بۇل بىزدە بار

بىراق سونى ءبارىمىز بىلەمىز بە؟ ەلورداداعى نەيروحيرۋرگيا ور­تا­لىعىنىڭ اشىلعانىنا بي­ىل تۋرا ءۇش جىل. وسى ۋاقىت­تان بەرى ورتالىق حالىققا الدىڭعى قاتارلى مەديتسينالىق تەحنولو­گيا­نى پاي­دا­لا­نىپ, جوعا­رى سا­پالى نەيرو­حيرۋرگيا­لىق كومەك كورسەتۋ ءۇس­تىندە. بۇل جەردە تەك وپەراتسيالار عانا ەمەس, نەيروحيرۋرگيا سالاسىن­داعى عىلى­مي زەرتتەۋلەر دە جاسا­لادى, سونداي-اق, ورتالىقتىڭ  عى­لى­مي-ءادىس­تەمەلىك قىزمەتىنىڭ ايا­سىندا نەي­روحيرۋرگيا سالاسىن­داعى ما­مان­­داردى قايتا دايارلاۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە وقىتۋ  جولعا قويىلعان. ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە وسى ورتالىقتا جاسالاتىن ءتۇرلى با­عىت­­تاعى وپەراتسيالار تۋرالى ايت­پاق­پىز. جالپى, باس سۇيەككە, مي تا­مىرلارىنا, وڭەش, جۇتقىنشاق, بەزگە جاسالاتىن وپەراتسيالار ەڭ ءبىر كۇردەلى وتالاردىڭ قاتارىندا ەكەنى داۋسىز. باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە ميكروسكوپپەن جاسالاتىن وپەراتسيا­لار­دىڭ قۇنى قازىرگى كەزدە  125-130 مىڭ اقش دوللارى شاماسىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ ەلدە بۇل ون ەسەگە دەيىن ارزان. جوعارىداعى ورتالىقتا نەيروحيرۋرگيا سالاسىن­داعى وپەراتسيالار­دىڭ تۇگەلگە جۋىعى جاسالادى. ماسەلەن, ەرەسەك ادامدار مەن با­لا­لارداعى مي جانە ج ۇلىن اقاۋ­لارى, ىسىكتەر, باس سۇيەك-مي جارا­قاتىنىڭ زارداپتارى, ءارتۇرلى تەكتەگى سۋميلىق (گيدروتسەفاليا), باس سۇيەك پەن مي دامۋىنداعى كەمىستىك, ومىرتقاداعى كىنارات, پەري­فەريالىق جۇيكەدەگى جاراقات, اۋرۋ تۋىنداتاتىن سيندرومدار, ت.ب. سون­دىقتان ءوز مەديتسينامىزداعى جەتىستىكتى كورمەۋ نەمەسە بىلگىر ءدارى­گەرلەرگە سەنىم بىلدىرمەۋ ەندى ارتتا قالۋى  ءتيىس دەپ ويلايمىز. ويتكەنى شەت ەلدەردە قىمبات وپەراتسيا جاساتىپ, كۇتىنبەي ىلە-شالا ەلگە ورالعاننان گورى, ءوز ەلىمىزدەگى باردىڭ باعاسىن ءبىلۋ الدەقايدا دۇ­رىس بولار. «كۇتىنبەي» دەۋىمىز­دىڭ دە ءمانى بار. بىلىكتى دارىگەر­لەردىڭ اي­تۋىنشا, كوپتەگەن وپەراتسيالاردان كەيىن مىندەتتى تۇردە كۇتىم قاجەت بولعاندىقتان, ناۋقاس­تار ار­نايى بولىمدەردە ءبىراز ۋاقىت ەمدەلۋى قا­جەت. ال, ەلىمىزدەن شەت ەلدەرگە بار­عان ناۋقاستار كوبىنشە وپەراتسيادان كەيىن ارى كەتكەندە بىرەر اپتا ايال­داپ ەلگە قايتادى. ويتكەنى كوپ ۋاقىت جاتاتىن قارجىسى جوق, قارجىسىن وپەرا­تسياعا جۇمساپ جىبەرگەن. مۇن­داي جاعدايلار وتە ءجيى كەزدەسەدى. قازىرگى كەزدە ورتالىقتا ارنايى ميكروكاتەتەر مەن ميكروسپيرال­دىڭ, سونداي-اق, ارنايى مەديتسي­نالىق بيوجەلىمنىڭ كومەگىمەن ادام سانىنىڭ تامىرلارى ارقىلى جال­پى قان اينالىم ءجۇ­يەسىنەن مي تامىر­لارىنداعى اقاۋ­لاردى سىلىپ تاستاۋ ارنايى وپە­راتسيانىڭ ءبىر تۇرىنە جاتادى. بۇل كوپ ۋاقىتتى المايدى جانە اۋرۋدىڭ دەنساۋلىعى تەز ارادا تۇزەلىپ كەتەدى ەكەن. ودان كەيىنگى ءبىر باعىت – ترانس­سفەنويدالدى حيرۋرگيا دەپ اتالا­دى. بۇل مۇرىن ارقىلى جاسالاتىن وتا. باستاعى ىسىكتى بۇرىن باس­سۇيەكتى تەسۋ (ترەپاناتسيا) ارقىلى سىلىپ تاس­تايتىن.  ەندىگى ءادىس ءسۇ­يەكتى تەسكەن سوڭ ورىن الاتىن قولايسىز­دىقتار مەن قيىندىقتارعا جول بەرمەيدى. بۇل وپەراتسيا ار­قىلى باس­تاعى بەز ىسىگىن, باسسۇيەكتە تۇزىلگەن وبىر­دى (راك), انگيوفيبروما, مەنينگيوما, كرانيوفارينگەوما سياق­تى ءبىر­قاتار ىسىكتەردى جويۋ­عا بولادى. وتانىڭ وسى ءتۇرى ورتالىق­تا 2009 جىلى ەنگىزىلگەن ەكەن. سودان بەرى 25 ادامعا جاسالىپتى. وعان 14,5 ميلليون تەڭگە شىعىن كەتكەن. ەندىگى ءبىر باعىت – نەيروناۆيگاتسيا. بۇل ارقىلى مي قۇرىلىم­دارىندا تەرەڭ ورنالاسقان ىسىكتەردى ءدال انىقتاپ, ميعا زاقىم كەلمەيتىندەي ەتىپ وتا جاساۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە ورتالىقتا جاسالاتىن وپەرا­تسيا­لاردىڭ ۇشتەن بىرىنە وسى ءادىس قولدانىلادى ەكەن. بۇل 2009 جىلى ەنگىزىلگەن, سودان بەرى 150 ادامعا جا­سالعان. مي قۇرىلىم­دا­رىنىڭ ما­ڭىز­دى جەرلەرىنە دەندەپ ورنا­لا­سىپ العان, ياعني, وتا جاساۋ بارى­سىندا ميدىڭ كەز-كەلگەن ءبو­لىگىن جاراقات­تاپ الۋ قاۋپى وتە جو­عارى ىسىكتەرگە بۇرىن ەلىمىزدە وپەراتسيا جاسالعا­نى­مەن, ءدال نەي­روناۆي­گا­تسيا­لىق ءادىس سياقتى ءساتتى بولا بەرمەگەنىن ەسكەرسەك, ورتالىق­تاعى نەي­روناۆيگاتسيا ءبو­لىم­دەرى ەلىمىزدەگى الگىندەي ناۋ­قاسقا شالدىق­قان كەز كەلگەن جانعا كومەك كورسەتۋگە ءازىر. ءتورتىنشى باعىت ەندوسكوپيالىق تريۆەنتريكۋلوستوميا دەپ اتالادى. قارىنشا جۇيەسىنە جىڭىشكە شاراينامەن (ەندوسكوپپەن) جاسالاتىن ءتو­مەن ءينۆازيۆتى وتا. بۇل كوبىنەسە ءارتۇرلى تەكتەگى سۋميلىققا (گيدروتسەفاليا) جاسا­لادى. نەگىزىندە كادىمگى ساۋ ادامداردا ج ۇلىنداعى سۇيىقتىق مي تسيس­تەرنا­سىنا قۇيىلۋ ارقىلى ءسىڭىرىلىپ وتى­رادى. ال, سۋمي­لىققا ۇشىراعان دىمكاس­تەردە بۇل سۇيىق­­تىق ميدىڭ قارىن­شاسىنا جينالادى ەكەن. جو­عارىداعى وپەراتسيا  ارقىلى مي قا­رىن­شاسىن­داعى ج ۇلىن سۇيىق­تىع­ىن مي تسيس­تەرناسىنا ايداۋ ورىن­دالادى. بۇل بۇرىنعى جاسالىپ جۇرگەن شۋنت­تىق وتادان الدەقايدا ارزان ءارى سا­پالى. مىسالى 2009 جىلدان بەرى وسى وپەراتسيا 26 ادامعا جاسالعان جانە وعان 8 ميلليون تەڭگە كەتكەن. سوندا ءار ادامعا 308 مىڭنان تۇسكەن دەپ ەسەپتەسەك, ال شۋنتتىق وپەرا­تسيانىڭ قۇنى ءار ادامعا 1 ميلليون تەڭگەگە جۋىق, ياعني, ءۇش ەسەگە دەيىن قىمبات. ورتالىقتا عىلىمي-ءتاجىري­بە­لىك ءبولىم جۇمىس ىستەيدى. وسى ءبو­لىمنىڭ نەگىزگى قىزمەتى دياگنوستي­كانىڭ ەڭ جاڭا ءارى بەلگىلى ادىستەرى مەن ورتا­لىق جۇيكە جۇيەسىندەگى ىسىكتەردى ەمدەۋدى كلينيكالىق تاجىريبەدە قولدانۋدى جولعا قويۋ بولىپ تابى­لادى. وسى كۇنى بۇل ءبولىم نەيرو­ونكولوگيالىق اۋرۋلار مەن ورتالىق جۇيكە جۇيەسىندەگى باسقا دا اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ ەمدەۋ ادىستەرى مەن قانداي حيرۋر­گيالىق قۇرالداردى قول­دانۋ كەرەكتىگىن, قا­لاي وتا جاساۋعا بولا­تى­نىن انىق­تاپ, كلينيكالىق ءتاجىري­بەگە دا­يىن­داۋدا. سونىڭ ىشىندە مەنينگيوما, 3-ءشى جۇيكەدەگى نەۆرينوما, گيپوفيز ىسىگى, ميدىڭ نەيرو­ەكتو­دەرمالدى ىسىگى سياقتى بىرقاتار اۋرۋلاردى ەمدەۋ تابىستى جۇرگىز­ى­لۋدە. بۇل ورايدا وسى اۋرۋلارعا ميكروحيرۋرگيالىق تەحنيكامەن وتا جاساۋدىڭ وزىندىك  جەڭىلدىكتەرى مەن وڭ ناتيجەلەرى بار ەكەن. ورتالىق قىزمەتكەرلەرى تۋرا­لى ايتار بولساق, ولاردى نەگىزىنەن وسىندا قايتا دايارلايدى, ياعني, شەتەلدەرگە وقۋعا جىبەرەدى جانە ورتا­لىقتا شەتەلدىك بىلگىر عالىمدار  مەن دارىگەرلەردىڭ شەبەرلىك سىنىپ­تارىن ۇيىمداس­تى­رىپ, كاسىبي­لىك­تەرىن شىڭداپ وتىرادى. نەيروحيرۋرگيا – مەديتسينا­دا­عى جاڭا باعىت. ەۋروپاداعى زاماناۋي نەيروحيرۋرگيا جيىرما­سىن­­شى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتى­سىنان, دالىرەك ايتساق ەكىنشى دۇنيەجۇ­زىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ باستاۋ الادى. وعان دەيىن نەي­رو­حيرۋرگيا­نىڭ ماسەلەلەرى نەۆرولوگتار مەن جالپى حيرۋرگ­تاردىڭ ايتۋى بو­يىن­شا عانا بەلگىلى بولىپ جۇرگەن. تەك 1949 جى­لى پاريجدە وتكەن نەۆرولوگ­تار­دىڭ كونگرەسىندە چيليلىك الفونسو اسەندجيو ەسىمدى ازامات نەيرو­حيرۋرگتەردىڭ ءبىر توبىن جيناپ, سالانى حالىق­ارالىق دارە­جەگە كوتەرۋدىڭ, نەي­روحي­رۋرگيا­نى مە­ديتسي­نانىڭ ءبىر باعىتى رەتىندە مويىنداتۋدىڭ ماسەلەسىن كو­تەرىپ­تى.  سودان كەيىن سەڭ قوز­عال­­عانداي بولادى. ارادا ءبىراز جىل وتكەندە مەديكتەردىڭ ليسسابون كونگرەسىندە نەۆرولوگيا مەن نەيروحيرۋرگيا اجىراتىلىپ, ەكىن­شىسى بولەك سالا رەتىندە مو­يىن­دالادى. سوسىن بارىپ سالا­نىڭ ءوز كونگرەستەرى مەن جيىن­دارى ءوت­كىزىلە باستايدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, نەيرو­حيرۋر­گيا­نىڭ جەكە سالا نەمەسە باعىت رەتىندە مويىندالعانىنا ەندى جارتى عاسىر بولعانىمەن, الەم­نىڭ دامى­عان ەلدەرىندە وسى سالادا اتقا­رىلىپ جاتقان جۇ­مىس­تار ءوز دەڭگەيىندە. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تاۋەل­سىزدىك العان سوڭ نەيروحيرۋرگياعا جەتە كوڭىل ءبولىنىپ, وعان بولەك وتاۋ تىگىپ بەردى. ياعني, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اشىلعان ورتالىق ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى. ر.S. وسى كۇندەرى  ەلورداداعى «رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگيا عىلىمي ورتالىعىندا» نەيروحيرۋرگيالىق قوعامداستىقتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسياسىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ, قازاق  نەيروحيرۋرگتارى اسسوتسياتسياسىنىڭ قاتىسۋىمەن حالىق­ارا­لىق كونفەرەنتسيا وتۋدە. سونىڭ ىشىندە نەيروحيرۋرگيالىق قوعام­داستىقتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور پيتەر بلەك پەن اتالعان فەدەراتسيانىڭ ءبىلىم بەرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى يوكو كاتو جانە ماسكەۋدەگى بۋردەنكو اتىنداعى نەيروحيرۋرگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, اكادەميك الەكساندر كونوۆالوۆ بار. اتالعان ازاماتتار كونفەرەنتسيادان تىس شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزىپ, لەكتسيالار وقۋدا. ايگۇل سەيىلوۆا.