كەشەگى سانانى شىدەرلەپ ۇستاۋعا ۇمتىلعان كەڭەستىك قوعامدا, ەلدىڭ ازاتتىعى حاقىندا ايتۋ تۇگىلى ويلاۋعا قورقاتىن كەزدىڭ وزىندە قازاقتىڭ العىر جاستارى جەر-جەردە حالىقتىڭ ساناسىن سىلكىندىرۋگە تالپىنىس جاسادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاننا قىدىرالينامەن سۇحباتىمىز وسىنداي جاستار توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– كەڭەس وكىمەتى «الاش» پارتياسى تۋرالى پىكىرلەرگە تىيىم سالعانىنا قاراماستان, ونىڭ يدەيالارىن حالىقتىڭ جادى مەن ساناسىنان وشىرە العان جوق. حالىقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن ورىستەتۋدە الاش يدەياسى ۇلكەن ءرول اتقاردى. وعان مۇراعات قۇجاتتارى دالەل بولا الادى. الاش يدەياسى 1940-1970 جىلدارى «قازاق ەلىن قورعاۋشىلار وداعى», «ەسەپ» («ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى») پارتياسى, «جاس تۇلپار», «جاس تۇلەك», «جاس ۇلان», «سارىارقا», باسقا دا جاستار بىرلەستىكتەرىنىڭ ارەكەتى ۇلتتىق تاريحتىڭ, ءتىلدىڭ, مادەني مۇرانىڭ قايتا جاڭعىرعاندىعىن, ازات ويدىڭ ارپالىسىن ايقىن كورسەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز, قازاق جاستارىنىڭ بويىنداعى ازاماتتىق ەرلىكتى, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ اسقاق ۇلگىسىن تانىتادى. مىڭ جەردەن توتاليتارلىق جۇيە شىدەرلەپ ۇستاعىسى كەلگەنىمەن, جاستاردىڭ بويىنداعى ەرىك-جىگەر قۇلدىق پسيحولوگياعا, وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسىن ۇزدىكسىز جالعاستىرا بەردى.
– ءسىز مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ مۇراعاتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىڭىز. جاستار ۇيىمدارى تۋرالى مۇراعاتتاردى عىلىمي اينالىمعا قوستىڭىز. ءسىزدىڭ قولىڭىزعا ەڭ الدىمەن قانداي قۇجاتتار تۇسكەن ەدى؟
– بۇل جەردە, ارينە, الدىمەن «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ورنى بولەك. ارنايى ورگانداردىڭ مۇراعاتتىق مالىمەتتەرىندە مۇرات اۋەزوۆ پەن ونىڭ جولداستارىنىڭ سويلەگەن سوزدەرىنىڭ مازمۇنى تۋرالى بىلاي دەلىنەدى: «1937 جىلى جانە ودان بۇرىن دا وراسان زور مادەنيەتتى جاساي الاتىن جاقسى ادامدار, قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلدەرى قۇرباندىققا ۇشىرادى.1932 جىلى ميلليون قازاق قازا تاپتى, ونىڭ اراسىندا قانشاما دارىندى ادامدار كەتتى. ءبىزدىڭ جاستارىمىز وسى تۋرالى حاباردار بولىپ, ولاردى ەستەرىندە ساقتاۋى ءتيىس. ءبىزدە ءبارى بار, بىراق ءبىزدى بىرىكتىرەتىن, «ءدوڭگەلەك ۇستەل» باسىندا پىكىر الماسۋعا, اڭگىمەلەسۋگە, ويلاسۋعا جانە ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ پروبلەمالارىن ءبىرلەسىپ شەشۋگە, ادەبيەت, قازاق ءومىرى تۋرالى ايتۋعا, پىكىر تالاستىرۋعا شاقىراتىن ەڭ قاجەتتى ءنارسە جوق. اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدىڭ داستۇرلەرى مەن سالتتارى ۇمىتىلعان. ءبىزدىڭ نە ساندىك, نە ۇلتتىق كيىمدەرىمىز دە جوق.
قازىرگى زامان جاستارىنىڭ ءومىرى قىزعىلىقتى ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلىگى اۋىلدىق جەرلەردە دە, قالالاردا دا كوپ ۋاقىتىن ىشكىلىككە سالىنۋ, توبەلەسۋمەن وتكىزەدى, بار بولعانى «نانتابارلىقپەن» اينالىسادى. ولاردىڭ ىشىندە ءبىر نارسە تۋرالى ارماندايتىندار از. «جاس تۇلپاردىڭ» مىندەتى – جاستاردىڭ جۇرەگىندە ۇلتتىق مادەنيەتكە دەگەن ماحابباتىن وياتۋ, ارمانعا جەتەلەۋ. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – قازاق ادەبيەتى, ونەرى مەن مۋزىكاسىن اۋىلداعى قازاقتار مەن قالالارداعى ورىس ۇلتى اراسىندا دا ناسيحاتتاۋ». وسىنداي ماقسات ارقىلى «جاس تۇلپار» سول كەزدە ۇلكەن سىلكىنىسكە ۇيىتقى بولدى.
– «جاس تۇلپار» ازاماتتىق جانە ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان ويلارعا قانات بىتىرگەن ءتارىزدى. ىلە-شالا جەر-جەردە قازاق جاستارى توپتاسىپ, ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى ۇيىم قۇرا باستادى دەگەن دەرەكتەر دە بار. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– حالىقتىڭ بيلىككە جانە كوممۋنيستىك يدەولوگياعا قارسىلىق كورسەتۋى جەكەلەگەن اشىق قارسىلىقتار, ۇندەۋحاتتار جانە باسقا دا جاسىرىن ناسيحات قۇجاتتارىن شىعارۋ ارقىلى جۇزەگە استى. وپپوزيتسيالىق قىزمەتتىڭ ەڭ جوعارى ءتۇرى باعدارلامالار, جارعىلار, انتتاردى قۇراستىرۋدان باستاپ استىرتىن توپتار مەن ۇيىمدار قۇرۋ نەمەسە قۇرۋعا دايىندىق تۇرىندە بولدى. وسىلايشا, «جاس تۇلپار» ۇلگىسى بويىنشا جەرلەستىك بىرلەستىكتەر جانە توپتار رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, سونداي-اق, قازاقستاننان تىسقارى جەرلەردە قۇرىلا باستادى. مۇراعاتتىق قۇجاتتاردا اتاپ كورسەتىلگەندەي, «قازاق ستۋدەنت جاستارىنىڭ ىشىنەن ۇلتتىق توپتار قۇرۋدى قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى مۇرات كەيكين, گوركي سۋ كولىگى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى سايات ابۋلحاسانوۆ, ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى كەڭەس ورىنباساروۆ ويلاستىرىپ ءجۇر» دەگەن فاكتىلەر بار. ولار مەكتەپتە بىرگە وقىعان دوستار ەكەن. كەيكيندە كەڭەس ورىنباساروۆتان ماسكەۋدە م.اۋەزوۆتىڭ بالاسى ءسوز سويلەگەن ستۋدەنت-قازاقتاردىڭ «جەرلەستىك» جينالىسىندا بولعانىن ەستىگەننەن كەيىن ۇلتتىق توپ قۇرۋ تۋرالى وي تۋىندايدى. ابۋلحاسانوۆ كەيكيننىڭ ويىن قۇپتايدى جانە ءوز تاراپىنان گوركي قالاسىندا, وسىندا وقيتىن ستۋدەنت-قازاقتاردىڭ ىشىنەن ۇيىم قۇرۋ تۋرالى اڭگىمەلەر جۇرگىزەدى.
بىراق, قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ انىقتاماسىندا اتالعان جاستار وزدەرىنىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە ءوز ارەكەتتەرىنىڭ قاتەلىگىن ءتۇسىنەتىندىگىن, مۇنداي كورىنىستەر بۇدان ءارى قايتالانبايتىنىن ايتادى دەپ حابارلانادى. قىسقاسى, قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاستاردىڭ ۇيىم قۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرمەگەن.
– مقك-ءنىڭ باقىلاۋى كۇشتى ەدى عوي ول كەزدە. ونىڭ قارماعىنا تۇسكەندەردى نەشە ءتۇرلى جولمەن قورقىتىپ-ۇركىتىپ, ءوز دەگەندەرىنە كوندىرەتىن. ەلدىڭ ەرتەڭىنە الاڭدايتىن كوبىنەسە جوعارى وقۋ ورنىندا وقيتىن ستۋدەنت-جاستار ەكەندىگى بايقالادى. قالاداعى ادىلەتسىزدىككە كوز جەتكىزگەندەر عوي, ءسىرا؟
– ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, مەكتەپ ورەندەرى دە وزدەرىنىڭ ۇلتى ءۇشىن قالاي كۇرەسەتىنىن دالەلدەگەن فاكتىلەر دە بار. پاۆلودار قالاسى مەكتەپتەرىنىڭ بىرىندە ءان ساباعىنىڭ مۇعالىمى نۇرباساروۆ اينالاسىنا وزىنە تانىس وقۋشىلاردى توپتاپ, قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ توقىراۋى تۋرالى ويدى ساناسىنا ۇيالاتىپ, قازاق جاستارى ءوز انا تىلىندە وقىپ, ۇلتتىق داستۇرلەردى ساقتاپ, انا ءتىلىن ورىس سوزدەرىمەن بىلعاماۋى ءتيىس دەگەندى ايتادى. نۇرباساروۆتىڭ ىقپالىمەن پاۆلودار قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى, بلكجو مۇشەسى ارمان قانيەۆ 1969 جىلى قازاندا «جاس ۇلان» استىرتىن جاستار ۇيىمىن قۇرادى. وعان پاۆلودار جانە ەرماك قالالارىنان 29 وقۋشىنى تارتادى. كەيىننەن ولار ۇيىمنىڭ بەس ادامنان تۇراتىن «كوميتەتىن» ۇيىمداستىرىپ, ءتورت جالپى جينالىس جانە بەس «كوميتەت» ءماجىلىسىن وتكىزەدى.
اتالعان وقۋشىلار توبىنىڭ جەكەلەگەن قاتىسۋشىلارى ۇلتشىلدىق سيپاتتاعى وي-پىكىرلەردى ايتىپ, ولەڭدەر شىعارىپ, قازاقتارعا ارنالعان «اتا-بابالار تۋىن كوتەرۋگە» شاقىرعان ۇندەۋحاتتار قۇراستىرىپ, ونى جازۋ ماشينكاسىندا ون دانا ەتىپ باسىپ, ونىڭ ۇشەۋىن پاۆلودار قالاسى مەن پاۆلودار اۋدانىنىڭ كەڭەس اۋىلىنا تاراتقان.
– رەسپۋبليكادا جاس ماماندار دا ءوز قۇقىقتارى ءۇشىن كۇرەستى دەگەن دەرەكتى دە ءبىر ماقالاڭىزدا كەلتىرىپسىز. بۇل قاي وبلىستاردا بولعان وقيعا ەدى؟
–1969 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە رەسپۋبليكا پارتيا ورگاندارىنا وسكەمەن جانە لەنينوگور قالالارىندا, ءىشىنارا سەمەي جانە وسى وبلىستاردىڭ بىرقاتار اۋداندارىندا جاس ماماندار 75 ادامنان قۇرالعان «ۇلتتىق كادرلار ءۇشىن ادىلدىك توبىن» قۇرعانى تۋرالى جازىلعان جاسىرىن قۇجات جىبەرىلگەن. جاسىرىن قۇجاتتا «كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ ءبىزدى قورلاعانىنىڭ جانە مازاقتاپ كۇلگەنىنىڭ بىرقاتار فاكتىلەرىنىڭ كۋاسى بولدىق جانە قازىرگى كەزدە ءبىزدى جۇمىسقا المايدى. وسىعان بايلانىستى ەندى جۇمىستى ءوزىمىز جۇرگىزۋگە شەشىم قابىلدادىق, سوندىقتان استىرتىن باسپا ۇيىمداستىرىپ, ساياسي مايدان اشۋعا بەل بۋدىق», دەپ كورسەتىلگەن. بۇل دەرەك – كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازاق كادرلارىنىڭ قاعاجۋ كورگەندىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى.
– ءتىپتى, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تۇسىندا جەكەلەگەن جاستار دا ءوزىنىڭ كوزقاراسىن كورسەتىپ, جۇيەگە دەگەن قارسىلىعىن ءبىلدىرىپتى عوي. بۇل جونىندە مۇراعات قۇجاتتارى نە دەيدى؟
– جاستاردىڭ قوعامدىق-ساياسي جۇيەگە نارازىلىعىن كورسەتەتىن مالىمەتتەردىڭ ءبىرى يەسى كورسەتىلمەگەن قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. 1970 جىلى ستۋدەنتتەرگە ۇندەۋ تۇرىندە جازىلعان, قازاق جاستارىنىڭ بىرىگۋى جانە قازاقتاردىڭ ءمۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ۇيىم قۇرۋعا شاقىرعان «ويلان, قازاق» جاسىرىن قۇجاتىنىڭ اۆتورىن ايتۋعا بولادى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, ۇندەۋ اۆتورى, تسەلينوگراد مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى گۇلنار بەيبىتوۆا بىلاي دەپ جازادى: «...بۇگىنگى كۇنى بارلىق ۇلتتاردى ورىستاندىرۋ ساياساتى ءجۇرىپ جاتىر... ءبىز ۇلتىمىزدىڭ تازالىعى ءۇشىن, كونستيتۋتسيا بويىنشا ءوز قۇقىقتارىمىزدى قورعاۋىمىز ءۇشىن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ءتىل ءۇشىن, قازاقتاردىڭ مادەنيەتتى دەڭگەيى ءۇشىن كۇرەسۋ قاجەت».
– توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قىسپاعىنا قاراماستان, قازاق جاستارىنىڭ بيلىك دەڭگەيىندە جوعارى تالاپتار قويعانى تۋرالى دەرەكتەر دە بار كورىنەدى...
– «ۇشقىن» قازاق جاستارىنىڭ ۇيىمى اتىنان كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە جولدانعان «تالاپ» دەپ اتالاتىن جاسىرىن قۇجاتتىڭ اۆتورى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تۇرعىنى, قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى جاڭاباي كەمەلحانوۆ ەكەندىگى كەيىن ءمالىم بولدى. ول جازعان حاتتا. «...ەشقانداي دا قازاق رەسپۋبليكاسى جوق. مەكەمەلەردە ءىس ءجۇرگىزۋ قازاقشا ەمەس, ورىسشا جۇرگىزىلەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ – ورىس تىلىندە. قازاق جەرلەرىنىڭ اتاۋلارى قايتادان ورىسشا اتالىپ جاتىر», دەي كەلىپ كەمەلحانوۆ كونستيتۋتسياعا سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ كسرو قۇرامىنان شىعارىلۋىن تالاپ ەتەدى...
– مۇراعات قۇجاتتارى ەلدىڭ ازاتتىعىن اڭساعان الاش پەرزەنتتەرىنىڭ جابىق قوعامنىڭ وزىندە كۇرەستى جالعاستىرعانىنا ايعاق بولىپ تابىلادى ەمەس پە؟
– قازكسر مقك-ءنىڭ قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە جىبەرىلگەن ارنايى حابارلاماسىنىڭ بىرىندە 1973 جىلى 3 قاڭتاردا الماتىدا م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىندا قويىلىم باستالاردان بۇرىن كورەرمەندەرگە «سارى ارقا» ۇيىمىنىڭ اتىنان «قازاق حالقىنا ۇندەۋ» اتتى ۇندەۋحاتتار تاراتىلعاندىعى, وندا قازاق حالقى ورىستانۋعا ۇشىراپ, ونىڭ ءتىلى, مادەنيەتى مەن داستۇرلەرى جانشىلىپ جاتقاندىعى ايتىلعان دەپ كورسەتىلەدى. ۇندەۋحاتتاردىڭ بارلىعى جازۋ ماشينكاسىندا ورىس ءتىلىندە باسىلعان. «سارى ارقا» ۇيىمى 1972 جىلى قازمۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ەدى. ۇيىمنىڭ باعدارلاماسى مەن جارعىسى قازاق جاستارى اراسىندا مادەني-اعارتۋشىلىق جۇمىس جۇرگىزۋ, قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ, ەڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ كسرو-دان ءبولىنىپ شىعۋىن كوزدەدى, وسىنداي توپتاردى رەسپۋبليكانىڭ باسقا دا قالالارىندا قۇرۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى.
مۇراعاتتىق ماتەريالداردا كورسەتىلگەنىندەي, «سارى ارقا» ۇيىمىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا جۇرگىزىلگەن تەرگەۋدەن كەيىن «قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى جاستاردىڭ ساياسي ءپىسىپ-جەتىلمەگەندىگىنەن پايدا بولعان ءوز يدەيالارى مەن كوزقاراستارىنىڭ ىسكە اسپايتىندىعىن مويىنداعان جانە قاتەلىكتەرىن تۇسىنگەن». 1973 جىلدىڭ اياعىندا «سارى ارقا» ۇيىمى ىدىراپ, ونىڭ باعدارلاماسى مەن جارعىسى, ءماجىلىستەرىنىڭ حاتتامالارى جويىلعان.
قورىتا ايتقاندا, توتاليتارلىق جۇيە قارسى ارەكەتتەر ۇيىمداستىرىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە سالسا دا, قازاق جاستارىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن سىندىرا العان جوق.
اڭگىمەلەسكەن
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
P.S. جابىق قوعامدا ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان الاش جاستارىنىڭ ارەكەتى تۋرالى دەرەكتەر مقك-ءنىڭ مۇراعاتتارىندا جابۋلى كۇيدە ساقتالدى. ەل تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا سول دەرەكتەر قولعا تيە باستادى. بۇل الاش ۇرپاعىنىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستى قاي ۋاقىتتا دا توقتاتپاعاندىعىن كورسەتەدى. ازات ويلاردىڭ ارپالىسى وسىنىڭ ايعاعى!
كەشەگى سانانى شىدەرلەپ ۇستاۋعا ۇمتىلعان كەڭەستىك قوعامدا, ەلدىڭ ازاتتىعى حاقىندا ايتۋ تۇگىلى ويلاۋعا قورقاتىن كەزدىڭ وزىندە قازاقتىڭ العىر جاستارى جەر-جەردە حالىقتىڭ ساناسىن سىلكىندىرۋگە تالپىنىس جاسادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاننا قىدىرالينامەن سۇحباتىمىز وسىنداي جاستار توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– كەڭەس وكىمەتى «الاش» پارتياسى تۋرالى پىكىرلەرگە تىيىم سالعانىنا قاراماستان, ونىڭ يدەيالارىن حالىقتىڭ جادى مەن ساناسىنان وشىرە العان جوق. حالىقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن ورىستەتۋدە الاش يدەياسى ۇلكەن ءرول اتقاردى. وعان مۇراعات قۇجاتتارى دالەل بولا الادى. الاش يدەياسى 1940-1970 جىلدارى «قازاق ەلىن قورعاۋشىلار وداعى», «ەسەپ» («ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى») پارتياسى, «جاس تۇلپار», «جاس تۇلەك», «جاس ۇلان», «سارىارقا», باسقا دا جاستار بىرلەستىكتەرىنىڭ ارەكەتى ۇلتتىق تاريحتىڭ, ءتىلدىڭ, مادەني مۇرانىڭ قايتا جاڭعىرعاندىعىن, ازات ويدىڭ ارپالىسىن ايقىن كورسەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز, قازاق جاستارىنىڭ بويىنداعى ازاماتتىق ەرلىكتى, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ اسقاق ۇلگىسىن تانىتادى. مىڭ جەردەن توتاليتارلىق جۇيە شىدەرلەپ ۇستاعىسى كەلگەنىمەن, جاستاردىڭ بويىنداعى ەرىك-جىگەر قۇلدىق پسيحولوگياعا, وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسىن ۇزدىكسىز جالعاستىرا بەردى.
– ءسىز مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ مۇراعاتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىڭىز. جاستار ۇيىمدارى تۋرالى مۇراعاتتاردى عىلىمي اينالىمعا قوستىڭىز. ءسىزدىڭ قولىڭىزعا ەڭ الدىمەن قانداي قۇجاتتار تۇسكەن ەدى؟
– بۇل جەردە, ارينە, الدىمەن «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ورنى بولەك. ارنايى ورگانداردىڭ مۇراعاتتىق مالىمەتتەرىندە مۇرات اۋەزوۆ پەن ونىڭ جولداستارىنىڭ سويلەگەن سوزدەرىنىڭ مازمۇنى تۋرالى بىلاي دەلىنەدى: «1937 جىلى جانە ودان بۇرىن دا وراسان زور مادەنيەتتى جاساي الاتىن جاقسى ادامدار, قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلدەرى قۇرباندىققا ۇشىرادى.1932 جىلى ميلليون قازاق قازا تاپتى, ونىڭ اراسىندا قانشاما دارىندى ادامدار كەتتى. ءبىزدىڭ جاستارىمىز وسى تۋرالى حاباردار بولىپ, ولاردى ەستەرىندە ساقتاۋى ءتيىس. ءبىزدە ءبارى بار, بىراق ءبىزدى بىرىكتىرەتىن, «ءدوڭگەلەك ۇستەل» باسىندا پىكىر الماسۋعا, اڭگىمەلەسۋگە, ويلاسۋعا جانە ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ پروبلەمالارىن ءبىرلەسىپ شەشۋگە, ادەبيەت, قازاق ءومىرى تۋرالى ايتۋعا, پىكىر تالاستىرۋعا شاقىراتىن ەڭ قاجەتتى ءنارسە جوق. اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدىڭ داستۇرلەرى مەن سالتتارى ۇمىتىلعان. ءبىزدىڭ نە ساندىك, نە ۇلتتىق كيىمدەرىمىز دە جوق.
قازىرگى زامان جاستارىنىڭ ءومىرى قىزعىلىقتى ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلىگى اۋىلدىق جەرلەردە دە, قالالاردا دا كوپ ۋاقىتىن ىشكىلىككە سالىنۋ, توبەلەسۋمەن وتكىزەدى, بار بولعانى «نانتابارلىقپەن» اينالىسادى. ولاردىڭ ىشىندە ءبىر نارسە تۋرالى ارماندايتىندار از. «جاس تۇلپاردىڭ» مىندەتى – جاستاردىڭ جۇرەگىندە ۇلتتىق مادەنيەتكە دەگەن ماحابباتىن وياتۋ, ارمانعا جەتەلەۋ. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – قازاق ادەبيەتى, ونەرى مەن مۋزىكاسىن اۋىلداعى قازاقتار مەن قالالارداعى ورىس ۇلتى اراسىندا دا ناسيحاتتاۋ». وسىنداي ماقسات ارقىلى «جاس تۇلپار» سول كەزدە ۇلكەن سىلكىنىسكە ۇيىتقى بولدى.
– «جاس تۇلپار» ازاماتتىق جانە ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان ويلارعا قانات بىتىرگەن ءتارىزدى. ىلە-شالا جەر-جەردە قازاق جاستارى توپتاسىپ, ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى ۇيىم قۇرا باستادى دەگەن دەرەكتەر دە بار. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– حالىقتىڭ بيلىككە جانە كوممۋنيستىك يدەولوگياعا قارسىلىق كورسەتۋى جەكەلەگەن اشىق قارسىلىقتار, ۇندەۋحاتتار جانە باسقا دا جاسىرىن ناسيحات قۇجاتتارىن شىعارۋ ارقىلى جۇزەگە استى. وپپوزيتسيالىق قىزمەتتىڭ ەڭ جوعارى ءتۇرى باعدارلامالار, جارعىلار, انتتاردى قۇراستىرۋدان باستاپ استىرتىن توپتار مەن ۇيىمدار قۇرۋ نەمەسە قۇرۋعا دايىندىق تۇرىندە بولدى. وسىلايشا, «جاس تۇلپار» ۇلگىسى بويىنشا جەرلەستىك بىرلەستىكتەر جانە توپتار رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, سونداي-اق, قازاقستاننان تىسقارى جەرلەردە قۇرىلا باستادى. مۇراعاتتىق قۇجاتتاردا اتاپ كورسەتىلگەندەي, «قازاق ستۋدەنت جاستارىنىڭ ىشىنەن ۇلتتىق توپتار قۇرۋدى قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى مۇرات كەيكين, گوركي سۋ كولىگى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى سايات ابۋلحاسانوۆ, ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى كەڭەس ورىنباساروۆ ويلاستىرىپ ءجۇر» دەگەن فاكتىلەر بار. ولار مەكتەپتە بىرگە وقىعان دوستار ەكەن. كەيكيندە كەڭەس ورىنباساروۆتان ماسكەۋدە م.اۋەزوۆتىڭ بالاسى ءسوز سويلەگەن ستۋدەنت-قازاقتاردىڭ «جەرلەستىك» جينالىسىندا بولعانىن ەستىگەننەن كەيىن ۇلتتىق توپ قۇرۋ تۋرالى وي تۋىندايدى. ابۋلحاسانوۆ كەيكيننىڭ ويىن قۇپتايدى جانە ءوز تاراپىنان گوركي قالاسىندا, وسىندا وقيتىن ستۋدەنت-قازاقتاردىڭ ىشىنەن ۇيىم قۇرۋ تۋرالى اڭگىمەلەر جۇرگىزەدى.
بىراق, قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ انىقتاماسىندا اتالعان جاستار وزدەرىنىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە ءوز ارەكەتتەرىنىڭ قاتەلىگىن ءتۇسىنەتىندىگىن, مۇنداي كورىنىستەر بۇدان ءارى قايتالانبايتىنىن ايتادى دەپ حابارلانادى. قىسقاسى, قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاستاردىڭ ۇيىم قۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرمەگەن.
– مقك-ءنىڭ باقىلاۋى كۇشتى ەدى عوي ول كەزدە. ونىڭ قارماعىنا تۇسكەندەردى نەشە ءتۇرلى جولمەن قورقىتىپ-ۇركىتىپ, ءوز دەگەندەرىنە كوندىرەتىن. ەلدىڭ ەرتەڭىنە الاڭدايتىن كوبىنەسە جوعارى وقۋ ورنىندا وقيتىن ستۋدەنت-جاستار ەكەندىگى بايقالادى. قالاداعى ادىلەتسىزدىككە كوز جەتكىزگەندەر عوي, ءسىرا؟
– ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, مەكتەپ ورەندەرى دە وزدەرىنىڭ ۇلتى ءۇشىن قالاي كۇرەسەتىنىن دالەلدەگەن فاكتىلەر دە بار. پاۆلودار قالاسى مەكتەپتەرىنىڭ بىرىندە ءان ساباعىنىڭ مۇعالىمى نۇرباساروۆ اينالاسىنا وزىنە تانىس وقۋشىلاردى توپتاپ, قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ توقىراۋى تۋرالى ويدى ساناسىنا ۇيالاتىپ, قازاق جاستارى ءوز انا تىلىندە وقىپ, ۇلتتىق داستۇرلەردى ساقتاپ, انا ءتىلىن ورىس سوزدەرىمەن بىلعاماۋى ءتيىس دەگەندى ايتادى. نۇرباساروۆتىڭ ىقپالىمەن پاۆلودار قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى, بلكجو مۇشەسى ارمان قانيەۆ 1969 جىلى قازاندا «جاس ۇلان» استىرتىن جاستار ۇيىمىن قۇرادى. وعان پاۆلودار جانە ەرماك قالالارىنان 29 وقۋشىنى تارتادى. كەيىننەن ولار ۇيىمنىڭ بەس ادامنان تۇراتىن «كوميتەتىن» ۇيىمداستىرىپ, ءتورت جالپى جينالىس جانە بەس «كوميتەت» ءماجىلىسىن وتكىزەدى.
اتالعان وقۋشىلار توبىنىڭ جەكەلەگەن قاتىسۋشىلارى ۇلتشىلدىق سيپاتتاعى وي-پىكىرلەردى ايتىپ, ولەڭدەر شىعارىپ, قازاقتارعا ارنالعان «اتا-بابالار تۋىن كوتەرۋگە» شاقىرعان ۇندەۋحاتتار قۇراستىرىپ, ونى جازۋ ماشينكاسىندا ون دانا ەتىپ باسىپ, ونىڭ ۇشەۋىن پاۆلودار قالاسى مەن پاۆلودار اۋدانىنىڭ كەڭەس اۋىلىنا تاراتقان.
– رەسپۋبليكادا جاس ماماندار دا ءوز قۇقىقتارى ءۇشىن كۇرەستى دەگەن دەرەكتى دە ءبىر ماقالاڭىزدا كەلتىرىپسىز. بۇل قاي وبلىستاردا بولعان وقيعا ەدى؟
–1969 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە رەسپۋبليكا پارتيا ورگاندارىنا وسكەمەن جانە لەنينوگور قالالارىندا, ءىشىنارا سەمەي جانە وسى وبلىستاردىڭ بىرقاتار اۋداندارىندا جاس ماماندار 75 ادامنان قۇرالعان «ۇلتتىق كادرلار ءۇشىن ادىلدىك توبىن» قۇرعانى تۋرالى جازىلعان جاسىرىن قۇجات جىبەرىلگەن. جاسىرىن قۇجاتتا «كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ ءبىزدى قورلاعانىنىڭ جانە مازاقتاپ كۇلگەنىنىڭ بىرقاتار فاكتىلەرىنىڭ كۋاسى بولدىق جانە قازىرگى كەزدە ءبىزدى جۇمىسقا المايدى. وسىعان بايلانىستى ەندى جۇمىستى ءوزىمىز جۇرگىزۋگە شەشىم قابىلدادىق, سوندىقتان استىرتىن باسپا ۇيىمداستىرىپ, ساياسي مايدان اشۋعا بەل بۋدىق», دەپ كورسەتىلگەن. بۇل دەرەك – كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازاق كادرلارىنىڭ قاعاجۋ كورگەندىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى.
– ءتىپتى, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تۇسىندا جەكەلەگەن جاستار دا ءوزىنىڭ كوزقاراسىن كورسەتىپ, جۇيەگە دەگەن قارسىلىعىن ءبىلدىرىپتى عوي. بۇل جونىندە مۇراعات قۇجاتتارى نە دەيدى؟
– جاستاردىڭ قوعامدىق-ساياسي جۇيەگە نارازىلىعىن كورسەتەتىن مالىمەتتەردىڭ ءبىرى يەسى كورسەتىلمەگەن قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. 1970 جىلى ستۋدەنتتەرگە ۇندەۋ تۇرىندە جازىلعان, قازاق جاستارىنىڭ بىرىگۋى جانە قازاقتاردىڭ ءمۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ۇيىم قۇرۋعا شاقىرعان «ويلان, قازاق» جاسىرىن قۇجاتىنىڭ اۆتورىن ايتۋعا بولادى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, ۇندەۋ اۆتورى, تسەلينوگراد مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى گۇلنار بەيبىتوۆا بىلاي دەپ جازادى: «...بۇگىنگى كۇنى بارلىق ۇلتتاردى ورىستاندىرۋ ساياساتى ءجۇرىپ جاتىر... ءبىز ۇلتىمىزدىڭ تازالىعى ءۇشىن, كونستيتۋتسيا بويىنشا ءوز قۇقىقتارىمىزدى قورعاۋىمىز ءۇشىن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ءتىل ءۇشىن, قازاقتاردىڭ مادەنيەتتى دەڭگەيى ءۇشىن كۇرەسۋ قاجەت».
– توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قىسپاعىنا قاراماستان, قازاق جاستارىنىڭ بيلىك دەڭگەيىندە جوعارى تالاپتار قويعانى تۋرالى دەرەكتەر دە بار كورىنەدى...
– «ۇشقىن» قازاق جاستارىنىڭ ۇيىمى اتىنان كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە جولدانعان «تالاپ» دەپ اتالاتىن جاسىرىن قۇجاتتىڭ اۆتورى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تۇرعىنى, قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى جاڭاباي كەمەلحانوۆ ەكەندىگى كەيىن ءمالىم بولدى. ول جازعان حاتتا. «...ەشقانداي دا قازاق رەسپۋبليكاسى جوق. مەكەمەلەردە ءىس ءجۇرگىزۋ قازاقشا ەمەس, ورىسشا جۇرگىزىلەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ – ورىس تىلىندە. قازاق جەرلەرىنىڭ اتاۋلارى قايتادان ورىسشا اتالىپ جاتىر», دەي كەلىپ كەمەلحانوۆ كونستيتۋتسياعا سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ كسرو قۇرامىنان شىعارىلۋىن تالاپ ەتەدى...
– مۇراعات قۇجاتتارى ەلدىڭ ازاتتىعىن اڭساعان الاش پەرزەنتتەرىنىڭ جابىق قوعامنىڭ وزىندە كۇرەستى جالعاستىرعانىنا ايعاق بولىپ تابىلادى ەمەس پە؟
– قازكسر مقك-ءنىڭ قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە جىبەرىلگەن ارنايى حابارلاماسىنىڭ بىرىندە 1973 جىلى 3 قاڭتاردا الماتىدا م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىندا قويىلىم باستالاردان بۇرىن كورەرمەندەرگە «سارى ارقا» ۇيىمىنىڭ اتىنان «قازاق حالقىنا ۇندەۋ» اتتى ۇندەۋحاتتار تاراتىلعاندىعى, وندا قازاق حالقى ورىستانۋعا ۇشىراپ, ونىڭ ءتىلى, مادەنيەتى مەن داستۇرلەرى جانشىلىپ جاتقاندىعى ايتىلعان دەپ كورسەتىلەدى. ۇندەۋحاتتاردىڭ بارلىعى جازۋ ماشينكاسىندا ورىس ءتىلىندە باسىلعان. «سارى ارقا» ۇيىمى 1972 جىلى قازمۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ەدى. ۇيىمنىڭ باعدارلاماسى مەن جارعىسى قازاق جاستارى اراسىندا مادەني-اعارتۋشىلىق جۇمىس جۇرگىزۋ, قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ, ەڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ كسرو-دان ءبولىنىپ شىعۋىن كوزدەدى, وسىنداي توپتاردى رەسپۋبليكانىڭ باسقا دا قالالارىندا قۇرۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى.
مۇراعاتتىق ماتەريالداردا كورسەتىلگەنىندەي, «سارى ارقا» ۇيىمىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا جۇرگىزىلگەن تەرگەۋدەن كەيىن «قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى جاستاردىڭ ساياسي ءپىسىپ-جەتىلمەگەندىگىنەن پايدا بولعان ءوز يدەيالارى مەن كوزقاراستارىنىڭ ىسكە اسپايتىندىعىن مويىنداعان جانە قاتەلىكتەرىن تۇسىنگەن». 1973 جىلدىڭ اياعىندا «سارى ارقا» ۇيىمى ىدىراپ, ونىڭ باعدارلاماسى مەن جارعىسى, ءماجىلىستەرىنىڭ حاتتامالارى جويىلعان.
قورىتا ايتقاندا, توتاليتارلىق جۇيە قارسى ارەكەتتەر ۇيىمداستىرىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە سالسا دا, قازاق جاستارىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن سىندىرا العان جوق.
اڭگىمەلەسكەن
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
P.S. جابىق قوعامدا ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان الاش جاستارىنىڭ ارەكەتى تۋرالى دەرەكتەر مقك-ءنىڭ مۇراعاتتارىندا جابۋلى كۇيدە ساقتالدى. ەل تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا سول دەرەكتەر قولعا تيە باستادى. بۇل الاش ۇرپاعىنىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستى قاي ۋاقىتتا دا توقتاتپاعاندىعىن كورسەتەدى. ازات ويلاردىڭ ارپالىسى وسىنىڭ ايعاعى!
سوڭعى جاڭالىقتار
ەگەمەندىكتى نىعايتۋداعى كەشەندى ءتاسىل
اتا زاڭ • كەشە
اتا زاڭ • كەشە
كۇزەت قىزمەتىن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • كەشە
ازاماتتاردىڭ 78%-دان استامى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدايدى
اتا زاڭ • كەشە
سوت اكىمدىككە ارنايى ءوتىنىش جاسادى
ايماقتار • كەشە
استانادا ەكى قاباتتى عيماراتتىڭ شاتىرى جانىپ جاتىر
وقيعا • كەشە
