قانىشتىڭ اسىل شاكىرتى

ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ۇلى, دانا پەرزەنتى, اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ءسات­باەۆ جەزقازعان جەرىنەن, كيەلى ۇلىتاۋ­دىڭ كەڭ دالاسىنان سامعاپ ۇشىپ, قازاق­ستان عىلى­مىنىڭ دارابوز ۇيىمداستىرۋ­شىسى, گەولوگيا عىلىمىنىڭ اتاسى اتان­دى. قا­نەكەڭنىڭ قو­لىندا ءوسىپ, ءوز ونەرىن تا­نىت­قان, ەڭبەك ەرى مۇحيت قۇلجان ۇلى ءبو­پەجانوۆ قازاقستان كەنشىلەرىنىڭ كە­مەڭ­گەرى بولدى. قانىش اعانىڭ سۇيىكتى شاكىرت­تەرىنىڭ ءبىرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن كەن ينجەنەرى, ەڭبەك ەرى عازيز ومار ۇلى وماروۆ قازاقستانداعى الىپ شاح­تا ورناتۋشىلاردىڭ ەڭ كورنەكتى كو­سەمى ەدى. ويتكەنى ول كىسى ورناتقان الىپ شاح­­تالارداي كەرەمەتتەر قازاقستاننىڭ ەش جەرىندە جوق. ول شاحتالاردى كور­مە­گەندەر قالقانىنا قاراپ كوپ قاباتتى عيمارات دەپ تە قالىپ ءجۇردى. بويلارى توقسان مەترلىك الىپ باعاندى-قالقاندار قولمەن ورناتقان جارتاستارداي سارى­ار­قاعا ەرەكشە ءسان بەرىپ تۇر. اتتارى اڭىزعا اينالعان اعالارىمىز­عا قاراپ ءوسىپ, ءوز ونەرلەرىن بيىك دارەجەدە كورسەتكەن دالاباي ەشپانوۆ, تەمەش سا­دۋا­­قاسوۆ, ءامىرحان بايقوڭىروۆ, اتابەك ارىس­تانوۆ, سادىق اساتوۆ, بالعاباي سەيسەمبەكوۆ سەكىلدى ارىستارىمىزدىڭ ءومىر­لەرى دە ەرلىككە تولى. ولاردان كەيىنگى بۋىندا قاۋلاپ وسكەن جاستار دا ايتا قالارلىقتاي قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. ال, اتىن ەرەكشە اتاپ, قانىش اعانىڭ اسىل شاكىرتى دەۋگە تۇراتىن قازاقستانداعى كەن گەولوگياسىنىڭ الىپ تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى جەزقازعان كەن مە­تاللۋرگيالىق كومبيناتى­نىڭ جانە «قا­زاق­مىس» كورپوراتسياسىنىڭ باس گەولوگى بولىپ كوپ جىلدار قىزمەت اتقارعان تورە­قاسىم ءىلياس ۇلى تانەنوۆتىڭ دۇنيە­دەن وزعانىنا ءبىر جىلداي ۋاقىت زى­مىراپ ءوتىپ كەتىپتى. ت.تانەنوۆ 1940 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىن­دا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى كەنتاۋ قالا­سىندا دۇنيەگە كەلگەن. الماتىنىڭ پو­ليتەحنيكالىق, قازىرگى ق.ي.ساتباەۆ اتىن­­داعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىن ءتامام­داپ, 1964 جىلى ينجەنەر-گەولوگ مامان­دىعى بويىنشا جەزقازعانعا كەلەدى. 1964 جىلدىڭ 19 مامىرىندا جەزقازعان كەن باسقارماسىنىڭ «پوكرو-15» اتتى شاحتا­سىنا جەر استىندا قىزمەت اتقاراتىن ۋچاسكەلىك گەولوگ رەتىندە جۇمىسقا الى­نادى. ەكى جىلدان كەيىن وسى شاحتانىڭ اعا گەولوگى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى. باتىر تۇلعالى, بويشاڭ كەلگەن كوركەم جىگىت ەكەن. ءوزى وتە سابىرلى, جاسىنا قاراماي بايىپتى دا جيناقى, ماماندىق مادەنيەتى وتە جوعارى, ىنتالى گەولوگ بولىپ شىقتى. ول كەزدە جەزقازعاندا جوعارى ءبىلىمى بار كەن ينجەنەرلەرى كوپ بولاتىن, ال كەنشى-گەولوگتاردىڭ كوبى تەحنيكۋمدى بىتىرگەندەر ەدى. مەن سول كەزدە «پوكرو-15» شاحتاسى­نىڭ باستىعى ەدىم. بۇل شاح­تانىڭ وزگە­لەردەن ەرەكشەلىگى جەزقازعان كەن ورنىن­داعى ەڭ مەتالعا باي بولشەك ەكەن. كومبينات ورتا ەسەپپەن 1,07 پايىز مىسى بار كەندى قازىپ الىپ جاتسا, بۇل شاحتانىڭ كور­سەتكىشى ءۇش ەسە كوپ بولا­تىن. «پوكرو» شاح­تاسى مىس كەنىن بەرسە, №15 شاحتا وقپانى ارقىلى قور­عاسىن, مىرىشقا باي كەندى بەرىپ, جىلىنا 1,5 ملن. توننا كەن جونەلتىپ تۇردىق. كەنشىلەر ءۇشىن زور بايلىق ماقتا­نىش بولسا كەندەگى مەتالداردىڭ كوپتىگى جانە ساپاسىنىڭ جوعارىلىعى گەولوگتار ءۇشىن وڭايعا سوقپاي­تىن. ءبىزدىڭ كەنىمىزدىڭ ىشىنەن الەمگە ايگىلى بەتەحتەنيت تابىلدى, ونداعى مەتالداردىڭ بايلىعى 99%-عا جەتەدى. رەني پەن وسمي سياقتى وتە سيرەك مەتالدار دا ءبىزدىڭ كەننەن شىعىپ, كەنشىلەر جاعىنان دا, گەولوگتار جاعىنان دا زەرت­تەۋ جۇمىستارى گەولوگتاردىڭ موينىندا. جۇمىسىمىز ءساتتى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە №45 شاحتاداعى گەولوگيا بولىمىندە جو­عارى ءبىلىمى بار گەولوگتار بولماعاندىقتان تورە­قاسىمدى كەن باسقارماسى ارقىلى سۇ­راپ الدى. ءبىزدىڭ باس گەولوگىمىز جەز­قاز­عاننىڭ بەلگىلى ارداگەرى, عاريف گاليموۆيچ سافار­عاليەۆ اعامىز بولاتىن. تورە­قا­سىمنىڭ العاش­قى ەڭبەك جو­لى قۇتتى ءوتۋى­نىڭ ءبىر سەبەبى وسى كىسى. وعان قوسا, قىزمەت­تەس دوسى گ.ملادەنتسەۆ ينستيتۋتتا سىرت­تان وقىپ جۇرەتىن, وتە العىر, ىسكەر جانە ىنتالى جىگىت بولاتىن. ونى وقۋىن بىتىرگەسىن ق.ي.ساتباەۆ اتىن­­دا­عى جەزقازعان كەن-مە­تال­لۋرگيا كومبينا­تى­نىڭ باس گەولوگى قىزمەتىنە الدى. بۇل ءتاجى­ريبەسى مول, عى­لىمعا قۇمار جىگىتپەن قىز­مەتتەس بولۋ دا تورە­قا­سىم ءۇشىن ۇلكەن ساباق بول­دى. ءبىر قىزىعى, گەولوگ­تاردىڭ تالاس-تار­تىستارى تاۋسىلمايتىن, قو­رىتا كەلگەندە ت.تانە­نوۆتىڭ ماماندىق دارەجەسى جوعا­رى, جانە ءوزىنىڭ تەرەڭ ويلاپ قورىتا بىلەتىن سابىرلى دا بايىپتى مىنەزىمەن جەڭىپ شىعاتىن. 1979 جىلى جەزقازعاندا ەڭ ءىرى جاڭا الىپ شاحتا ىسكە قوسىلدى. «باتىس رۋدنيگى» قۇرىلدى. بۇل ۇلكەن كەنىشكە باس گەولوگ بولىپ ت.تانەنوۆ بەكىتىلدى. قاراماعىنا №55 شاحتا, «پوكرو-15», №32-31 شاحتا­لارى بار بۇل كەنىش ءوزىنىڭ 5 ملن. توننا كەن بەرەتىن الىپ شاحتاسىمەن الەمگە ايگىلى كەنىش بولىپ شىعا كەلدى. ارينە تورەقاسىم ءۇشىن بۇل ۇلكەن بيىكتەۋ, بەدەلىن وسىرەر قىزمەت بولدى. 1971 جىلى تالانتتى مامان رەتىندە الجيرگە كومەك رەتىندە ىسساپارعا جىبەرىلدى. ودان ءتورت جىلدان كەيىن ورالىپ, بۇرىنعى ءوز ورنىنا باردى. تاعى ءۇش جىل وتكەسىن كومبيناتتىڭ گەولوگيا بولىمىنە باس گەولوگتىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعا­رىلا­تىل­دى. 1982 جىلدىڭ 30 تامىزىندا تورەقاسىم ءىلياس ۇلى ق.ي.ساتباەۆ اتىن­داعى جەزقازعان كەن مەتاللۋرگيا كوم­بيناتىنىڭ باس گەولوگى بولىپ بەكىتىلدى. ون جەتى جىل تاپجىلماي وسى كەنىشتىك گەولوگيانىڭ توبە تورىندە اسقان ىسكەرلىك كورسەتىپ, ەل قۇرمە­تىنە بولەندى. 1999 جىلى باس گەولوگتىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلدى. وسى ورىندا دۇنيەدەن وزعانشا قىزمەت اتقاردى. اۋىر ناۋقاس شىرماۋىقتاي جا­بىسىپ 2010 جىل­دىڭ 9 ماۋسىمىندا, جەتپىس جاسقا تولعانىنا جەتى كۇن وتكەندە, قازاقتىڭ اسىل ازاماتى, كەنىشتىك گەولو­گيانىڭ اسا كورنەكتى ۇيىم­داستىرۋشىسى, بار ءومىرىن جەزقازعان ءۇشىن, تۋعان ەلى ءۇشىن سارپ ەتكەن اسىل تۇلعا, ارداگەر كەنشى-گەولوگ تورەقاسىم ءىلياس ۇلى تانە­نوۆ بۇل ءفا­نيمەن قوشتاسىپ, باقيعا اتتاندى. قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ جەز­قاز­عان كەن بايلىعىن ىسىراپ­سىز پايدا­لانىپ, ونىڭ ىشىندە بار ءارتۇرلى مەتالدى تولىق پاي­دالانۋدى كوزدەپ, ارتتاعى ءشا­كىرت­­تەرىنە ومىرلىك اسىل تىلەگىندەي اي­تىپ كەتسە, دانانىڭ سول اما­ناتىن ورىنداۋ جولىنداعى ەڭ كورنەكتى شاكىرت­تەرىنىڭ ءبىرى تورەقاسىم تانەنوۆ بولدى. ول بۇكىل سانالى ءومىرىن وسى جولعا ارناپ, ءۇش جىل ۋچاسكەلىك جانە اعا گەولوگ قىزمەتىن اتقار­سا, 8 جىل كەنىشتىڭ باس گەو­لوگى, 11 جىل كومبيناتتىڭ باس گەولوگى­نىڭ ورىنباسارى, 17 جىل جەز­قازعاننىڭ ق.ي.ساتباەۆ اتىن­داعى كەن-مەتاللۋرگيا كوم­بينا­تىندا جانە «قازاقمىس» كور­­پورا­تسياسىندا تاباندىلىق كور­سەتىپ, 46 جىل شاحتالىق گەو­لوگيانى باس­قارىپتى. جەز­قاز­عان سەكىلدى الىپ ءون­دىرىس ورنى الەمدە كوشباسشى بولىپ جۇرگەندە جارتى عاسىرعا جۋىق بۇل وتە كۇردەلى ءھام جاۋاپتى قىز­مەتتى اتقارۋ كەنشى-گەولوگ تورەقاسىم ءىلياس­ ۇلى تانەنوۆ ءۇشىن ۇلكەن ەڭبەك ەرلىگى, ناعىز مايتالمان ارداگەردىڭ ءىسى دەپ بىلەمىن. ءوزىنىڭ مىنەزى دە شىدامدىلىق پەن ار-نامىستان تۇرا­تىن. قاشان كورسەڭ قىن­جى­لۋدى بىلمەي, جى­مي­ىپ ك ۇلىپ قانا جۇرەدى. قانىش اعامىزعا تارتقان اسىل مىنەزى ونى قاي قىزمەتتە جۇرسە دە سۇيكىمدى, قادىرلى ەتتى. دانىشپان ەزوپتىڭ «قارا كۇشپەن ەمەس, تازا مەيىرىمدىلىكپەن مول تابىسقا تەزدەۋ جەتەسىڭ» دەگەن ءسوزى ءبىزدىڭ تورە­قا­سىم ءىلياس­ ۇلىنا ارنالعان سەكىلدى. قاي جۇمىستا جۇرسە دە سول جەتكەن ورەسى مەن قۇتتى ورنىنا ءدان ريزا بولدى. تالاي جىل باس گەولوگ بولعاندا ول وزگەلەردەن ءوز­گەشەلىگىن ءبىلدىرىپ, اسقاق سويلەپ ءتوس قاققان ەمەس. قاتتى اۋىرىپ جۇرگەندە دە سىر بەرمەي جۇمىسىن جال­عاستىرا بەرىپ, ەمدەلۋگە دە كەشتەۋ كىرىستى مە دەپ قالامىن. ول ناعىز ەر مىنەزدى قايسار جان بولاتىن, بەدەلىمەن سۇلۋ ساۋلەت, ەڭبەگىمەن ۇلكەن داۋلەت قۇردى. شاحتانىڭ, كەنىشتىڭ, كومبيناتتىڭ ءون­دىرىستىك جوسپارلارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ءۇشىن قاشان, قاي جەردەگى كەندى قازبالاۋ جوسپار-گرافيكتەرىن جا­ساۋعا ءارى جۇيرىك, ءارى وتە قاتال ءتارتىپتى ۇيىم­داستىرۋشى بولدى. كەنشىلىك گەولوگيا شاحتانىڭ اس­تىنان شىعاتىن سۋدى يگەرۋ ءۇشىن دە تورەقاسىم كەنىشتىك ءۇل­كەن گيدرو-گەولوگ ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. بۇرىن­عى ۇلكەن كوم­بيناتتىڭ ديرەك­تورى, ەڭبەك ەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۆ.گۋربا كىسى تاني بىلەتىن بىلگىر باسشىلىق تانىتقان ءىرى تۇلعا ەدى. تورەقا­سىمدى دا ول ەشكىمنىڭ ۇسىنىسىنسىز ءوزى ۇزاق زەرتتەپ, ءۇنسىز عانا جوعارىلاتا قويعانى ەڭبەكقور, تاپجىل­ماس قايراتكەردى ءدال تاپقانى دەپ بىلەمىن. تورەقاسىم ءىلياس ۇلى عىلىمدا دا ءۇل­كەن ءىز تاستاپ كەتتى. ول جالپى جەزقاز­عان كەن ورنىنا جاتاتىن شاعىن بولىكتەرگە دەيىن كەڭىنەن زەرتتەپ, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ كەشەگىسى مەن ءوز ۋاقىتى­سىنداعى جاعدايىن تەرەڭ بارلاپ, تابىستى ىزدەنىستەرىن گەولوگيا عىلىمى­نىڭ دوك­تورى مەيىز قانىشقىزى ساتباە­ۆامەن بىرلەسىپ, ۇلكەن ەڭبەكتەنىپ جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. بۇل كىتاپتارىن قازاق­ستان ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ق.­ي.ءسات­باەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق عى­لىم­دار ينس­تيتۋتىنىڭ جانە «اق جەز­قازعان-تۇستىمە­تالل» ۇجىمىنىڭ قول­دا­ۋى­­مەن «مينەرالوگيا رۋد ي زونالنوست زالەجەي جەزكازگانسكوگو مەستوروجدەنيا» (الماتى. عىلىم, 1995) دەپ اتاپ اننەنسكي كەنىشىنىڭ نەگىزىندە ۇلكەن ءبىلىم­دارلىق تانىتىپ, تار­تىم­دى ءھام ۇتىم­دى شىعارمانى تارتۋ ەتتى. تورەقاسىم ءىلياس ۇلى كەنتاۋدا تۋسا دا نەگىزگى اتامەكەنى ۇلىتاۋ ەكەن, ويتكەنى اتالارى ەرتەدە قونىس اۋدارعان نايمان رۋىنىڭ ىشىندەگى جۇمىق تارماعىنان شىق­­قان ايگىلى اقتاز بابانىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنا جاتادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭ اتاقتى احمەت يشان, مۇحامەتجان قارا­تاەۆ, ورازاي باتىربەكوۆ, ابىكەن ماماحوۆ سياقتى ورەلى, تەكتى جەردەن شىق­قاندىعىن بىلدىرەدى. كەنتاۋدا تۋسا دا اقىرعى جاتار جەرى ءوزىنىڭ نەگىزگى اتامەكەنىندە بۇيىردى. تانەنوۆتەر ۇلكەن اۋلەت, ولاردىڭ ءبىرس­ى­پىراسى جەزقازعان شاح­تالا­رىندا كەن قازىپ ءجۇر. ۇلاعاتتى ەڭبەك جولىن ءوت­كەرىپ, ءوز شاڭىراعىن دا شال­قىتا ءبىلىپ, اعايىن-جۇرتتىڭ ارداق­تىسى بولدى. تورە­قاسىم جان جارى كۇل­بارام ەكەۋى ارىس تۇلعالى ەكى ۇل ءوسىردى, ازىرشە ءتورت نەمەلەرى بار. ۇلكەن ۇلى ارمان تورە­قاسىم ۇلى تانەنوۆ – بايىتۋ فابريكاسىنىڭ كەن ۇساقتاۋ كور­پۋسىنىڭ باس ينجەنەرى, كىشى ۇلى باعلان جەزقازعان مىس زاۋىتىنىڭ باس ينجەنەرى. تورەقاسىم ءىلياس ۇلى تانەنوۆ كەنشى-گەولوگ, كەنىشتىك گەولوگ رەتىندە ۇلكەن ءىز تاستاپ كەتكەن, 46 جىل ءومىرىن وسى جولعا سارپ ەتكەن ارداقتى ازامات. ونىڭ ەسىمىن ماڭگى ساقتاۋ جولىنداعى جۇمىستاردى جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالالارىنىڭ اكىمدەرى مەن «قازاقمىس» كور­پورا­تسيا­سىنىڭ قاراعاندى مەن جەزقازعانداعى وكىلەتتى بولىكتەرىنىڭ باسشىلارى اياقسىز قالدىرماس دەپ سەنەمىن. ول تۋعان ەلىنىڭ, جەزقازعاننىڭ, تۋعان اتا-اناسىنىڭ ال­دىن­دا ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزىن ادال ەڭبەگىمەن ۇلكەن دارەجەدە اقتاپ ءوتتى. كاكىمبەك سالىقوۆ. استانا.