سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ: ەقىۇ-داعى تاجىريبە يكۇ-دا كومەكتەسەدى

ەلىمىز جيىرما جىلدىق تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى تاعى ءبىر اسۋدى العالى وتىر. ول اسۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى. مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بىرلىگىن كۇشەيتۋ, ءبىرىن-ءبىرى قولداۋىن قامتاماسىز ەتۋ, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, مادەني, ونەر-ءبىلىم سالالارىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتتارىن كوزدەيتىن, 1969 جىلى ماروك­كونىڭ رابات قالاسىندا وتكەن يسلام الەمى ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ ءى يسلام ءماسلي­حا­تىندا قۇرىلعان بۇل ۇيىمنىڭ الەمدىك ساياساتتا, ەكونوميكادا الار ورنى ۇلكەن. «ءبىز باتىس پەن يسلام الەمى ۇنقاتىسۋىن نىعايتۋ بويىنشا باستاما كوتەردىك. يكۇ-عا توراعالىق قازاقستاننىڭ سىرتقى سايا­ساتى­نىڭ ازيالىق ۆەكتورىن كۇشەيتۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جول­داۋىندا. وسى توراعالىق قالاي جۇزەگە اسىرىل­ماق­شى؟ توراعالىق بارىسىندا قازاقستان قان­داي ۇستانىمداردى باسشىلىققا الماق­شى؟  دۇنيە ديدارىنداعى مۇسىلمان مەملە­كەت­تەرىنىڭ باسىن قوساتىن ۇيىمعا جەتەكشىلىك جاساۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى نەدە؟ «ەقىۇ-عا توراعالىعىمىز تابىستى بولعا­نىن ءبارىمىز كوردىك. ەندى يكۇ-عا توراعا­لىعى­مىزعا قالاي دايىندالىپ جاتقانىمىزدى جازبايسىزدار ما؟» دەۋشى وقىرماندارىمىز دا از ەمەس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆتىڭ جاڭا دا جاۋاپتى جۇمىسقا كىرىسكەلى بەرگى باسپاسوزگە بەرگەن العاشقى سۇحباتىندا وسى جايلار اڭگىمە ەتىلەدى. – قۇرمەتتى ەرجان حوزە ۇلى! كاسىبي ديپلومات بولعاندىقتان ءسىز كوپتەگەن جىلدار بويى ەلدەن جىراقتا ءجۇر­دىڭىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبى­رىككەن ۇلتتار ۇيىمى جانىنداعى تۇراقتى وكىلى, اۆسترياداعى ەلشى, ەلى­مىزدىڭ ۆەنا قالاسىنداعى حالىق­ارالىق ۇي­ىم­دار جانىنداعى تۇراق­تى وكىلى قىز­مەت­تەرىن اتقاردىڭىز. ەل­دەگى ءباسپاسوز بەتىندە, تەلەارنالار ەكراندارىندا كوپ كورىنە قويعان جوقسىز. 2005 جىلى نيۋ-يوركتە, 2009, 2010 جىلدارى ۆەنادا جولى­عىسقانىمىز, از-كەم ءسوي­لەس­كەنىمىز بولماسا, وزىڭىزدەن سۇحبات الۋعا كەلىپ وتىرعان  مەن دە ءسىزدى جا­قىن بىلەمىن دەي المايمىن. گازەت وقىر­مان­دارى­نىڭ دا ءوزىڭىزدىڭ ءومىر­بايا­نىڭىزبەن جا­قى­نىراق تانىسقىسى كەلۋى زاڭدى. ءسىز شى­عىس­تانۋشى-تاريحشى ماماندىعىن قالاي تاڭداپ ەدىڭىز؟ – مەنىڭ ماماندىق تاڭداۋىما شى­عىس ەلدەرىنىڭ تاڭ-تاماشا قالدىرارلىق تا­ريحى, بۇگىنگى زامانعى سيپاتىنىڭ بىرەگەيلىگى, سونداي-اق ءتىل بىلۋگە قۇمارلىق شەشۋشى اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. مەن ديپلوماتياعا دا شىعىستانۋشى-تاريح­شى بولعاندىقتان كەلدىم. لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس­تا­نۋ فاكۋلتەتىنە ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا نەگىزىنەن ءدال عىلىمدارمەن شۇعىلدانۋ ءداستۇرلى تۇردە قۋاتتالاتىنىنا قاراماي تۇسكەن بولاتىنمىن. – اتا-اناڭىزدىڭ ماماندىعى قان­داي ەدى؟ – اكەم ماسكەۋدىڭ باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. انام گەومەتريا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەدى. – پرەزيدەنتتىڭ ءسىزدى مينيستر ەتىپ تا­عايىنداۋ تۋرالى جارلىعى شىق­قان­­دا ءبىراز ادام اكەڭىزدىڭ اتىنا نازار اۋداردى دەپ ويلايمىن. حوزە – قا­زاق ەسى­مىنىڭ وزگەرتىلىپ جازىلىپ كەتۋى مە, الدە... – پاپام 1937 جىلى تۋعان. ول كەزدە يسپانيادا ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان عوي.  حوسە دياس دەگەن رەۆوليۋتسيونەر كومينتەرن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولعان. يسپان كومپارتياسىن باسقارعان. اتام ۇلىنىڭ اتىن سول كىسىنىڭ قۇر­مەتىنە قويعان ەكەن. – شىعىستانۋ ءسىزدى نەسىمەن قى­زىق­­تىردى؟ – بۇل عىلىم شىعىس ەلدەرىنىڭ تا­ريحىن, ەكونوميكاسىن, ادەبيەتىن, تىلدەرىن, دىندەرىن, ونەرىن, فيلوسوفياسىن, ەتنوگرافياسىن, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەت جادىگەرلىكتەرىن زەرتتەيتىن پاندەردىڭ تۇتاس جيىنتىعى عانا ەمەس. شىعىستانۋ – ويلاۋدىڭ وزىندىك جۇيەسى, ول وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا بايۋىنا سەپتەسەتىن جايلاردى تاۋىپ, قولدان­بالى مىندەتتەردى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدى قا­راس­تىرادى. ونىڭ ۇستىنە شى­عىستانۋ سا­لىستىرمالى تۇردە العاندا جاس عى­لىم, الەمنىڭ اناعۇرلىم دامى­عان ەل­دە­رىنىڭ سىرتقى ساياسي مۇددەلەرى تۇرعى­سىندا قا­لىپتاسقان عىلىم, مەن بۇل ماماندىققا وسى جاعىنان دا قىزىقتىم. وسى زامانعى ديپلوماتقا قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ بار­لىق سالالارىنان ءبىلىمدى بولۋ قاجەت. تەك ءبىلىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز, سول ءبىلىمدى باسقا دا تەتىكتەرمەن قوسا ناقتى ىستە پايدالانا ءبىلۋ دە كەرەك. كوپتەگەن شەتەلدىك ءىسساپارلار كەزىندە, سونداي-اق قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى, ۆەناداعى ەلشى قىز­مە­تىن­دە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەكتەبى ماعان ديپلوماتيالىق, قوعامدىق-ساياسي, ىسكەرلىك جانە اكادەميالىق ورتادا, ءاسى­رە­­سە, اراب ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ اراسىندا باي­لانىس ور­ناتىپ, تىلەكتەستەر, دوستار تا­بۋعا كومەك­تەستى. اعىلشىن, اراب تىلدەرىن مەڭگەر­گە­نىم باتىس جانە شىعىس ادەبيە­تىن ءتۇپنۇس­قادان وقۋعا, باسقا ەل­دەردىڭ تاريحىن, ءما­دە­نيەتىن, ءداستۇر­لە­رىن تە­رەڭى­رەك تانۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. ما­مان­دىق تاڭداۋدا دا, سول مامان­دىقتى وقى­تاتىن وقۋ ورنىن تاڭ­داۋدا دا قاتەلەسكەن جوقپىن دەپ ويلايمىن. – ءسىز كوپتەگەن جىلدار بويى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنداعى تۇراقتى وكىلى بول­دى­ڭىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعام­داس­تىقتاعى الار ورنى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى اشىق ءارى بەيبىتسۇيگىش ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى, بۇۇ-عا مۇشە بولعالى ەلىمىز ۇلت­­تاردىڭ جاھاندىق قوعامداستىعىنا وي­دا­عىداي كىرىگىپ قانا قويعان جوق, سول ورتادان لايىقتى ءارى ەلەۋلى ورىن دا الا ءبىلدى. قازاقستان بۇگىندە وسى زاماننىڭ كوكەي­كەستى ماسەلەلەرىن شەشۋدە حالىق­ارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى ارىپتەسى, ءبىز قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىنەن ازىق-ءتۇ­لىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەيىنگى كوپتەگەن باستامالارعا بەلسەنە قاتىسۋدامىز. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا قا­زاقستان ۇسىنعان حالىقارالىق باستاما­لاردىڭ اراسىنان مەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىن­دەگى كەڭەس وتكىزۋ, ورتالىق ازيا بىتىمگەرشىلىك باتالونىن (تسەنترازبات) قۇرۋ, بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكو­نوميكاسى ءۇشىن ارناۋلى باعدارلاماسىن (سپەكا) بەلگىلەۋ, ارال مەن سەمەي پو­لي­گونىنىڭ ەكولوگيالىق اپات ايماعىن ساۋىقتىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق باع­دارلاماعا قوزعاۋ سالۋ, 29 تامىزدى – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جار­لىعىمەن سەمەي پوليگونى جابىل­عان كۇندى – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-ارەكەتتىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ سياقتى شارالاردى بولە اتار ەدىم. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جا­ھان­دىق يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قوسقان ۇلەسى اسا اۋقىمدى. قازاقستاننىڭ تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى كوش­­باسشىلىعى بارشاعا بەلگىلى. ەلبا­سى­­مىز­دىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇن­دە­رى­نەن-اق بەيبىتسۇيگىش ساياساتتى كورە­گەن­دىك­پەن ۇستانۋى ءبىزدى وسىندايلىق ابى­رويعا بولەپ وتىر. ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ساراب­دال­دىقپەن جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان ءوز دامۋىندا قوماقتى تابىستارعا قول جەت­كىزدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ترانزيتتىك مەم­لەكەتتەر اراسىنداعى دامۋدىڭ تا­بىس­تى مودەلى دەپ تانىلدى. ەكونو­مي­كاداعى جار­قىن جەتىستىكتەرىمىز ساياسي الەۋەتىمىزدى نىعايتىپ, ءوزىمىزدىڭ وڭىردە عانا ەمەس, حالىقارالىق ارەنادا دا بار­عان سايىن بەلسەندى, دەربەس ءرول اتقارۋعا الىپ كەلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىق ەتۋى, تالايدان شاقىرىلماعان ءسامميتتى وتكىزۋگە, وندا تاريحي استانا دەكلاراتسياسىن قابىل­داۋ­عا قول جەتكىزۋى وسىنىڭ ايعاعى. – ءسىز ماماندىعىڭىز بويىنشا اراب­تانۋشىسىز. مينيستر رەتىندە تا­نىس­تىرۋعا كەلگەنىندە نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلى: «ءبىز وتكەن جىلى ەۋروپا­لىق ماسەلەلەر بويىنشا جاقسى جۇ­مىس ىستەدىك. قازىر اراب ماسەلەسىمەن اينا­لىسۋعا تۋرا كەلەدى. ول يسلام الەمىن­دەگى قازاقستاننىڭ بەدەلىن نى­عايتۋعا ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىن», دەگەن بولاتىن. ارينە, مينيستر قىزمە­تىنە ماماندىعىڭىزعا بايلا­نىس­تى تا­عايىندالماعانىڭىز بەلگىلى عوي, سوندا دا بۇل تاعايىنداۋ ەلى­مىز­دىڭ سىرت­قى ساياساتىنداعى باسىم­دىق­تار­دا جەكەلەگەن وزگەرىستەر بولا­دى دەپ شامالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شىعار. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟ – بىردەن-اق مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ ايتايىن: قازاقستان الداعى كەزدە دە ءوزىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن كوپ ۆەك­تورلى ەتىپ جۇرگىزۋدى جالعاستىراتىن بولادى. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىن­دا سىرتقى ساياساتتاعى ازيالىق ۆەكتور­دىڭ كۇشەيتىلەتىنىن اتاپ ايتقانىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. مۇنىڭ ءوزى ابدەن ورىندى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ, شىۇ, يكۇ سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار­دا­­عى توراعالىعى, اسىرەسە, الەمدەگى, ونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى كەيىنگى كەزدە ورىن العان وقيعالاردى ەسەپكە ال­عاندا, ەلىمىزدىڭ الدىنا ءوڭىر­لىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعاي­تۋ, سونداي-اق ءوزىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءرولىمىزدى كۇشەيتۋ ىسىندە جاڭا مىندەتتەر قويادى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ يسلام الەمى مەن با­تىستى جاقىن­داتۋ جونىندەگى باستاماسى ەرەكشە ماڭىز­دى. پرەزيدەنتتىڭ جوعارى سەنىم كورسەتۋى ماعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن العا جىلجىتۋ جونىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. مەن باسقاراتىن ۆەدومستۆو قا­زاق­ستاننىڭ شەتەلدەرمەن ەكىجاقتى, سون­داي-اق كوپجاقتى حالىقارالىق قاتى­ناس­تارىنا تىڭ تىنىس بەرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن دە جاسايتىن بولادى. – وقىرماندارىمىز ءۇشىن يسلام كون­فەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ ءمانىن, قا­زاقستاننىڭ وعان توراعالىعى قا­لاي اتقارىلاتىنىن تۇسىندىرە ايتىپ بەرسەڭىز. – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى مۇشە ەلدەرىنىڭ سانى جونىنەن بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ۇيىم. وعان 57 ەل مۇشە. يكۇ-نىڭ قىزمەتى سان قىر­لى. ونىڭ قۇرىلىمىندا 26 ورگان مەن ينستيتۋت بار. ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماق­سات­تارى مەن مىندەتتەرى ونىڭ ءتۇبىرلى قۇجا­تىندا – جارعىسىندا تياناقتالعان. ۇيىم ءبۇ­گىندە شامامەن 1,6 ميلليارد ادامنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان مۇ­سىلمان الەمىنىڭ ورتاق مۇددەلەرىن حا­لىقارالىق ارەنادا قورعاۋعا, قولداۋعا, ۋممانىڭ الدىنان شىعىپ وتىرعان جاڭا قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن سول مەم­لە­كەت­تەردىڭ كۇش-جىگەرلەرىن ۇيلەستىرىپ, ءبىر ىزگە سالىپ وتىرۋعا ءتيىستى. يكۇ, مۇشە ەلدەردى ءدىني بىرتەكتىلىگىنە باي­لانىستى بىرىكتىرگەنىمەن, ءدىني قۇرىلىم بولىپ تابىلمايتىنىن باسىن اشا ايتقىم كەلەدى. بۇل جايىندا يكۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى باس حاتشىسى ەك­مەلەد­دين يحسانوگلۋ دا بىرنەشە رەت مالىمدەگەن. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ تالاي رەت ايتقانىنداي, مۇسىلمان ەلدەرىمەن كوپ­قىرلى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەدى. ءبىز – زايىرلى مەملەكەتپىز, سونىمەن بىرگە ءبىز مۇسىلمان ۋم­ما­سى­نىڭ اجىراعىسىز بولىگىمىز. سون­دىق­تان دا قازاقستان يسلام الەمىندە بولىپ جاتقان ساياسي-ەكونوميكالىق جانە ءما­دەني-گۋمانيتارلىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى اتسالىسۋ ءۇشىن 1995 جىلى يكۇ-عا مۇشەلىككە ءوتتى. وسى 16 جىلدىڭ ىشىندە استانا ۇيىم ينس­تيتۋتتارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جوعارى دەڭ­گەيى­نە قول جەتكىزە الدى. يكۇ-داعى ءبىزدىڭ پوزي­تسيا­لارىمىزدى ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى سەسسياسىندا قا­زاق­ستاننىڭ  ءتور­اعا­لىق ەتۋ­گە كانديداتۋراسىن ۇسىن­دى, ول ۇسى­نىس ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. مۇ­نىڭ ءوزى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يسلام الەمىندە دە اسا بەدەلدى باسشى ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى. – يكۇ-عا ءبىزدىڭ ءتور­اعالىعىمىز ناقتى قا­شان باس­تا­لا­دى؟ ءتور­اعا­لىق نەدەن تانى­لادى؟ – توراعالىق يكۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىن وتكىزۋ­دەن باستالىپ, شامامەن ون ەكى ايعا, ءبىز ءوز وكى­لەتتىگىمىزدى ءىزباسارى­مىز­عا بەرگەنشە سوزى­لا­دى. توراعا ەل ءوز اۋما­عىن­دا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ سەس­سياسىن وتكىزەدى, يكۇ-نىڭ وسى جانە باسقا دا كەڭەسشىلدىك قۇرى­لىم­دا­رى قىز­مەتىن ۇيلەستىرەدى, مۇشە مەملەكەتتەر ارا­سىن­داعى پىكىرتالاستاردا مودە­را­تورلىق فۋنكتسيا اتقارادى, ۇيىم قىز­مەتىن ءتۇسىندىرۋ جونىندە جۇمىس ءجۇر­گى­زەدى, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ساياسي, الەۋ­مەتتىك-ەكونومي­كا­لىق جانە مادەني-گۋ­ما­نيتارلىق سالالارداعى تۇرلىشە كوپ­جاقتى ءىس-شارالار وتكىزۋىنە باستا­ماشى بولىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز­دىڭ ديپلوماتتارىمىز توراعالىعىمىز­دىڭ باعدارلاماسىن  ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا دايىندىق جۇمىسىن جۇرگىزۋدە, ول يكۇ تاريحىنداعى ەڭ قانىق باعدار­لا­مالاردىڭ ءبىرى بولادى دەپ ويلايمىز. – قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ ال­دىندا يكۇ-عا توراعالىق بارى­سىن­دا قانداي تۇبەگەيلى مىندەتتەر تۇر؟ – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بايلا­نىس­تارى مەن ەلىمىزدىڭ ەۋروپالىق قاۋىپ­سىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا قوس­قان ۇلەسى جاھاندىق اۋقىمدا دا, مۇسىل­مان الەمىندە دە جاقسى بەلگىلى. ءبىز ولاردى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرامىز. قازاقستان توراعالىعى ءوزىنىڭ كۇش-ءجى­گەرىن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋعا, الەۋمەتتىك ماسەلە­لەردى شەشۋگە سەپتەسۋگە, وركەنيەتارا­لىق ۇنقاتىسۋدى جىلجىتۋعا, يسلام الەمى مەن باتىس اراسىنداعى سىندارلى ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋگە, يسلام­و­فو­بياعا قارسى تۇرۋعا, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجىمىن كۇشەي­تۋگە باسا نازار اۋداراتىن بولادى. يكۇ-نىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارت­تى­رۋعا, ۇيىم ءىس-قيمىلىنىڭ 2005 جىلى قا­سيەتتى مەككەدە قابىلدانعان 10 جىل­دىق جوسپارىنىڭ قاعيدالارىن جۇزەگە اسىرۋعا, مۇشە ەلدەردىڭ وسى زامانعى قاتەرلەر مەن قىر كورسەتۋلەرگە ءتيىمدى قارسى تۇرۋىن ۇيىمداستىرۋعا كۇش سالماقپىز. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى بۇعان دەيىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندە كەڭەس (اوسشك) شا­قىرۋ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ۇيىمداس­تى­رۋ, 2010 جىلدى مادەنيەتتەر جاقىن­داسۋىنىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ, ال 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-ارەكەتتىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ جونىندەگى باستامالارىن قولداۋ تۋرالى قارارلار قابىلداعان بولاتىن. ءبىز وسى ماڭىزدى جۇمىستى جال­عاس­تىرماق نيەتىندەمىز. قازاقستان يكۇ-نى بۇكىل مۇسىلمان الەمىنىڭ ورتاق مۇددەلەرىن تانىتا الا­تىن جالعىز امبەباپ حالىقارالىق قۇ­رى­لىم دەپ بىلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءتور­اعالىعى تۇسىندا يكۇ-عا مۇشە ەلدەر­دىڭ بىرقاتارىندا ەلەۋلى ساياسي داع­دا­رىستار ورىن الىپ جاتقانىن اتاپ ايتۋ شارت. بۇل ورايدا سول وقيعالاردىڭ اسەر-ىقپالىنا قوسا, يسلام ۋمماسى ءۇشىن ءدىندى اشكەرەلەي سىناۋ (ديففاماتسيا) ماسەلەلەرى مەن يسلاموفوبيامەن كۇرەس كوكەيكەستى كۇيدە قالا بەرەدى. اراب-يزرايل قاقتىعىسى بويىنشا كەلىسسوز ۇدەرىسى جاندانا تۇسەدى. ءبىز يسلامو­فوبياعا قارسى تۇرۋ بويىنشا ۇيلەس­تى­رىل­گەن ساياسات جۇرگىزۋدى جاقتايمىز. وسى ماقساتپەن يكۇ-نىڭ يسلاموفوبيامەن كۇرەس جونىندەگى كوميتەتىن قۇرۋدى ۇسى­نىپ وتىرمىز. – ەرجان حوزە ۇلى, يكۇ-عا توراعا­لىقتىڭ باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن نەگىزگى ءىس-شارالار قانداي؟ – سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى قا­زاق­ستاننىڭ يكۇ-عا توراعالىعىنىڭ 2011-2012 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىم­دا­ماسى مەن باعدارلاماسىن جاسادى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 38-ءشى كەڭەسىنە قوسا, باسقا دا بىرقاتار ماڭىز­دى ءىس-شارالار جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, استانا يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرى­نىڭ 3-ءشى كونفەرەنتسياسىن, مۇسىلمان الەمىندەگى ايەلدەردىڭ قۇقىن قورعاۋ ءجو­نىندە كەڭەستى, سۋ ماسەلەلەرىمەن اينا­لىساتىن مامانداردىڭ كەزدەسۋىن, يسلام عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوشپەلى ءماجىلى­سىن, «تمد ەلدەرىندەگى يسلام» تاقىرى­بىندا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەن­تسيانى, باسقا دا ءىس-شارالاردى وتكىزەدى. – ەلدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى استانادا يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرى كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى ءوتۋى بول­عالى وتىر. قانداي ماسەلەلەر تال­قى­لاماقسىزدار؟ ماجىلىستەن قانداي ناتيجە كۇتەسىزدەر؟ – الداعى القالى جيىننىڭ باستى نازارىندا مۇسىلمان الەمىندەگى قوعام­دىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق احۋالدىڭ نەعۇرلىم كوكەيكەستى ماسەلەلەرى تۇراتىنى تالاسسىز. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى كەڭەستە بۇگىنگى تاڭدا يكۇ-عا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ, الدىمەن سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى ەلدەردىڭ تىنىشىن الىپ تۇرعان بەلسەندى ىشكى سايا­سي ۇدەرىستەرگە وراي, ىنتىماقتاسا ارە­كەت ەتۋ جونىندە باتۋالىق كوزقاراستار ىزدەستىرەتىن بولادى. ونىڭ سىرتىندا, يكۇ-عا مۇشە ەلدەر مينيسترلەرى, دەلەگاتسيا باسشىلارى مەن ۇيىم ينس­تيتۋتتارى جەتەكشىلەرىنە قوسا, ءبىز استانادا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, باي­قاۋشى ەلدەردىڭ, كورنەكتى قوعام قايرات­كەرلەرىنىڭ ۇلكەن توبىن كۇتىپ وتىرمىز. مينيسترلەر كەزدەسۋىنىڭ اياسىندا ينتەراكتيۆتى سەسسيا, سونداي-اق يكۇ-نىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىق جوس­پارىن تالقىلاۋعا ارنالعان  جوعارى دەڭگەيدە كەزدەسۋ وتكىزىلەدى. – جالپى, كەڭەسكە قانشا ادام قاتىسپاقشى؟ –  57 ەلدەن شامامەن 700-800 ادام كەلەدى دەپ وتىرمىز. – قانداي شەشىمدەر قابىلدانادى دەپ ويلايسىزدار؟ – مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ اياسىندا 90-نان استام قارار قابىلداۋ جوسپارلانۋدا. ولاردىڭ 40 شاقتىسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە, 40 شاقتىسى ساياسي ماسەلەلەرگە ارنالادى. ءار توراعا ەل مۇندايدا قارارلاردىڭ جوبالارىن ۇيىمعا مۇشە بارلىق ەلدەرمەن الدىن الا كەلىسە دايىندايدى. وسى كۇندەردە (مينيسترمەن سۇحباتىمىز دۇيسەنبىدە, 16 مامىردا بولىپ ەدى – س.ا.) جيددادا, يكۇ حاتشىلىعىندا قازاقستاننىڭ ءتور­­اعالىعىمەن جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا­لار كوميتەتىنىڭ وتىرىسى وتۋدە, سول وتى­رىستا بولاشاق قۇجاتتار تالقى­لا­نۋدا. ەڭ باستىسى – كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى قۇجات – استانا دەك­لاراتسياسى قابىلدانۋى. ول قۇجات ەل­دەر­دىڭ بىرلىگىن ناقتىلاپ, يكۇ مەملە­كەت­تەرىنىڭ دامۋ جولىندا ىنتىماق­تا­سۋ­عا ازىرلىگىن قۋاتتاۋعا ءتيىس. – توراعالىق تىزگىنى بىزگە تيگەن تۇستا ءبىراز مۇسىلمان ەلدەرىندە داع­دارىس ورىن الىپ وتىر عوي. شارتتى تۇردە «اراب رەۆوليۋتسيالارى» دەلىنىپ جۇرگەن ول وقيعالار قازاقستاننىڭ ۇي­ىمعا توراعالىعى بارىسىنا قان­داي ىقپال جاسايدى دەپ ويلايسىز؟ – ءسىز ايتقان «اراب رەۆوليۋتسيالارى» ءوڭىردىڭ ساياسي كەلبەتىن ەلەۋلى تۇردە وزگەرتەتىنىن جانە تاياۋ شىعىستاعى رەتتەۋ پروبلەمالارىنىڭ بىرقاتار قىر­لارى­نا جاڭاشا قاراۋدى تالاپ ەتەتىنىن انىق ۇعىنۋ شارت. ول وڭىردەگى قاق­تىعىستاردىڭ رەتتەلمەۋى گەوساياسي جاع­داي وزگەرگەن تۇستا الەمنىڭ وسىناۋ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى ءبولى­گىن­دەگى ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان جاع­دايدى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان وڭىردەگى مەملەكەت­تەردىڭ دە, حالىقارالىق قوعامداستىق­تىڭ دا ساياسي تۇرعىداعى باسىمدىعى ەڭ الدىمەن اسكەري-ساياسي جاعدايدىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ بولجاۋعا كەلەتىندىگى, سونداي-اق وڭىردە تۇراقتى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بولۋعا ءتيىس. وڭىردەگى جاعدايدى قالىپقا تۇسىرۋدە يكۇ ماڭىزدى ءرول اتقارۋى كەرەك. ارينە, اراب الەمىندە ورىن الىپ وتىر­عان وقيعالار ءبىزدىڭ توراعالىعى­مىز­دىڭ كۇن تارتىبىنە وزىندىك تۇزەتۋ­لەرىن ەنگىزبەي قويمايدى. – وسى جايدى قاداپ سۇراعالى وتىر ەدىم. سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شى­عىستاعى جاعداي ءدال قازىر اسقىنىپ تۇر. توراعالىقتىڭ كۇن تارتىبىنە سوندا قانداي تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن؟ – ءبىزدىڭ يكۇ-عا توراعالىعىمىزدىڭ تۇجىرىمداماسى وتكەن جىلدىڭ جەلتوق­سانىندا-اق ءىس جۇزىندە دايىن بولىپ قال­عان ەدى. الايدا, ودان كەيىن جاڭا ءسىز ايتىپ وتىرعان وقيعالار ورىن الدى دا, ءبىز وعان بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزدىك. ەندىگى باستى نازار ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە اۋدارىلىپ وتىر. نەگە دەسەڭىز, اراب ەلدەرىندەگى تول­قۋلاردىڭ نەگىزگى سەبەبى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلمەۋى ەكەندىگى انىق. يكۇ-عا مۇشە 57 ەلدىڭ شامامەن 30 پايىزدايى نەعۇرلىم ناشار دامىعان ەلدەر ساناتىنا قوسىلادى, ولاردىڭ اراسىندا تەڭىزگە شىعۋعا ءمۇم­كىندىگى جوق ەلدەر دە بارشىلىق. ۇيىمعا مۇشە 57 ەلدىڭ ءتورت قۇرلىقتا شاشىراي ورنالاسۋى دا ورتاق پروبلەمالارعا ور­تاق كوزقاراستار قالىپتاستىرۋعا ءبىراز كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ۇيىم اياسىنداعى بىرنەشە سۋبوڭىرلەردىڭ ارقايسىسى ءوزىن مازالايتىن نارسەلەردى الدىڭعى قاتارعا شىعارعىلارى كەلىپ تۇرادى. سوندىقتان دا ءبىز توراعالىعىمىزدىڭ بارىسىندا نە­گىزگى نازاردى ەكونوميكالىق ماسەلە­لەرگە اۋدارىپ, ەلدەردىڭ ايقىندامالارى مەن مۇددەلەرىن جاقىنداستىرۋعا تى­رىس­پاقپىز. يكۇ اياسىندا ءداستۇرلى ءتۇر­دە قارارلاردا كورىنىس تاباتىن بىرقاتار ماسەلەلەر بار. ولار يەرۋساليمنىڭ ءمار­تەبەسى, يزرايل-پالەستينا قارىم-قاتى­ناستارى, تاياۋ شىعىستاعى رەتتەۋ, دجامما مەن كاشمير, سولتۇستىك كيپر, تاعى باسقالارى. اراب ەلدەرىنىڭ ءوزى ارا-دارا. ازيا مەن افريكاداعى ەلدەردىڭ ءبىرازىنا اشتىق قاۋپى ءتونۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جاسىرىپ-جابۋدىڭ ءجونى جوق. 7-9 ماۋسىمدا استانادا 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى وتەدى. ونىڭ ءبىر ءماجىلىسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىز­دىگى ماسەلەلەرىنە ارنالادى. – سۇحباتقا كىرىسەردىڭ الدىندا قىس­قاشا اڭگىمەلەسىپ قالعانىمىزدا ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, داعدارىستىڭ كەلەسى تولقىنى 2012 جىلى قايتالانۋى مۇمكىن, ول ءبارى­نەن بۇرىن ازىق-ت ۇلىك سالاسىندا كو­رى­نەدى دەگەن بولجامدار بار دەدىڭىز عوي. – الەمدەگى استىق ءوندىرۋشى قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان بۇل ورايدا دا ماڭىزدى ءرول اتقارا الا­دى. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا امەريكانىڭ يۋسايد اگەنتتىگى ۇلگىسىمەن KazAID – حالىقارالىق كومەكتىڭ قازاقستاندىق اگەنتتىگىن قۇرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. اينالاسى كەدەي ەل باي بولا المايدى. ول انىق نارسە. تابىسىنىڭ دەڭگەيى ورتاشا ەلدەردىڭ «قاقپانى» دەگەن ۇعىم بار عوي. – سونىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىڭىزشى؟ – «قاقپان» ۇعىمىنىڭ  ءمانى دا­مۋدىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيىنە جەتكەن ەلدەردىڭ ودان ءارى بيىككە كوتەرىلۋگە شا­ماسى كەلمەي, سول ايادان شىعا الماي قا­لاتىنىندا. مۇنىڭ كوپ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى سول ەلدەردىڭ وڭىرلىك اينالاسىنا باي­لانىستى. ناقتى مىسال رەتىندە ما­لاي­زيانى الايىق. مالايزيا مىنە 10 جىل­دان بەرى جان باسىنا شاققانداعى 15 مىڭ دوللارلىق ىشكى جالپى ءونىم دەڭ­گەيىندە تۇرىپ قالدى. ودان ءارى وسە الماي جاتىر. لاتىن امەريكاسىنداعى ءبىراز ەلدىڭ جاعدايى دا سونداي. جان باسى­نا شاققاندا ءىجو-ءسى 9 مىڭ دوللاردى قۇرايتىن قازاقستان قازىر الەمدەگى تابىس دەڭگەيى ورتاشا 45 ەلدىڭ توبىنا قوسىلدى. سوندىقتان دا ءبىز دامۋ دەڭ­گەيىمىزدى ارتتىرۋ جونىندەگى مىندەتتەر­دىڭ اۋقىمدىلىعىن جاقسى تۇسىنەمىز. وڭىرلىك تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتپەي بولمايدى. كورشىلەس ەلدەرگە كومەكتەسۋدىڭ ما­ڭىزىن ەسكەرە كەلىپ, قازاقستان ولارعا قازىردىڭ وزىندە ەلەۋلى جاردەم جاساپ وتىر, الايدا بۇل ءىستى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەك, اسىرەسە, وڭىردەگى مەملەكەتتەرگە قاراسۋدىڭ قامىن جەرىنە جەتكىزە ويلاستىرۋ ءجون. يكۇ اياسىندا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ وڭىرلىك ورتالىقتارىن قۇرۋ, ماماندار دايىنداۋ ماسەلەسىن پى­سىق­تاپ جاتىرمىز. يسلام ينۆەس­تي­تسيا­سىن دامىتۋ, «وڭتۇستىك-وڭتۇستىك» جەلىسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. ينۆەستيتسيا اتاۋلىنىڭ ءبارىن باتىستان كۇتە بەرۋ ءجونسىز. بۇل ورايدا «مۇسىلمان الەمى – باتىس» جەلىسى بويىنشا ۇنقاتىسۋ مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى دامىتۋدىڭ ءمانى ۇلكەن. ءبىز يكۇ-نىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىنە نازارىن كۇشەيتە تۇسپەكشىمىز. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جىلىندا سول ۇيىمنىڭ وسى وڭىرگە كوڭىل ءبولۋى ارتقانى بەلگىلى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىندەگى الار بولەكشە ورنىنا باي­لانىستى ءبىز بۇل ىسكە  باسىمدىق بەرمەكپىز. ءوزىمىزدىڭ قارۋسىزدانۋ ءجو­نىن­دەگى تاجىريبەمىزگە نازار اۋدارتىپ, يكۇ-عا مۇشە ەلدەردى يادرولىق قارۋعا يە بولۋ نيەتتەرىنەن باس تارتۋعا شا­قىرماقپىز. قازاقستاننىڭ قازىرگى قارىش­تى دامۋى بۇل ىستە ناقتى مىسال بولادى. – يكۇ-داعى توراعالىعىمىز بىزگە مۇسىلمان ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۇرعىسىندا نە بەرە الادى؟ – بۇل ىنتىماقتاستىق بىرقاتار فاك­تورلارعا بايلانىستى وتە ماڭىزدى. ۇي­ىمداعى ەكونوميكالىق جاعىنان دامى­عان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيا­لىق ارىپتەستەرى بولىپ تابىلادى. پار­سى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرى استانا قۇرىلىسىنا بەلسەنە قاتىسقانىن اتاپ ايتۋ شارت. ولاردىڭ باسقا دا ءىرى ينۆەس­تيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جو­بالاردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسقانى تاعى بەلگىلى. قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن يسلام دامۋ بانكىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل­دىڭ بيىك دەڭگەيىنە شىقتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە بولىنگەن يدب قارجىسىنىڭ كولەمى شامامەن 700 ميلليون اقش دوللارى. ونىڭ سىرتىندا يدب قازاقستانداعى يسلام بانكينگىن دامىتۋعا كەڭەسشىلىكپەن كوپ   كومەك كورسەتۋدە. توراعالىق بارىسىندا مۇسىلمان ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋعا, يدب-مەن, يكۇ-نىڭ باسقا دا ەكونوميكالىق ينستيتۋت­تارىمەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى. يسلام الەمىنىڭ ول مۇمكىندىگىن قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. ەلىمىزدىڭ جىلدان-جىلعا ارتا ءتۇسىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرىپ, ۇيىم باسشىلىعى قازاقستانعا ءوز كانديداتۋراسىن يكۇ-نىڭ ەكونوميكا­لىق جانە ساۋدا ىنتىماقتاستىعى ءجو­نىندەگى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ باس اسسام­بلەياسىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە ۇسىنۋ جونىندە وي تاستادى. قازاقستان وسى قۇرىلىمداعى توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. ىستامبۇلدا 2010 جىلدىڭ 5-8 قازان كۇندەرى وتكەن كومسەك كونفەرەنتسياسىندا يسلام ەلدەرى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋداعى جەتىستىكتەرىنە جوعارى باعا بەردى. – قازاقستاننىڭ يكۇ-داعى ءتور­اعا­لىعىنان مادەني-گۋمانيتارلىق سالادا نە كۇتۋگە بولار ەدى؟ – يسلام الەمىمەن ءبىزدىڭ تاريح, ءدىن, ءداستۇر, مادەنيەت ورتاقتىعىمىزعا باي­لا­نىستى بۇل سالاداعى ىنتىماقتاس­تىققا دا كوپ ءۇمىت ارتامىز. مۇسىلمان دۇنيەسىندە دە يۋنەسكو سياقتى ۇيىم بار. ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى يسلام ۇيىمى (يسەسكو) دەپ اتالادى. قازاقستان مادەنيەتارالىق جانە وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ يدەيالا­رىن قولدايتىن كوپەتنوستى, كوپكون­فەسسيالى مەملەكەت رەتىندە الداعى كەزدە بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرا ءتۇسۋ نيەتىندە. يكۇ الەۋەتىن ءبىز ەتنوس­تىق جانە ءدىني توزىمسىزدىكتى, ناسىلشىلدىك پەن يسلاموفوبيانى ەڭسەرۋ ءۇشىن با­رىن­شا ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىساتىن بولامىز. يسەسكو الماتىنى 2015 جىلى «ازياداعى يسلام مادەنيەتىنىڭ استا­نا­سى» دەپ جاريالادى. ءبىزدىڭ توراعالى­عىمىزدىڭ تۇسىندا داماسكىدەگى  ءال-فارابي بابامىزدىڭ  تاريحي-مادەني ورتالىعى مەن ماۆزولەيىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس, بۇل كەشەننىڭ سال­تا­ناتتى اشىلۋىن ۇيىمداستىرۋدى دا ويلاپ وتىرمىز. – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يكۇ-داعى ءتور­اعالىعى ءوزىمىز ءۇشىن, ۇيىم ءۇشىن قان­داي ءىز قالدىرسا ەكەن دەپ تىلەر ەدىڭىز؟ – قازاقستان توراعالىعى وسى ۇيىمعا كىرەتىن ەلدەر ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي كەزەڭگە تۇستاس كەلدى. مۇسىلمان الەمى جاھاندىق دەڭ­گەيدەگى دارا ساياساتكەر  ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اتقارىلىپ جاتقان جا­سام­پازدىق جۇمىستى دا, ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنا تاماشا توراعالىقتى دا, استانا ءسامميتىنىڭ تابىسىن دا كورىپ-ءبىلىپ, جوعارى باعالاپ,  قازاقستان توراعالىعىنا  ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. ءبىز دە  ەقىۇ-دا جيناقتالعان  تاجىريبە يكۇ-دا جاقسى كومەكتەسەدى, بۇل ءتور­اعالىق ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەنا­داعى بەدەلىن نىعايتا تۇسەدى,   استانا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىن دا جاڭا رۋحپەن تولىقتىرادى دەپ سەنەمىز. – ەقىۇ-عا توراعالىق كەزىندە قا­زاقستان ءوز تۇعىرناماسىن ءتورت ت-مەن (تراست. تولەرانس. تراديشن. ترانسپارەنسي – سەنىم. توزىمدىلىك. ءداستۇر. اش­ىق­تىق)  تۇيىندەگەن بولاتىن. يكۇ-عا توراعالىقتىڭ تۇعىرناماسى قانداي؟ – بۇل جولى ءبىز «بەيبىتشىلىك, ىن­تىماقتاستىق, دامۋ» دەگەن ۇعىمداردى ۇرانىمىز ەتىپ ۇستانباقپىز. يسلام الەمىندە بەيبىتشىلىك بولسا, ىنتى­ماق­تاستىق نىعايسا, ەلدەرىمىزدىڭ ءبارى  دامۋ جولىنا تۇسسە دەيمىز. – تىلەگىمىزگە جەتەيىك. مازمۇندى جاۋاپتارىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن. – جاۋاپتى جۇمىسىمىز جونىندەگى اقپاراتتى وقىرمانعا جەتكىزۋگە ءمۇم­كىن­دىك جاساعانىڭىز ءۇشىن سىزگە دە راحمەت. سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.