العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ استاناعا قىتاي يمپەراتورىنىڭ تەرراكوتا اسكەرىنىڭ جاۋىنگەرلەرى ات باسىن تىرەمەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراجايىنىڭ جادىگەرلەر زالىندا 9 ماۋسىمنان باستاپ 10 قىركۇيەككە دەيىن تسين شيحۋاندي يمپەراتورىنىڭ تەرراكوتا ءاسكەرى مۇراجايىنىڭ كورمەسى وتكىزىلەتىن بولادى. بۇل كورمەنىڭ ماقساتى – ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اياسىندا 1987 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇراسى تىزىمىنە ەنگىزىلگەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 2009-2010 جىلدارى جاسالعان تسين اۋلەتىنىڭ ونەر تۋىندىلارىمەن تانىستىرۋ. «سيان ساربازدارى» دەپ تە ايتىلاتىن بۇل كونە ءداۋىر شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان ونەر تۋىندىلارىنىڭ الەم كەرەمەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىندە داۋ جوق.
1974 جىلى قحر-دىڭ سيان قالاسىنىڭ ماڭايىنان يان دجي ۆان اتتى قاراپايىم شارۋا جەر قازىپ ءجۇرىپ وسى جاۋىنگەرلەر ءمۇسىنىنە تاپ بولادى. ول دەرەۋ ارحەولوگتارعا حابارلايدى. ارحەولوگتار جەر استىنان كادىمگى ءتىرى ادامداي ساز بالشىق-
تان كۇيدىرىپ جاسالعان مىڭداعان اسكەر ءمۇسىنىن كورىپ تاڭ-تاماشا بولادى. جەر استىندا كادىمگى كىشىگىرىم ارميا تۇر. ارنايى قازىلعان ترانشەيالاردان 8 مىڭداي سارباز, 520 ءابزەلدى ات, 150 كادىمگى اسكەري جىلقى جەگىلگەن 130 كۇيمە تابىلعان. ەڭ كەرەمەتى سول, سەگىز مىڭ سولداتتىڭ ارقايسىسىنىڭ ءمۇسىنى بىرەگەي ونەر تۋىندىسى بولىپ تابىلادى. سەگىز مىڭداي ساربازدىڭ بىردە-ءبىرەۋىنىڭ بەت الپەتى, دەنە تۇرقى ەكىنشىسىنە ۇقسامايدى. سەبەبى, ءار جاۋىنگەردىڭ تۇرپاتى, سىرت كەيپى ناقتى ومىردەگى ادامداردان كوشىرىلگەن. جاۋىنگەرلەر, وفيتسەرلەر, گەنەرالدار, شەنەۋنىكتەر, اكروباتتار, مۋزىكانتتار (و ءدۇنيەدە دە كوڭىل كوتەرۋ قاجەت دەپ ويلاسا كەرەك) كيىم كيىسىمەن دە, ءتۇر الپەتىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. انتروپولوگيالىق سيپاتتارىنا, باس كيىمدەرىنە, شاش قويىستارىنا قاراپ, ساربازداردىڭ قايسىسى قاي ۇلتتىڭ وكىلى ەكەنىن (حاندار, موڭعولدار, ۇيعىرلار, تيبەتتىكتەر جانە باسقالار) دە اجىراتۋعا بولادى. ءيا, تورتكۇل دۇنيەنى تاڭداندىرعان «سيان ساربازدارى» − (سيان – الەمدەگى ەڭ ەجەلگى ءتورت استانانىڭ ءبىرى) وسى ۋاقىتقا دەيىنگى تابىلعان الەمدەگى كەرەمەتتەردىڭ بىرەگەيى ەكەندىگى ءسوزسىز. ادام قولىمەن جاسالعان وسى كەرەمەتتى ەندى ەلوردالىقتار مەن كورمە قوناقتارى ەركىن تاماشالايتىن بولادى. «سيان ساربازدارى» اتتى ونەر تۋىندىلارىنىڭ 50-گە جۋىق جادىگەرلەرى ۇلتتىق مۇراجايدىڭ تورىنەن ورىن الاتىن بولادى.
ەلورداداعى ەكسپو-2017 الەمدىك كورمەسىنىڭ اياسىندا ۇلتتىق مۇراجايدا 23 ماۋسىم-
نان 3 قىركۇيەككە دەيىنگى كۇندەر ارالىعىندا «ەجەلگى مىسىر ەسكەرتكىشتەرى» اتتى كونە ءجادىگەرلەر كورمەسىنىڭ شىمىلدىعى اشىلادى. تاريحى تىلسىم, عاجايىپ مىسىردىڭ بىزگە جەتكەن كونە جادىگەرلەرى ادامزات ونەرىنىڭ عالامات ۇلگىلەرىمەن ءالى كۇنگە تامساندىرىپ كەلەدى. مىنە, ەندى ۇلتتىق مۇراجايدا ەلوردالىقتار مەن قوناقتاردىڭ نازارىنا تۋتانحامون فاراون جەرلەنگەن جەردەن تابىلعان ءجادىگەرلەر ۇسىنىلماق. بۇل ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ەشكىم ءتيىسپەي تولىق ساقتالعان بىردەن-ءبىر فاراون قازىناسى بولىپ سانالادى. تۋتانحامون زيراتىنان تابىلعان جادىگەرلەر ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزگە دەيىنگى 1332 - 1323 جىلداردىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرت-
كىشتەرى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن, بۇل جاھاندىق ءجادىگەرلەردىڭ ىشىندە استاناعا فاراوننىڭ اسىل تاستارمەن بەزەندىرىلگەن, التىنداتىلعان ەكى اياقتى كۇيمەسى, التىن جالاتىلعان تاق, اسىل تاستارمەن ورنەكتەلىپ, التىن جالاتىلعان, سالماعى 110 كيلو بولاتىن تاس تابىت, قىز ءمۇسىنى جانە فاراوننىڭ التىن جاعاسى جەتكىزىلمەك. سونىمەن بىرگە, ەلوردالىقتار مەن قالا قوناقتارى كاير مۇراجايىنىڭ جاۋھارلارى سانالاتىن كونە جازۋلار مەن كيىمدەردىڭ ۇلگىسىن, التىن مۇراجايىنىڭ نەبىر كەرەمەت جادىگەرلەرىن تاماشالايتىن بولادى.
ەرميتاج − كوركەمدىك ءجانە مادەني-تاريحي ماڭىزى ءجونىنەن الەمدەگى ەڭ ءىرى دە ىرگەلى مۇراجايلاردىڭ بىرىنەن سانالادى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىن الساڭىز دا الەم جۇرتشىلىعى ەرميتاجدى كورۋگە قۇمار. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 3 ءشىلدەسى مەن 10 قىركۇيەگى اراسىندا ەلوردامىزدا وسى الەمدىك مۇراجايدىڭ قارۋ-جاراق جادىگەرلەرىنىڭ كورمەسى ءوتكىزىلمەك. حV عاسىردان ءحىح عاسىر اراسىنداعى قارۋ-جاراق ءۇلگىلەرىنىڭ جادىگەرلەرى ارقىلى كورەرمەندەردى ۇزاق ۋاقىت ارالىعىنداعى قارۋ-جاراقتىڭ دامۋ ۇردىسىمەن تانىستىرادى.
مۇراجايعا توپتاستىرىلعان قارۋ-جاراق ۇلگىلەرىنىڭ شەجىرەسى ءتىپتى ەرتەدەن باستالعان. ء حىح عاسىردىڭ باسىندا ءجاسوسپىرىم ۇلى كنياز, بولاشاق يمپەراتور ءى نيكولايعا تۇرىك قىلىشى سىيعا تارتىلعان ەكەن. مىنە, سول كۇننەن باستاپ ۇلى كنياز قارۋ-جاراق ۇلگىلەرىن جيناۋعا دەن قويىپتى. بۇگىندە ەرميتاج قورىندا 15 مىڭنان استام قارۋ-جاراق ۇلگىلەرى توپتاستىرىلعان كورىنەدى. ەندى وسى مۇراجاي ءجادىگەرلەرىنىڭ ءبىر بولىگى ەلوردامىزدىڭ كورمە زالدارىنان كورىنىس بەرمەك. ۇلتتىق مۇراجايعا قويىلاتىن قارۋ-جاراق جادىگەرلەرىنىڭ اراسىنان ء تۇركيا, يران, ءۇندىستان, جاپونيا, فرانتسيا, يتاليا, گەرمانيا ءجانە يسپانيا ەلدەرىنىڭ عاسىرلار بويعى سوعىس جانە اڭشىلىق مىلتىقتارىنىڭ 70-كە تارتا ء ۇلگىلەرى كورىنىس تابادى.
ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ جالاۋى جەلبىرەيتىن 93 كۇننىڭ ءىشىندە ونەرسۇيەر جۇرتشىلىق جاھاندىق ونەر جادىگەرلەرىنىڭ بۇدان باسقا دا نەبىر وزىق ۇلگىلەرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الادى. قاراپايىم جۇرتتىڭ كوبىنىڭ تورتكۇل دۇنيەنى ارالاپ, ادامزات ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى توپتاستىرىلعان الەمدىك مۇراجايلاردى ارالاي بەرۋگە ءمۇمكىندىكتەرى بولا بەرمەيدى. ەندى مىنە, سول جاھاندىق ءجادىگەرلەر وزدەرى كەلىپ, استانا مۇراجايلارىنىڭ تورىنەن ورىن الماق. بۇل دا ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا اكەلگەن جەتىستىگىنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
