ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك ۇيىمنىڭ باستى نازارىندا

الماتىدا وتكەن سەنبىدە شانحاي ىن­تى­ماق­تاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, كەڭەيتىلگەن ءىس-شارانىڭ الدىندا جيىنعا قاتىسۋشىلاردى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قابىلدادى. كەڭەس وتىرىسى قازاقستاندىق تاراپتىڭ توراعالىعىمەن ءوتتى. جيىندى سىرتقى ىستەر مينيستر ەرجان قازىحانوۆ كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشقاننان كەيىن, دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ءسوز الدى. شىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مۇرات­بەك يمانا­ليەۆ­تىڭ ۇيىمنىڭ 2010-2011 جىل­دار­داعى جۇمىسى تۋ­رالى باياندا­ماسى تىڭدالىپ, قول­داۋ تاپتى. ەرجان قازىحانوۆ وتىرىس ايا­سىندا بىرقاتار شەتەلدىك ءارىپ­تەس­تەرىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ءوت­كىز­دى. ولاردىڭ اراسىندا قىتاي, قىرعىزستان جانە تاجىكستان سىرت­­قى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باس­شى­لارى بولدى. كەزدەسۋ كەزىندە مينيسترلەر ەكىجاقتى ىن­تى­ماق­تاستىقتىڭ بۇگىنگى احۋالى مەن كەلەشەگى توڭىرەگىندە پىكىر ال­ماس­تى. سونداي-اق, استانادا وتكى­زى­لەتىن شىۇ-نىڭ مەرەيتويلىق سامميتىنە دايىندىق ماسەلەلەرىمەن قاتار, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر اياسىنداعى ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ وزەكتى قىرلارى بوي­ىن­شا ورتاق كەلىسىم تۇيىندەلدى. كۇن تارتىبىنە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە شىعارىلىپ, ول دا كەڭىنەن تالقىلاندى. اسىرەسە, سول­تۇستىك افريكا مەن تاياۋ شى­عىس جانە اۋعانستانداعى جاع­داي­لارعا باسا نازار اۋدارىلدى. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ وتەتىن ءجايت, بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا, انىعىراق ايتقاندا, شىۇ ءسامميتى قارساڭىندا قحر ءتور­اعا­سى حۋ تسزينتاو قا­زاق­ستان­عا رەسمي ساپارمەن كەلمەك. ءمى­نە, وسى جوعارى دەڭگەيدەگى رەسمي سا­پار­عا دايىندىق بارىسى تۋرالى دا ەكى ەلدىڭ مينيسترلەرى پىكىر الماستى. وسى ورايدا يسلام كون­فە­رەنتسياسى ۇيىمىنا ءبىز­دىڭ ەلىمىز­دىڭ الداعى ءتور­اعا­لىعى جونىندە دە اڭگىمە قوزعالدى. بيىلعى جىلدىڭ 15 ماۋسى­مىندا استانادا وتكىزىلەتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ون جىلدىعىنا ارنالعان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى جيىنىندا, نەگىزىنەن العاندا, شىۇ-نىڭ الەم­دىك جانە ايماقتىق دەڭگەيدەگى ءرولىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماسە­ل­ە­لە­رى كەڭىنەن ءسوز بولماق. ارينە, بۇل ورايدا, شىۇ اياسىنداعى كوپ تارماقتى ءوزارا ءتيىمدى ءارى ىق­پال­دى ىنتىماقتاستىقتى نىعاي­تۋ­دىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ورتاق پىكىر كورىنىس تابادى دەپ كۇتىلۋدە جانە دە كەزدەسۋدە شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ وتكەن جىلدىڭ 10-11 ماۋسىمىندا تاشكەنت قالاسىندا ۇيىمداستىرىل­عان باسقوسۋىنان كەيىن بىرقاتار جۇ­مىستار اتقارىلعانى اتاپ كورسەتىلدى. – كوپشىلىككە بەلگىلى, بۇدان ون جىل بۇرىن شانحاي ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى قابىلدانعان شەشىم شىن ءما­نىندە ەڭ ماڭىزدى  ستراتەگيالىق تاڭداۋ بولىپ تابىلادى. ال بۇل تاڭداۋدىڭ باستى ماقساتى شىۇ ايماعىنداعى تۇراقتىلىق جانە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كورشىلىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا دەگەن ۇمتىلىستان تۋىنداپ وتىر. ءبىر جاعىنان قاراعاندا, ون جىل تاريحي ولشەم بويىنشا تىم كوپ مەرزىم ەمەس. دەگەنمەن دە, وسى ۋا­قىت ىشىندە شانحاي ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمى تۇتاستاي العاندا ىنتىماقتاستىقتىڭ  قالىپتاسۋى مەن ورنىعۋىنىڭ تابىستى جول­دارى­نان ءوتتى. انىعىراق ايت­قاندا, قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالاردا ساياسي-ديپلوماتيالىق ءوزارا ارە­كەت­تەستىككە ارنالعان مىقتى كو­پىر سالىندى. ەڭ باستىسى, شىۇ ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋ ىسىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان ماڭىزدى فورۋمعا اي­نالدى, – دەدى مينيستر ءوز سوزىندە. قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشىسىنىڭ بۇل پىكىرىن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە كەلگەن دەلەگاتسيا باس­شىلارى دا قىزۋ قولدادى. ءما­سەلەن, دەلەگاتسيا باسشىلارىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, «قازىرگى جاعدايدا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قىس­قا جانە ۇزاق مەرزىمدى ءتۇپ­كىلىكتى مۇددەلەرىن تۇبەگەيلى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى, بەي­بىتشىلىك پەن تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار, بۇل ۇيىم اۋماعىندا تۋىن­داعان الۋان ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەر­لەرگە قارسى ۋاقىتىندا ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى». كەڭەيتىلگەن جيىندا, سونداي-اق شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنىڭ قىرعىزستانعا قارجىلاي جانە گۋمانيتارلىق كومەك كور­سەتۋدەگى اۋقىمدى ۇلەسى مەن بۇل ەلدە ورىن العان كۇردەلى جاع­دايلاردى قالپىنا كەلتىرۋدەگى ءرولى دە نازاردان تىس قالمادى. «قازاقستاننىڭ پىكىرىنشە, ءبۇ­گىندە جانە كەلەشەكتە شىۇ ءوز جۇمىسىن نەگىزگى ءۇش ءتۇرلى باعىت – قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق باعىتىندا جۇرگىزەتىن بولادى», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەرجان قازى­حانوۆ شىۇ-نىڭ اسكەري بلوكقا اينالماۋى قاجەتتىگىن دە ەسكەرە كەتتى. مۇنداي ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن, دەدى ءوز ءسوزىن ودان ءارى جال­عاستىرعان مينيستر, ونىڭ قىز­مەتى ءۇشىنشى ەلدەرگە جانە دە وزگە ۇيىمدارعا باعىتتالماۋى ءتيىس. بىراق, لاڭكەستىك اعىمدار, ياعني تەرروريزم, ەكسترەميزم, سەپاراتيزم مەن ۇيىمداسقان قىلمىس, ەسىرت­كى مەن قارۋ-جاراقتىڭ زاڭ­سىز اينالىمى سياقتى قاتەرلەر مەن كۇرەستەگى ىنتىماق­تاس­تىق­تى قولداۋ وزەكتى كۇيىندە قالا بەرەدى. شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭە­سىن­دە, اسىرەسە,  ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن ۇيىمداسقان قىل­مىسقا قارسى كۇرەس ماcەلەسىنە باسا نازار اۋدارىلىپ, ونىڭ قار­قى­نىن كۇشەيتۋدىڭ وزەكتىلىگىنە ەكپىن ءتۇسىرىلدى. مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ وتىرى­سىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى م.يماناليەۆ شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەر كە­ڭەسى قۇپتاعان ۇيىم حاتشىلىعى جۇمىسىنىڭ وتكەن جىلعى ەسەبىن جينالعاندارعا ۇسىندى. مينيسترلەر باسشىلارى  كەڭەسى جيى­نىن­دا شىۇ-عا مۇشە ەل مارتە­بەسىن الۋ ماقساتىندا ءوتىنىش ءبىلدىرۋشى مەملەكەتتىڭ مىندەتتەمەلەرى مەموراندۋمىنىڭ جوباسى دا قولداۋ تاپتى. مۇنىمەن قوسا دەلەگاتسيا باسشىلارى بۇۇ باس اس­سامبلەياسىنىڭ بۇۇ مەن شىۇ-نىڭ ىنتىماقتاستىعى تۋرالى قاۋ­لىسى قابىلدانۋىن دا قىزۋ قۇپتادى. قورىتىندىسىندا ءبىر­قا­تار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قوي­ىلدى. ولاردىڭ اراسىندا شىۇ ونجىلدىعىنىڭ استانا دەك­لا­را­تسيا­سى, 2011-2016 جىل­دار­داعى ەسىرت­كىگە قارسى ستراتەگيا مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءىس-شارالارى باع­دارلاماسى, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسى وتى­رىسىنىڭ كۇن ءتارتىبى جوباسى جانە باسقا دا بىرقاتار قۇجاتتار بار. باق وكىلدەرىنە ارنالعان بريفينگتە كەلەلى باسقوسۋ قورىتىن­دى­لارىن تىلگە تيەك ەتكەن ە.قا­زى­حانوۆ پەن م.يماناليەۆ «قا­زاق­ستاننىڭ شىۇ اياسىنداعى ءىس-قيمىلىن  سىرتقى ساياساتتاعى باس­تى باسىمدىقتىڭ ءبىرى» دەپ ەسەپتەيتىندىكتەرىن اتاپ ايتتى. ە.قازىحانوۆ قازاقستاننىڭ ۇيىم توراعاسى رەتىندەگى قىزمەتىن ءوز ارىپتەستەرىنىڭ جوعارى باعالا­عا­نى­نان دا حاباردار ەتتى. شىۇ باس حاتشىسى م.يماناليەۆ ءوز كەزەگىندە ۇيىمنىڭ ءوزىنىڭ مەرەكەلىك سامميتىنە تولىسقان جانە بەدەلدى حالىقارالىق قۇرى­لىم رەتىندە كەلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. قورىتا ايتقاندا, استانا سامميتىندە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداناتىندىعىنا سەنىم مول, ال مۇنىڭ ءوزى شىۇ دامۋى جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزىن قالاماق. ارينە, بۇل ورايدا شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مادەني قۇندىلىقتارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قا­لۋ بولاشاق ۇرپاق مۇددەسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. باستى تۇجىرىم دا وسى. باقىت بالعارينا, الماتى.