ارام تاعام تاتپاعان, ەر نامىسىن ساتپاعان قازاقتىڭ ارلى جىگىتتەرى ازايىپ كەتكەن جوق پا وسى؟

ءبىز تۇراتىن ءۇيدىڭ تەڭ جار­تىسىنان استامىندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ كوك فورما كيەتىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تۇرادى. ءبارى دەرلىك جاس وتباسىلار. ولار­دىڭ اتتارىن بىلمەسەم دە, كورىسكەنىمىزدە باس يزەسىپ امان­دا­سىپ قويامىز. تەك ءوزىمىزدىڭ بەسىنشى قاباتتا تۇراتىن كورشىلە­رى­مىزبەن جاقسى ارالاسامىز. ءۇي­لەرىنە قوناقتار كەلگەندە بىزدىكىنەن ورىندىقتاردى, كەيبىر ىدىس-اياقتاردى سۇراپ الىپ كەتەدى. ولاردى قايتاراتىن كەزدە سول ءۇيدىڭ كەلىنشەگى ىدىستارعا تول­تى­رىپ نە كامپيت, نە باۋىرساق سالىپ بەرەتىنى بار. تۋىس بول­ما­ساق تا, كورشىمىزبەن تاتۋ تۇرا­مىز. وتاعاسىنىڭ ەسىمى – اسقار. سول اسقار كورشىمىزدىڭ شاعىن­داۋ عانا كولىگى بار. جىلى ءسال ەسكىلەۋ. بىراق ءجۇرىپ-تۇرۋعا سونداي ىڭعايلى. تەك قىستىڭ كۇنى قاتتى ايازدا وتالدىرۋى قيىن بول­ماسا, ول ماشينەسىنىڭ ءبىر جەرى بۇزىلىپ مازاسىن العانىن كورگەن جوقپىن دەيدى. كەيدە اياز قاتتى بولادى-اۋ دەگەن كۇندەرى اككۋمۋلياتورىن شەشىپ الىپ ءۇيى­نە قويادى. ەرتەسى ماشينە­سى­مەن كوپ الىسپاي, ءارى كەتسە ون مي­نوت­تىڭ ىشىندە ءۇي اۋلاسىنان شى­عىپ جۇمىس جاققا قاراي ايداپ بارا جاتادى. جۇمىسقا كەلگەن ساتتە الدارىنان قىزمەتتەستەرى كەزدەسىپ قالسا, اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننىڭ ورنىنا, «قالاي, ماشينەڭ قاتىپ قالعان جوق پا؟ وتالدى ما؟» دەپ سۇرايدى. كەيىن كەلە بۇل سۇراقتىڭ ءوزى امان-ساۋلىق سۇراسۋدىڭ ەلوردالىق ۇلگىسى بولىپ قالىپتاسقانداي. ارينە, ماشينە وتالسا عانا كولىك يەسىنىڭ كوڭىل-كۇيى ءوز قال­پىندا بولادى. ايتپەسە, ەرتەڭ­گى­سىن بالالارىن بالاباقشاعا جەتكىزۋى, ءوزىنىڭ جۇمىسقا بارۋى باس اۋرۋىنا اي­نالادى. كولىككە ءاب­دەن ۇيرەنىپ العان جاندار ءماشي­نەسىنەن قان­داي دا ءبىر اقاۋ شىق­سا, كوبىنە قو­عامدىق كولىككە وتى­رۋدى قيىن­سىنادى. ءسويتىپ, تاكسي توقتا­تا­دى. «كۇيگەن دۇنيە كۇيىپ كەتسە دە تاكسيگە وتىرا­مىن» دەيدى دە ازىن-اۋلاق اقشا­سىن تاكسيگە جۇم­سايدى. ماشينەسى جوندەل­گەن­شە وسى. كولىگى جوندە­لىپ شىق­قاندا جوندەۋ اقىسىن تولەۋ ءۇشىن تاعى شىعىندالادى. ورىستار­دىڭ «با­سىڭا پالە قا­لاساڭ, ءما­شينە سا­تىپ ال» دەگەنىندەي, ءما­شينە دە ادامنىڭ ءبىراز جۇيكەسىن توزدى­رادى. قىس­تىڭ كۇنى قالا­نىڭ كوپ تۇرعىنى وسىلايشا ءما­شينە­لەرى­مەن ارپا­لىسادى. اق­شا­لارىنىڭ كوپ ءبو­لى­گى سول تە­مىر-تەرسەكتىڭ جاع­دا­يىن جاساۋعا جۇمسالادى... كۇنتىزبەنىڭ 2011 جىلعا اۋىس­قانىنا كوپ بولا قويماعان كەز. قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازى مۇن­داي كەزدە ەرەكشە كۇشەيىپ كە­تەتىنىن قالا تۇرعىندارى جاق­سى بىلەدى. تەلەارنالارداعى اۋا رايى بولجامىنا قاتتى سەنىڭ­كى­رەمەي, ۇيدەگى بالكوننىڭ سىرت­قى تەرەزەسىنە شاعىنداۋ عانا تەرمومەتر ورناتىپ قويعانمىن. ۇيدەن شىعار الدىندا مىندەتتى تۇردە سوعان قارايمىن. ۇيدەگى تەرمومەتردىڭ كورسەتكىشى ادەتتە ايتىلعان اۋا رايى بولجامىنان الدەقايدا تومەن بولادى. ءبىر كۇنى الماتىداعى قۇربىم ماعان وتە قاجەت ءبىر قۇجاتتاردى تاڭعى 6.35-ءتىڭ رەيسىمەن سالىپ جىبەرىپ, ونى مەن اۋەجايدان كۇ­تىپ الاتىن بولدىم. ءسويتىپ, ءۇي­دەن شىعىپ بارا جاتقانىمدا كورشى اسقاردى كوردىم. ءتۇسى سۋىق­تاۋ ەكەن. «جۇمىسىنان شاقىرىپ جاتقان بولار. بۇل سياقتى بىلىكتى تەرگەۋشىلەر ارقاشان دا ساقاداي ساي بولۋى كەرەك قوي» دەدىم ءىش­تەي. ادەتتەگىسىنشە امانداستىق. ءبىر كەزدە: «پاتشاعارلار, جاعدا­يى­مىز جاقسارىپ كەلە جاتقاندا بۇزىقتار ازايا ما دەسەڭ, ءتىپتى كوبەيىپ كەلەدى عوي», دەدى دە جۇ­مىسىنا نە ءۇشىن سونشا ەرتە بارا جاتقانىنان حابار بەردى. ارادا ءبىر اپتاداي ۋاقىت ءوتتى. دەمالىس كۇنى بولاتىن. بىراق, كۇن ازى­راق جىلىنىپ قالعان ەدى. ءۇي­دە 5 جاسقا كەلگەن ءىنىم بار. سول تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ الىپ, نە ءوزى ۇيىقتاماي, نە ماعان ۇيقى بەرمەي, دالاعا الىپ شىق دەپ قۇلا­عىمنىڭ تۇبىندە ماساداي ىزىڭداي بەردى. ءسويتىپ, ءىنىمدى قا­لىڭىراق كيىندىرىپ, دالاعا الىپ شىعۋعا ءماجبۇر بولدىم. جاڭادان جاۋعان قارمەن ويناعان ءىنىم ءماز. ارا-تۇرا «ايبار, قاردى اۋزىڭا سالا­تىن بولساڭ, تاياق جەيسىڭ مەنەن. قارعا كوپ اۋناي بەرمە, ءۇستىڭ سۋ بولادى. وسىدان سۋ بولسا, ەندى دا­لاعا الىپ شىقپايمىن», دەپ ايعايلاپ قويامىن. اسقار اعاي ماشينەسىنىڭ كاپ­و­تىن اشىپ قويىپ, ءبىر نارسەسىن شۇ­قىلاپ جاتىر. امانداستىق. ءسويت­سەم, موتورىنىڭ مايىن تەكسەرىپ جاتىر ەكەن. «موتوردىڭ مايىن اۋىستىراتىن كەز بولىپتى, تاعى دا شىعىندالاتىن بولدىم عوي, ا», دەدى دە ماشينەسىنىڭ كاپو­تىن جاپتى. مەنىڭ ءىنىمدى كوردى دە: «كەيدە وسى بۇلدىرشىندەر سياقتى كىپ-كىشكەنتاي بولعىم-اق كەلىپ كەتەدى. قاراشى, ەشقانداي ۋايى­مى جوق. ويىن, تاماق بولسا بول­دى, قاپەرسىز», – دەدى. «ءيا, ايتپا­ڭىز. بۇلاردىڭ ومىرلەرى – ناعىز ءومىر عوي. ۇيىقتاسا ۇيىقتاي سالا­دى, تۇرسا تۇرا سالادى. بۇلارداي بولۋ قايدا بىزگە», – دەپ مەن دە باسىمدى يزەدىم. سودان سوڭ ول اڭگىمە بولسىن دەپ ماعان جۇمى­سىنداعى ءبىر قىلمىستىق ءىس تۋ­رالى اڭگىمە باستادى. ءىنىمنىڭ ازىرگە ۇيگە كىرەتىن سىڭايى باي­قال­ماعان سوڭ قۇلاق ءتۇردىم. ءاڭ­گىمە بارىسىندا ءبىر قۋارىپ, ءبىر بوزاردىم. «ادامدار نە بولىپ كەت­كەن», دەگەن ويعا قالدىم. اڭگى­مەنىڭ ۇزىن-ىرعاسى تومەندەگىدەي ەدى. استاناعا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن ءۇش-ءتورت جىگىت قۇرىلىس الاڭىندا تانىسادى. قاقاعان ايازداردا, قات­تى بورانداردا جۇمىسقا شىق­پا­عان كۇندەرى ءجۇز گرامداتادى ەكەن. جاقىن تانىسادى. بىرگە ءۇي جالداپ تۇرۋعا ۋاعدالاسادى. ءبىر ايداي بىرگە تۇرادى. كۇندەلىكتى تا­ماقتارىنا ورتاقتاسىپ اقشا شىعارادى. اندا-ساندا بولىپ تۇ­را­تىن تۋعان كۇن سياقتى باسقو­سۋ­لاردان قالمايدى. قىزدارمەن تا­نىسادى, وتىرىك-شىنى ارالاس اڭگى­مەلەر ايتادى. ءسويتىپ, ءار اۋىلدان جينالعان جىگىتتەر ءبىر ءۇيدىڭ با­لاسىنداي بولىپ كەتەدى. سولاردىڭ اراسىندا مومىنداۋ, اڭقاۋلاۋ كەلگەن داۋرەن ەسىمدى, قالعان­دارىمەن سالىستىرعاندا ەتى تىرىلەۋ, مىرزا, سوزگە دە شەشەن داستان ەسىمدى جىگىتتەر وزگەلەرگە قا­راعاندا ەرەكشە جاقىن, باۋىرمال بولادى (ەسىمدەرى شارتتى بەرىلىپ وتىر). ءبىر-بىرىنە قارىزعا اقشانى ءجيى بەرىپ تۇرادى. قارىزعا اقشا العان ادام دا دەر كەزىندە قاي­تارىپ وتىرادى. قىزدارمەن كەزدەسۋگە بارعاندا ءبىرىنىڭ جوق كيىمىن بىرىنەن سۇراپ كيىپ, شىتتاي بولىپ شىعا كەلەدى. انانىڭ ءتۋفليى بولسا, مىنانىڭ ءيىسسۋى بار دەگەندەي, تاتۋ-ءتاتتى كۇندەر ءوتىپ جاتادى. وسىلاي جۇرگەندە پالەنىڭ ءبارى جوعارىدا اتالعان ەكەۋىنەن شى­عادى. جىگىتتەر ءبىر نارسەنى سىل­تاۋراتىپ ۇيلەرىندە داستار­قان جايا­دى, ادەتتەرىنشە ءجۇز گرام­­داتىپ جىندى سۋدان ۇرت­تايدى. ءبىر كەزدە ءبىر نارسەگە كەلىسپەي قالعان كەرەمەت باۋىر ەكى جىگىت جانجال­داسىپ, سوڭى توبە­لەسكە اينالادى. ءبىر قىزىعى – ەتى ءتىرى دەگەن, ءبارى­نىڭ الدىندا دەس بەرمەيتىن, كۇشى دە باسقا­لار­مەن سالىستىرعاندا با­سىم­داۋ داستان داۋرەنگە قول قاي­تار­ماي تەك «ويباي-ويباي» دەپ اي­عايلاۋمەن بولادى. جىگىتتەر ءداۋ­­­رەندى تارتقىشتاپ ءجۇرىپ, سا­بىرعا شاقىرىپ توقتاتادى. ەكەۋى­­نىڭ دە جۇلما-جۇلمالارى شىق­قانىمەن, ەش جەرى جارالانباعان. داۋرەننىڭ مۇرنىنان ازداپ قان كەتكەن. كادىمگى اۋلاداعى بۇزىق ۇلداردىڭ توبەلەسىنەن اينىماي­دى. ەنتىككەن جىگىتتەردىڭ دەمى باسىلعان سوڭ داستان ۇندەمەس­تەن سىرتقا شىعىپ كەتەدى. قايدا بارا جاتقانىن, نە ىستەۋگە بارا جات­قانىن ەشكىمگە ايتپايدى. ارا­دا 3-4 ساعات وتكەن كەزدە ءجى­گىت­تەردىڭ جالداپ جاتقان ءۇي­لەرىنە ەكى پوليتسيا كەلىپ, ءداۋ­رەن­دى سۇرايدى. داس­تاننىڭ جاز­عان ارىزى بويىن­شا كەلگەن ءتار­تىپ ساقشىلارى ەكەن. اسانباەۆ داستاندى ءۇش جىگىت جابىلىپ قات­تى سوققىعا العاندارى ءۇشىن ۇسەنباەۆ داۋرەن جانە ونىڭ قاسىنداعى توبەلەسكە مۇلدەم قاتىسى جوق ەكى جىگىت ۇستالادى دا, تەرگەۋ بولىمىنە اپا­رىلادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, داس­تاننىڭ اتىنا جازىلعان «اياعى سىنعان», «بەل ومىرتقاسى ما­يىس­­قان», «ءۇش ءتىسى قاعىل­عان», «وڭ جاق كوزىنىڭ قارا­شى­عىنا زاقىم كەلگەن» دەگەن ءتۇرلى-ءتۇر­لى انىق­تا­مالار تەرگەۋ ۇستە­لى­نىڭ ءۇس­تىندە جاتادى. ۇستالعان ءۇش جىگىت اڭ-تاڭ. ايتقاندارىنىڭ ءبا­رى دالەلسىز. سول جەردە وتىر­عان, تانىمايتىن باسقا جىگىتتەر لەزدە داستانعا كۋاگەر بولا قالادى. داۋرەن مەن قاسىنداعى ەكى دوسىن قارالاپ, توبەلەستىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى ەتىپ كورسەتەدى. ال كىنالى دەپ تابىل­عان ءۇش جىگىتتە وزدەرىن اقتاپ شىعاتىنداي ەشبىر دالەلدەرى بولماعان سوڭ امالسىزدان ءبارىن مويىنداۋلارىنا تۋرا كەلەدى. ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتكەنشە ۇشەۋىن ۋاقىتشا قاماۋعا الىپ, وتىرعىزىپ قويادى. ءبىر كۇن ءوتى­سىمەن ولاردى ۋاقىتشا قا­ماۋ­دا ۇستاپ وتىرعان پوليتسيا جىگىت جىلمىڭ قاعىپ داۋرەن مەن ونىڭ سەرىكتەستەرىنىڭ قاسىنا كەلەدى دە: «جىگىتتەر, كەڭەس كەرەك بولسا, مەنى تىڭ­داڭ­دار. ەگەر مى­نا پالەدەن امان-ەسەن قۇتىل­عى­لارىڭ كەلسە, كۋا­گەر­لەردىڭ اۋىز­دارىن جاپ­تى­رىڭ­دار. سو­سىن ولار ارىز­دانۋ­شى­مەن ءسوي­لەسەدى دە ول ارىزىن بىزدەن قاي­تىپ الا­دى. ەڭ سوڭىندا ول دا تىنىش, ءبىز دە تىنىش, سەندەر دە ءىستى بولماي, امان-ەسەن ءۇي­لەرىڭە قايتا­سىڭ­دار. كۋاگەر­لەر­دىڭ اۋىز­دارىن جاپتىرۋ ءۇشىن 1 مىڭ, ارىزدى قاي­تارىپ الۋ ءۇشىن 2 مىڭ, ءبىز مى­نا جاقتا ارىز­دى قاي­تارىپ بەرگەنىمىز ءۇشىن 1 مىڭ (ارينە, بارلىعى دوللارمەن) بەر­سەڭدەر جەتكىلىكتى», دەيدى ءتۇل­كى­كوزدەنە ءۇش جىگىتكە كەزەك قاراپ. ەشبىر شىندىقپەن, ادىلدىك­پەن ءوز-وزدەرىن اقتاپ شىعۋعا ۇمىتتەرى قالماعان جىگىتتەر امال­سىزدان قۇتىلۋدىڭ وسىنداي «ءادىل» جولى تۋرالى ويلانا باس­تايدى. جيىنى 4 مىڭ دوللار بەرۋ كەرەك. ال بۇلاردا ونداي اق­شا قايدان بولسىن؟ ۇيالى تەلە­فوندارىن الىپ جان-جاققا قو­ڭى­راۋ شالا باستايدى. ءبىزدىڭ كورشى اسقار سونىڭ ىشىندەگى ءبىر جىگىتتىڭ استاناداعى ناعاشى اعاسى بولعان ەكەن. اسقار قىلمىستىق ىستەردى تەر­گەۋدىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر­گەن­­دىك­تەن, مۇنداي جاعدايمەن ال­عاش رەت جولىعىپ تۇرعان جوق. وسى­عان دەيىن قالاعا جا­ڭادان كەلگەن تالاي جاس جىگىتتەردى وسىلايشا سورلاتقان داستان سياقتى وڭبا­عان الاياق­تار­دىڭ تا­لايىن كەزدەستىرگەن. ءبى­راق ولاردى كىنا­لاي­تىن ايعاق­تار تابىلماسا, ءبا­رى بەكەر بو­لا­تى­نى انىق. ءوز­دەرىنە كەرەك ءدارى­گەرلىك انىق­تاما قاعاز­دار­دى تانىس-ءبىلىس­تەرى ارقىلى اقشا­مەن «اياعى سىنعان», «كوزى زا­قىمدانعان» دەپ وتىرىك جاز­دى­رىپ الادى دا, اۋرۋحانادا تا­عى سول تانىس­تارى­نىڭ ارقا­سىندا شال­قيىپ جاتىپ الادى. ەڭ سو­ڭىندا سور­لاعان جىگىتتەردەن ءون­دى­رىپ العان پايدانىڭ ءبىر بولىگىن انىقتاما جازىپ بەرگەن دارىگەر­گە, ءبىراز بولىگىن پولي­تسياعا, تاعى ءبىراز بولىگىن جال­عان كۋاگەر­لەر­گە, قال­عا­نىن ءوز قالتاسىنا باسا­دى. اق­شا قولعا تيگەن سوڭ «سىن­عان اياق» تا, «زا­قىمدانعان كوز­دە» دە ءاپ-ساتتە قالپىنا كەلەدى. سودان قار­ماق قۇرىپ, قالانىڭ باسقا بۇرى­شى­نان اۋىلدىڭ اڭ­قاۋ بالا­لا­رىن ىزدەي باستايدى... وسى­لاي­شا ستسەناري بويىنشا جولعا قو­يىل­­عان بيزنەس تاعى قاي­تالانادى. ارام تاعام تاتپاعان, ەر نا­مىسىن ساتپاعان قازاقتىڭ ارلى جىگىتتەرى ازايىپ كەتكەن جوق پا وسى؟ اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.