەر دە وي­داعىداي بولمادى, ساپاسى ءارتۇرلى بولدى. ول ول ما, سوڭعى جىلدارى تەلىتۋشى رەتىندە قى­تاي­دىڭ جانە ءسىبىردىڭ ۋاق الما اعاش­تا­رىن قولداندى. ولار اپورتقا سايكەس كەلمەيدى, ءتىپتى ءبىر-ءبىرىن بوتەنسيدى. وسىعان بايلا­نىس­تى ءوسىم­دىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتىندا جابايى المانىڭ بىرنەشە ءتۇرى تەلىتۋشى رەتىندە زەرتتەلىپ جاتىر. اپورت الماسىنىڭ كەرەمەت بولۋى­نىڭ باستى فاكتورى – ول ىلە الاتاۋى­نىڭ ەرەك­شە ەكولوگيالىق جاعدايى مەن تابي­عاتى. بۇل سورتقا قولايلى جاعداي – وسى تاۋدىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 900-950 مەتر­دەن 1300-1350 مەتر ارالىعىنداعى كەڭىستىك. جوڭعار الاتاۋىندا بۇل كە­ڭىس­تىك 850-1250 مەتر ارالىعىندا جاتىر. ال اپورت باعى بۇدان جوعارى ورنالاسسا, وعان قاجەتتى جىلۋ جەتىسپەيدى, ودان ءتو­مەن بولسا, ار­تىق­تىق ەتەدى. بىراق XX عاسىردىڭ 60-70 جىل­دارىندا كوپشىلىك باقتار جو­عا­رى اي­تىلعان دەڭگەيدەن تىس ورنالاس­تى­رىل­دى (نە تومەن, نە جوعارى). مۇنداي جەر­دە وسكەن اپورتتىڭ ساپاسى تومەندەپ, ازا باستايدى. وعان قوسا, وسى باقتاردان قا­لەمشەلەر دايارلاندى, ونىڭ ۇنامسىز قا­سيەتتەرى كەلەسى ۇرپاققا بەرىلدى. دالىرەك ايتقاندا, اپورتتىڭ ناعىز جەرى, سورتتىڭ ەكولوگيالىق وپتيمۋمى ىلە الا­­­تاۋىندا – 950-1250 مەتر, جوڭ­عار الا­تاۋىندا – 850-1150 مەتر ارا­لى­عى بولىپ ەسەپ­­تەلەدى. مىنە, وسى كەڭىس­تىك­تە اپورت جاي­ناپ كەتەدى, وزىنە ءتان قا­سيەتىن بارىنشا العا سالادى. وكىنىشتىسى سول, بۇل جەرلەردە باسقا داقىلدار ء(جۇ­گەرى, بيداي, كوكونىس, ت.ب.) ەگۋ ورىن الدى, ولارعا باسقا جەر دە جا­­راپ جاتار ەدى. بۇكىل الەمگە داڭقى جا­يىل­عان اپورت­­تى ءوز جەرىنەن ىعىستىرىپ, ونىڭ ور­نىنا باس­قا داقىلدار ەككەنىمىز دۇرىس بول­ما­دى. ال سوڭعى جىلدارى اپورت­تىڭ تاڭ­داۋ­لى جەرىنە «جاڭا قازاقتار» مەن «جا­ڭا ورىس­تار» وزدەرىنىڭ عيماراتتارىن سا­لىپ تاس­تادى. سوندا جاڭعىرعان اپورت­تى قاي جەر­­گە ەگەمىز؟ قينايتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – وسى. اپورت الماسىنىڭ ناشارلاۋىنىڭ تا­عى ءبىر سەبەبى – ونىڭ ۆيرۋس اۋرۋىنا شال­دىققانى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىزگە قارا­عان­دا, اپورت بىرنەشە ۆيرۋس تۇرىمەن زا­قىم­دالعان. ونىڭ ىشىندە ءتورت لاتەنتتى ۆي­رۋس بار. ۆيرۋس ينفەكتسياسى ىشتەگى قۇ­رت سياقتى اپورت اعاشىن ىشتەن سورىپ, ءونىمىن ازايتا­دى, المانىڭ ساپاسىن ءتو­مەن­دەتەدى. سورتتى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ۆيرۋستان تازا كوشەتتەر ءوسىرۋ كەرەك. ونىڭ تەحنولوگياسى بۇگىنگى كۇندە كوپ ەلدەردە زەرتتەلگەن, ەندى سونى ىسكە قوسۋعا بولادى. اپورت باقتارىنىڭ ازايۋىنا, ونىڭ اتا­عىنا نۇقسان كەلۋىنە ءبىزدىڭ كەيبىر عا­لىم­دارىمىزدىڭ دا قوسقان «ۇلەسى» از ەمەس. ولار ءوز سورتتتارىن شىعارۋمەن اۋەس­­­تەنىپ, سو­لا­رىن يتەرمەلەپ, ودان قال­دى شەتەلدىك سورت­تار­دى ناسيحاتتاۋمەن بولدى. ارينە, جا­ڭا سورت شىعارۋ كەرەك, شەت ەلدىڭ جاقسى سورت­تارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ قاجەت. بىراق ءوزىمىزدىڭ باستى, ءتاجدى سورتىمىزدى نازاردان تىس قالدىرعانى وكىنىشتى-اق. ول عا­لىم­دار مەن باعبان­دار­دىڭ اپورتقا تاققان «كىناسى»: جەمىستى ەكى-ءۇش جىل كەش بەرەدى, سۋدى كوپ قاجەت ەتەدى,­ وزىنە ءتان سورتتىق اگروتەحني­كانى قا­لاي­­دى, ينتەنسيۆتى سورت ەمەس. ءتىپتى, اپورت ال­ما­سىنىڭ ۇلكەندىگى دە كىنا بولىپ تا­عىل­دى: ءبىر ادام المانى جەپ تاۋىسا ال­ماي­دى, قالعا­نىن دالاعا تاستاي­مىز با, دەۋشىلەر دە تا­بىل­­دى. كەزىندە «كۇن­­­دەستىڭ كىناسى كوپ­تىڭ» كەرى بول­دى. ءبى­راق بۇلار اپورت­تىڭ ولار نا­سيحات­تا­عان سورت­­تارىنا قاراعاندا 10-15 جىل ارتىق ءومىر ءسۇ­ر­ەتىنىن ەسكەرمەدى, ساپا­سىن بىلاي قوي­عاندا, ءونىم جاعىنان كوپ سورت­تاردان اسىپ ءتۇ­سە­تى­نىنە كوزدەرىن جەتكىزبەدى. ونىڭ ەكسپورت­تىق تاۋار بولاتىنىن ءتۇسىن­بەدى, اپورت ۇلتتىق ماقتانىشىمىز دەگەن سەزىمدى اياققا باس­تى. «كوپ سۋارۋ كەرەك, ارنايى كۇتىم قا­جەت» دەۋشى كەرەناۋلار «كەرەك ەتسەڭ جاق­سى زات, ەڭبەك ءسىڭىر – بابىن تاپ» دەگەن قا­عي­دانى قاپەرگە المادى. ءاي­تەۋىر نە كەرەك, توعى­شار شەنەۋنىكتەر مەن سەلقوس عالىم­دار اناۋ-مىناۋ دەپ, اپورتتى تاعى­نان تۇسىرۋگە تى­رىسىپ باقتى. ءسويتىپ, اپورت­تى بۇگىنگى مۇشكىل جاعدايىنا جەتكىزىپ تىندى. اپورتتىڭ ازىپ-توزىپ كەتۋىنىڭ 14 سە­بەبىنىڭ بارلىعى دەرلىك انتروپوگەندىك فاك­تورلارعا بايلانىستى, ياعني ءبىز ءوزى­مىز كىنا­لىمىز, سوندىقتان دا ونى جاڭ­عىر­تۋ ادام­نىڭ قولىندا. ۋاقىت كۇت­پەي­دى. اپورت­تىڭ ازۋ پروتسەسى جىل ساناپ كۇ­شەيۋدە. ءبىز ونى بۇگىن ساقتاپ قالما­ساق, ەرتەڭ كەش بولادى. ويتكەنى, انالىق اعاش­تار – سورتتىڭ گەنو­فونى جىل سا­يىن ازايىپ بارادى. اپورت ماسەلەسىن ەندى ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سالۋعا بولمايدى. جاڭ­عىرعان اپورتتى XXI عاسىردىڭ ءتاجدى سورتىنا اينالدىرۋ پا­رىز. مىنە, سوندا ءبىز ەل پرەزي­دەنتىنىڭ تاپ­سىر­ماسىن ورىنداعان بولامىز. اپورت ماسەلەسى بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىر­عان جوق. بۇل ماسەلە XX عاسىردىڭ 80- جىل­دارىنان بەرى قوزعالىپ كەلەدى. ەل­با­سى­مىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ اپورت پروب­لە­ما­سىن سول كەزدەن قازىرگى كۇنگە دەيىن نازا­رى­نان تىس قالدىرعان جوق. ءوزىم كۋا بولعان ءبىر جاع­دايدى ايتايىن. 1988 جىلى قازاق­تىڭ جە­مىس جانە ءجۇزىم عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتىنا رەسپۋبليكا باس­شى­لا­رى كەلگەنى بار. ول كەزدە ن.ءا.نازارباەۆ مينيسترلەر كە­ڭەسىنىڭ ءتور­اعا­سى بولاتىن, مەن وسى ينس­تيتۋت ديرەك­تورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىن­­­با­سارى ەدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بىزگە قويعان ءبىرىنشى سۇراعى وسى اپورت ءجو­نىندە بولدى: «ءبىزدىڭ ماقتان تۇتا­تىن اپور­تىمىزدىڭ تاعدىرى نە بولا­دى؟ ونى قايتا­دان قالپىنا كەلتىرەتىن قانداي شارالار ىستەلىپ جاتىر؟» – دەگەن ەدى (ارينە, عالىم­داردىڭ شابان جۇمى­سىنا قا­نا­عاتتان­باعا­نىن سەزدىردى). مىنە, سودان بەرى پرەزيدەنت اپورت­تى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن تالاي رەت كو­تەر­دى. كۇنى كەشە عانا, ياعني 12 ما­مىر­دا ال­م­اتىدا قالا اكتيۆىمەن كەزدەسكەندە ەلباسى اپورت ماسەلەسىن تاعى دا كوتەردى. بىلاي قاراساڭ, اپورت پروبلەماسى جو­عارى دەڭگەيدە كوتەرىلىپ ءجۇر. بىراق ماسە­لە جاقسى باستالادى دا, سوڭىنان بىرتە-بىرتە سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەدى. بۇعان كىنالى توعىشار شەنەۋنىكتەر مەن سەلقوس عالىم­دار. ەڭ بارىپ تۇرعان سكەپتيك عا­لىمنىڭ ءوزى اپورت پروبلە­ما­سىنىڭ كوكەي­كەستى ماسەلە ەكەنىن جوققا شىعار­ماي­دى, بۇل ماسەلەمەن اينالى­سۋ­دىڭ قا­جەتى جوق دەپ تە ايتا ال­ماي­دى. وكىنىش­تىسى, باسقا­لارعا كەدەرگى جا­ساي­دى. ءتىپتى, شە­نەۋنىك­تەردىڭ وزدەرى ال­دىنا بارساڭ, اپورت ماسە­لە­سىن ىن­تا­مەن تىڭ­دايدى, سەنەن ارتىق ءتۇسى­نە­تىن­دەي كورىنىپ, كومەكتەسۋگە ۋادە بە­رەدى, بىراق, ۋادەسىن ورىندامايدى. ءويت­كە­نى, ولار بو­لاشاقتى ويلاماي, اياق اس­تىن­­دا جات­قان پايدانى ىزدەيدى. سوسىن, اپورت پرو­بلەماسىمەن اينا­لىسۋ ءوز قىز­مەت مىندەتىنە بايلانىستى ادام­دار نەمكەتتى قا­را­دى, ال ماسەلەمەن اينالىس­قىسى كەلە­تىن­دەردىڭ مۇمكىنشىلىگى بول­ما­دى. بىرىنشىلەردى, وكىمەت ورىندارى جاۋاپقا تارت­پادى, ەكىنشىلەرگە قامقورلىق جاسا­ما­دى. سوندىقتان دا, اپورتتى جاڭعىرتۋ پروبلەماسىن شەشۋدى ىنتالى, ءمۇد­دە­لى, جانى اشيتىن عالىمدارعا تاپسىرۋ قا­جەت. وسى ماسەلەمەن بۇرىن شۇعىل­دان­عان, ونى جاقسى بىلەتىن, ۇلتتىق پاتريوتتىق سەزىمى بار ادامدار قولعا الۋى ءتيىس. بۇلاي ەتپەسە, ودان ەشتەڭە شىقپايدى. سوڭعى كەزدە ەلباسىنىڭ تاپسىر­ما­سىنا سايكەس ءتيىستى مينيسترلىكتەر اپورت پروبلە­ما­سىنا بەت بۇرا باستادى. مى­سا­لى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2009 جىلى ءار عىلىم سالاسىنان ىرگەلى زەرت­­تەۋلەرگە كونكۋرس جا­ريا­لا­دى. ءبىز ء(وسىم­دىك قورعاۋ عىلىمي-زەرت­­تەۋ ينستيتۋ­تى) بۇل كون­­كۋرس­قا اپورتتى جاڭ­عىرتۋ پروبلەما­سى­مەن قا­تىستىق. جولى­مىز بو­لىپ كون­كۋرستى ۇتىپ شىقتىق. عىلى­مي جوبامىز­دىڭ ناقتى قۇ­نى 9 ملن. تەڭگە بول­عانىمەن (جىل سايىن), مينيسترلىك الەم­دىك قارجى داع­دارىسىن سىلتاۋرا­تىپ, 4,5 ملن. تەڭگە عانا ءبولدى. ءبۇ­گىندە وسى قارجىعا دا قانا­عات ەتىپ وتىر­مىز. سوعان بايلا­نىس­تى باعدار­لاما­مىز­دى ەداۋىر قىس­قارتۋعا ءماجبۇر بول­دىق. اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيستر­لىگى­نىڭ «قاز­­اگرو- ين­نو­ۆاتسيا» اق پرەزيدەنتى, اكا­دە­ميك س.كەنەنباەۆ مىرزانىڭ ىنتا تا­نى­تۋىمەن بيىلعى جىلى اپورتتى جاڭعىرتۋ پروب­لە­ماسىنا 5 ملن. تەڭگە قا­راجات ءبولىندى. وسىن­داي قاراجات­تان­دىرۋ 2012-2014 جىل­­­دارى دا جالعاسپاق. قازىرگى كەزدە اتالمىش پروبلەمادا ايتارلىقتاي ناتيجەلەر دە بار. وسىمدىك قورعاۋ ينستيتۋتى مەن بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا ينستيتۋتى بىرىگىپ ءجۇر­گىز­گەن زەرتتەۋلەر ناتيجە­سىندە ميكروكلونداۋ ءادى­­سى­مەن اپورتتىڭ «جاڭا ءوسىم­دىگى» پروبيركا دا (in vitro) الىندى. وسىمدىكتەر پروبيركادا تامىرلانعان­نان كەيىن, ولار قولدان جاسال­عان تو­پى­راقتاعى كونتەينەرلەرگە كوشىرىلدى. قا­زىر ولار (كونتەينەرنايا كۋلتۋرا) جى­لى­جايدا بەيىمدەلۋدەن ءوتىپ جاتىر. وسىمدىك­تەر ابدەن شيراعاننان كەيىن ولار­دى دالاعا شىعارىپ, كادىمگى تو­پى­­راق­قا ەگەمىز. تەلىتۋشىگە ۇلاستىر­عان­نان سوڭ, ولار­دى كوشەت قالپىندا باق­قا وتىرعىزامىز. سونىمەن قاتار, بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا ينس­تي­تۋتى­­مەن بىرىگىپ, اپورتپەن سيۆەرس جا­بايى الماسى­نىڭ ءار فور­ما­سىنىڭ گەنە­تي­كا­لىق كودىن (دنك) زەرتتەپ جاتىر­مىز. مۇنداي زەرتتەۋلەر تەلىتۋشىنى دۇرىس تاڭداۋدى قاجەت ەتەدى. 2011 جىلدان باستاپ اپورتتى جاڭ­عىرتۋ ءما­سەلەسىنە قاتىستى عىلى­مي-زەرت­تەۋ جۇ­مىس­تارى جەمىس جانە ءجۇزىم شا­رۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىمەن بىرلەسىپ ءجۇر­گى­زىلۋدە. ەندى جو­عا­رى­­دا اتالعان ىرگەلى ءجا­نە تاجىريبەلىك جۇ­مىس­­تار كە­ڭەيتىلە ءجا­نە تەرەڭدەتىلە ءتۇ­سەدى. ەگەر قارجى­لان­دى­رىلۋ جەتكىلىكتى بولسا, ال­ماتى اپور­تىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ەلباسى­نىڭ تاپسىر­ما­سىن عىلىمي نەگىزدە 4-5 جىل­دا ورىن­داۋعا بولادى. ءىستىڭ ءتاجىري­بەلىك جا­عى­­نا كەلگەندە دە عالىمدار قول قۋ­سىرىپ وتىر­­مايدى, وندا دا قىرۋار ەڭبەك ىستەۋى كەرەك. ماعجان يسا, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.