الەمدە مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلۋى دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن داعدارىسقا ۇشىراتىپ, ابىگەرگە سالىپ قويدى. بۇل قيىن كەزەڭنەن شىعۋدىڭ باستى تەتىگىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ايتقان ەدى. مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن, ياعني تەك شيكىزاتتى ءوندىرىپ, ونى ساتىپ قانا قويماي, ەلىمىزگە قارجى اكەلۋدىڭ باسقا دا جولدارىن ۇسىنعان بولاتىن. وسىنداي ماقساتتى باعىتتىڭ ءبىرى – يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ.
2015 جىلى وسى باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى باستالىپ, تەك كاسىپورىندار اشىپ قانا قويماي, بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ قولعا الىندى. بۇل سوڭعى جىلدارى دۋالدى ءبىلىم بەرۋگە اۋىسىپ جاتقان كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى جۇمىس بەرۋشىلەرمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتىپ, سولاردىڭ بازاسىندا ءبىلىم بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇرىندىق بولا باستادى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ جەتەكشى 11 جوعارى وقۋ ورنى تاڭداپ الىنىپ, باعدارلامانىڭ باسىم باعىتتارىنا سايكەس 2015- 2016 جىلدارى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ءپروفيلدى ماگيستراتۋرا ماماندىقتارىنا 3800 ورىن بولىنگەن ەدى.
حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى شىمكەنت, تاراز, پاۆلودار, وسكەمەن جانە باسقا دا قالالاردا جاڭا حيميا زاۋىتتارى اشىلىپ, ىسكە قوسىلعان بولاتىن. ءتىپتى حيميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا بارلىق پاننەن تەك «بەس» دەگەن باعا الىپ, جوعارى كونكۋرستان ءوتكەندەر عانا تۇسە الاتىن ەدى. يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازىرگى قارقىنى دا سول ءداۋىردەگىدەي حيميا, فارماتسەۆتيكا, مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا ءجانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتى دە وسى باعدارلاماعا قاتىسىپ, 2015 جانە 2016 جىلدارى «ونەركاسىپتىك حيميا» جانە «يندۋستريا ءۇشىن نانوتەحنولوگيا» باعىتتارى بويىنشا جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا 400 ماگيسترانت قابىلدادى. پروفيلدىك باعىتتاعى بۇل باعدارلامالاردىڭ بۇرىنعى عىلىمي-پەداگوگيكالىق باعىتتان ەرەكشەلىگى ءبىلىم الۋشى ءوزىنىڭ بولاشاق جۇمىس ورنىنىڭ سالاسى مەن باعىت-باعدارىنا سايكەس ءبىر جىل تەوريالىق ءبىلىم الىپ, جارتى جىل وندىرىستىك پراكتيكادان وتەدى. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا الدىن-الا ۇلىبريتانيانىڭ لوندون يمپەريال كوللەدجى, رەدينگ, ۆۋلۆەرحەمپتون ۋنيۆەرسيتەتتەرى, اقش-تىڭ ميچيگان تەحنولوگيالىق, نەبراسكا-لينكولن, داللاستاعى تەحاس ۋنيۆەرسيتەتتەرى سياقتى جەتەكشى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىم-ماماندارى مەن ەلىمىزدىڭ يندۋستريا وكىلدەرى ساراپتاما جاساپ, ونەركاسىپتىك حيميا, اگروحيميا, نانوتەحنولوگيا باعىتتارىندا بىلىكتى مامان دايارلاۋعا قاجەتتىگى جايلى قورىتىندى جاسالدى.
ەڭ الدىمەن, ءاربىر ءبىلىم الۋشى ءۇشىن ءۇش جاقتى, ياعني ماگيسترانت, ۋنيۆەرسيتەت پەن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرەتىن جۇمىس بەرۋشى كاسىپورىن اراسىندا كەلىسىمشارت جاسالىپ, قول قويىلدى. بۇل ارينە, وڭايعا ءتۇسكەن جوق. سەبەبى, داعدارىس زامانىندا وزدەرى قىسقارۋعا ۇشىراپ جاتقان كاسىپورىنداردى جاس ماماندارمەن قىزىقتىرۋ وڭاي ەمەس. بىراق باعدارلامانىڭ جوسپارىنا سايكەس جارتى جىل ماگيسترانتتى تاجىريبەلىك سىناقتان وتكىزىپ, ونىڭ ءبىلىمى مەن دەڭگەيىن بايقاۋعا مۇمكىندىكتىڭ بولۋى كوپتەگەن كومپانيالاردىڭ كەلىسىمگە قول قويۋىنا ءمۇمكىندىك جاسادى. ولاردىڭ قاتارىنان «قازفوسفات» جشس, «كوندەنسات» اق, «قازازوت» جشس, «رومات» فارماتسەۆتيكالىق كومپانياسى» اق, «قاراتاۋ» جشس, «قاينار-اكب» جشس, «ەكوفارمينتەرنەشنل» جشس, «مەمبرانالىق تەحنولوگيالار» جشس, «ەۆروحيم-قاراتاۋ» جشس, «ناۋai E7 Group» جشس, «قازاتومپروم» اق-تىڭ ەنشىلەس كاسىپورىندارى سياقتى كومپانيالاردى اتاپ ايتۋعا بولادى.
جالپى, وسى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا ەلىمىزدە جۇمىس جاساپ تۇرعان كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن ءبىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن تۇلەكتەر قاتارىنا كوپتەپ قابىلداۋ شارالارى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, ولار قۇجاتتارىن تاپسىرعانىمەن, شەت تىلىنەن تەست سىناعىنان وتە الماي, ۋنيۆەرسيتەتتى جاڭادان بىتىرگەن ءتۇلەكتەرىمىزدى قابىلداۋ جۇزەگە اسىرىلدى. قابىلدانعانداردىڭ 10 پايىزى عانا جۇمىسى مەن قىزمەتى بار تالاپكەرلەر قاتارىنان بولدى. بولاشاقتا وسىنداي ساناتتاعى تالاپكەرلەر كوبەيەتىن بولسا, بۇل ولاردى ەڭبەكپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋدى جەڭىلدەتەر ەدى.
باعدارلاماعا قابىلدانعان ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالارىنىڭ تاقىرىبى دا كەلىسىم جاساسقان كومپانيانىڭ باعىتى بويىنشا انىقتالىپ, كومپانيا وكىلى عىلىمي كەڭەس بەرۋشى رەتىندە بەكىتىلدى. ءبىلىم الۋشى وقۋعا تۇسكەن كۇنىنەن باستاپ, ءوزىنىڭ بولاشاق جۇمىس ورنىنا بايلانىستى سالامەن اينالىسىپ, سول سالانىڭ بەلگىلى ءبىر ماسەلەسىن شەشۋگە ۇمتىلادى. كەيىن وقۋ سوڭىندا سول ماسەلە بويىنشا ءوز شەشىمىن ۇسىنىپ, جۇمىس ورنىنا قاتىستى تاجىريبە جيناقتايدى. مىسالى, پاۆلودار مۇناي حيميا زاۋىتى, «بۆر ورتالىعى» جشس, «شۇباركول كومىر» جشس ءتارىزدى كاسىپورىندار ءوز وندىرىستەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ديسسەرتاتسيا تاقىرىپتارىن ۇسىندى.
جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – يندۋستريا وكىلدەرىن ۋنيۆەرسيتەتكە وقىتۋشى رەتىندە قىزمەتكە جۇمىلدىرىپ, بەلگىلى ءبىر ارنايى پاندەردى وتۋگە شاقىرۋ. بۇل ماقساتتا فاكۋلتەتتە «قازاتومپروم» اق-تىڭ «ۆولكوۆگەولوگيا», «كاتكو», «جوعارى تەحنولوگيالار ينستيتۋتى» كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءدارىس وقىپ, ءبىلىم الۋشىلارعا جەتەكشىلىك جاساۋدا. ءپاننىڭ كەيبىر ساباقتارى تىكەلەي وسى كاسىپورىنداردا ءوتىپ, ونىڭ مازمۇنىن تەرەڭىرەك جەتكىزۋگە جاعداي جاسايدى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن كادرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءجۇرگىزىلىپ جاتقان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا جاڭا زەرتحانا اشىپ, ماتەريالدىق بازانى جابدىقتاۋعا ەداۋىر مولشەردە قارجى ءبولىندى. قازۇۋ-ءدىڭ حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىندە «ونەركاسىپ پەن اگروحيميا ءۇشىن حيميكاتتار ءوندىرىسىنىڭ زەرتحاناسى» اشىلىپ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار الىندى. بۇل قۇرال-جابدىق وقۋ ۇدەرىسىنە جانە عىلىمي ماقساتتا قولدانۋعا لايىقتالىپ, جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن وتاندىق كاسىپورىندار وكىلدەرىنىڭ ساراپتاماسى بويىنشا تاڭداپ الىنعان بولاتىن. الىنعان قۇرال-جابدىق مينەرالدى جانە كومىرسۋتەك شيكىزاتىن ۇساقتاۋعا, كەپتىرۋگە, مايدالاۋعا, كريستالداردى وسىرۋگە ارنالعان قوندىرعىلاردان, ءارتۇرلى پروتسەستەردى جۇزەگە اسىراتىن حيميالىق رەاكتورلار مەن ماتەريالداردىڭ قۇرامىن تالدايتىن اناليزاتورلاردان تۇرادى. بۇل زەرتحانا 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇلتتىق ساراپتاۋ جانە سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعىندا اتتەستاتسيادان ءوتىپ, ونەركاسىپ جانە اگروحيميا ءۇشىن حيميكاتتاردىڭ ساپا كورسەتكىشتەرىن باقىلاۋ سالاسىندا سىناق جۇرگىزۋگە قاجەتتى جاعدايلاردىڭ بار ەكەندىگىن راستايتىن كۋالىككە يە بولدى.
ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوز وقىتۋشىلارىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارى مەن شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاعىلىمدامادان وتۋىنە دە قارجى ءبولىندى. فاكۋلتەتتىڭ 60-تان اسا عالىم-ۇستازدارى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى, ورال قالاسىنداعى «كوندەنسات» اكتسيونەرلىك قوعامى, تارازداعى «قازفوسفات», «قازسترويستەكلو» جشس, پاۆلودارداعى مۇناي حيميا زاۋىتى, «رومات» جشس, تالدىقورعانداعى «قاينار-اكب» زاۋىتتارىندا بولىپ, كاسىپورىننىڭ جانە ونداعى تسەحتاردىڭ بۇگىنگى تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن تانىسىپ, وندىرىستىك ماسەلەلەردى عىلىمي دەڭگەيدە شەشۋگە, وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋگە ۇلكەن تاجىريبە جيناقتاپ قايتتى. تاراز قالاسىنداعى «قازفوسفات» جشس-دا فاكۋلتەتتىڭ جالپى جانە بەيورگانيكالىق حيميا كافەدراسىنىڭ وقۋ-وندىرىستىك فيليالى اشىلدى. بۇل فيليال تۇراقتى تۇردە كافەدرا ماگيسترانتتارىن پراكتيكاعا قابىلداۋعا, بوس جۇمىس ورىندارى اشىلىپ جاتسا, كافەدرا تۇلەكتەرىن جۇمىسپەن قامتۋعا, سونداي-اق, زاۋىتتا شەشىلمەي جاتقان عىلىمي ماسەلەلەردى كافەدرا دەڭگەيىندە زەرتتەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.
جاڭا باعدارلامانى يگەرۋ ءۇشىن شەتەلدەن بىلىكتىلىگى جوعارى پروفەسسورلار شاقىرىلدى. لوندوننىڭ يمپەريال كوللەدجى, ساسسەكس ( ۇلىبريتانيا), سايتاما (جاپونيا), كاراچي (پاكيستان), نەبراسكا-لينكولن (اقش), ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى فاكۋلتەتتە اعىلشىن تىلىندە وقيتىن ءبىلىم الۋشىلارعا ءدارىس وقىپ, اقىل-كەڭەس بەرىپ, «وندىرىستىك حيميا» باعىتىن دامىتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسا ءبىلدى.
دەگەنمەن, باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋدا قيىندىق تۋعىزعان جاعدايلار دا جوق ەمەس. نەگىزگى ماسەلە ۇشجاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويۋعا كاسىپورىندار تاراپىنان تۇسكەن ۇسىنىستار مەن باس تارتۋشىلىققا بايلانىستى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن تۇسىرىلگەن كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەندەي, جۇمىس بەرۋشى ءبىتىرۋشى تۇلەكتى جۇمىسپەن, تۇرعىن ۇيمەن, پراكتيكا بازاسىمەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بۇعان رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگەن 36 جانە ايماقتىق 900-دەن اسا كاسىپورىننىڭ باسىم كوپشىلىگى كەلىسىمىن بەرمەدى. كەيبىر كاسىپورىندار تۇرعىن ءۇيمەن نەمەسە جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتە المايدى. كەيبىرى پراكتيكاعا العىسى كەلمەيدى نەمەسە پراكتيكادان وتكەنى ءۇشىن اقى تولەۋدى تالاپ ەتەدى. سوڭعىسى, ارينە, دۇرىس ەمەس, سەبەبى كاسىپورىندار بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە ءبىلۋى ءتيىس. ستۋدەنتتەردى پراكتيكاعا قابىلداۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا باسا ايتىلعان بولاتىن.
حيميا سالاسىنداعى وزگە دە كىشىرىگىم سەرىكتەستىكتەر مەن كومپانيالار كەلىسكەنىمەن, كارتاعا كىرمەگەندىكتەن ولارمەن كەلىسىم جاساۋدان باس تارتۋعا تۋرا كەلدى. سوندىقتان الداعى جىلدارى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن كەڭەيتۋ جاعى دا ويلاستىرىلۋى ءتيىس.
باعدارلاما وسىعان دەيىن يندۋستريادان الشاق مامان دايارلاپ كەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن جاڭا سەرپىن بەرگەنى ءسوزسىز. جەرگىلىكتى كاسىپورىندارمەن تىعىز بايلانىستاعى ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن بۇل ۇلكەن ماسەلە بولماسا دا, ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى وندىرىستىك ايماقتاردان الشاق ورنالاسقاندىقتان يندۋستريامەن ۇنەمى بايلانىستا بولۋعا قيىندىق تۋعىزىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ەندى وسى ماسەلەنى ەڭسەرىپ, «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەندەي, يندۋستريا ءۇشىن مامان دايارلاۋدا ۋنيۆەرسيتەت پەن كاسىپورىندار بىرلەسە قىزمەت ەتسە, ول تەك جاقسى ناتيجەگە اكەلەرى ءسوزسىز.
ەردوس وڭعارباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ حيميا جانە
حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى,
حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
الەمدە مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلۋى دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن داعدارىسقا ۇشىراتىپ, ابىگەرگە سالىپ قويدى. بۇل قيىن كەزەڭنەن شىعۋدىڭ باستى تەتىگىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ايتقان ەدى. مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن, ياعني تەك شيكىزاتتى ءوندىرىپ, ونى ساتىپ قانا قويماي, ەلىمىزگە قارجى اكەلۋدىڭ باسقا دا جولدارىن ۇسىنعان بولاتىن. وسىنداي ماقساتتى باعىتتىڭ ءبىرى – يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ.
2015 جىلى وسى باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى باستالىپ, تەك كاسىپورىندار اشىپ قانا قويماي, بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ قولعا الىندى. بۇل سوڭعى جىلدارى دۋالدى ءبىلىم بەرۋگە اۋىسىپ جاتقان كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى جۇمىس بەرۋشىلەرمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتىپ, سولاردىڭ بازاسىندا ءبىلىم بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇرىندىق بولا باستادى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ جەتەكشى 11 جوعارى وقۋ ورنى تاڭداپ الىنىپ, باعدارلامانىڭ باسىم باعىتتارىنا سايكەس 2015- 2016 جىلدارى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ءپروفيلدى ماگيستراتۋرا ماماندىقتارىنا 3800 ورىن بولىنگەن ەدى.
حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى شىمكەنت, تاراز, پاۆلودار, وسكەمەن جانە باسقا دا قالالاردا جاڭا حيميا زاۋىتتارى اشىلىپ, ىسكە قوسىلعان بولاتىن. ءتىپتى حيميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا بارلىق پاننەن تەك «بەس» دەگەن باعا الىپ, جوعارى كونكۋرستان ءوتكەندەر عانا تۇسە الاتىن ەدى. يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازىرگى قارقىنى دا سول ءداۋىردەگىدەي حيميا, فارماتسەۆتيكا, مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا ءجانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتى دە وسى باعدارلاماعا قاتىسىپ, 2015 جانە 2016 جىلدارى «ونەركاسىپتىك حيميا» جانە «يندۋستريا ءۇشىن نانوتەحنولوگيا» باعىتتارى بويىنشا جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا 400 ماگيسترانت قابىلدادى. پروفيلدىك باعىتتاعى بۇل باعدارلامالاردىڭ بۇرىنعى عىلىمي-پەداگوگيكالىق باعىتتان ەرەكشەلىگى ءبىلىم الۋشى ءوزىنىڭ بولاشاق جۇمىس ورنىنىڭ سالاسى مەن باعىت-باعدارىنا سايكەس ءبىر جىل تەوريالىق ءبىلىم الىپ, جارتى جىل وندىرىستىك پراكتيكادان وتەدى. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا الدىن-الا ۇلىبريتانيانىڭ لوندون يمپەريال كوللەدجى, رەدينگ, ۆۋلۆەرحەمپتون ۋنيۆەرسيتەتتەرى, اقش-تىڭ ميچيگان تەحنولوگيالىق, نەبراسكا-لينكولن, داللاستاعى تەحاس ۋنيۆەرسيتەتتەرى سياقتى جەتەكشى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىم-ماماندارى مەن ەلىمىزدىڭ يندۋستريا وكىلدەرى ساراپتاما جاساپ, ونەركاسىپتىك حيميا, اگروحيميا, نانوتەحنولوگيا باعىتتارىندا بىلىكتى مامان دايارلاۋعا قاجەتتىگى جايلى قورىتىندى جاسالدى.
ەڭ الدىمەن, ءاربىر ءبىلىم الۋشى ءۇشىن ءۇش جاقتى, ياعني ماگيسترانت, ۋنيۆەرسيتەت پەن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرەتىن جۇمىس بەرۋشى كاسىپورىن اراسىندا كەلىسىمشارت جاسالىپ, قول قويىلدى. بۇل ارينە, وڭايعا ءتۇسكەن جوق. سەبەبى, داعدارىس زامانىندا وزدەرى قىسقارۋعا ۇشىراپ جاتقان كاسىپورىنداردى جاس ماماندارمەن قىزىقتىرۋ وڭاي ەمەس. بىراق باعدارلامانىڭ جوسپارىنا سايكەس جارتى جىل ماگيسترانتتى تاجىريبەلىك سىناقتان وتكىزىپ, ونىڭ ءبىلىمى مەن دەڭگەيىن بايقاۋعا مۇمكىندىكتىڭ بولۋى كوپتەگەن كومپانيالاردىڭ كەلىسىمگە قول قويۋىنا ءمۇمكىندىك جاسادى. ولاردىڭ قاتارىنان «قازفوسفات» جشس, «كوندەنسات» اق, «قازازوت» جشس, «رومات» فارماتسەۆتيكالىق كومپانياسى» اق, «قاراتاۋ» جشس, «قاينار-اكب» جشس, «ەكوفارمينتەرنەشنل» جشس, «مەمبرانالىق تەحنولوگيالار» جشس, «ەۆروحيم-قاراتاۋ» جشس, «ناۋai E7 Group» جشس, «قازاتومپروم» اق-تىڭ ەنشىلەس كاسىپورىندارى سياقتى كومپانيالاردى اتاپ ايتۋعا بولادى.
جالپى, وسى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا ەلىمىزدە جۇمىس جاساپ تۇرعان كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن ءبىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن تۇلەكتەر قاتارىنا كوپتەپ قابىلداۋ شارالارى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, ولار قۇجاتتارىن تاپسىرعانىمەن, شەت تىلىنەن تەست سىناعىنان وتە الماي, ۋنيۆەرسيتەتتى جاڭادان بىتىرگەن ءتۇلەكتەرىمىزدى قابىلداۋ جۇزەگە اسىرىلدى. قابىلدانعانداردىڭ 10 پايىزى عانا جۇمىسى مەن قىزمەتى بار تالاپكەرلەر قاتارىنان بولدى. بولاشاقتا وسىنداي ساناتتاعى تالاپكەرلەر كوبەيەتىن بولسا, بۇل ولاردى ەڭبەكپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋدى جەڭىلدەتەر ەدى.
باعدارلاماعا قابىلدانعان ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالارىنىڭ تاقىرىبى دا كەلىسىم جاساسقان كومپانيانىڭ باعىتى بويىنشا انىقتالىپ, كومپانيا وكىلى عىلىمي كەڭەس بەرۋشى رەتىندە بەكىتىلدى. ءبىلىم الۋشى وقۋعا تۇسكەن كۇنىنەن باستاپ, ءوزىنىڭ بولاشاق جۇمىس ورنىنا بايلانىستى سالامەن اينالىسىپ, سول سالانىڭ بەلگىلى ءبىر ماسەلەسىن شەشۋگە ۇمتىلادى. كەيىن وقۋ سوڭىندا سول ماسەلە بويىنشا ءوز شەشىمىن ۇسىنىپ, جۇمىس ورنىنا قاتىستى تاجىريبە جيناقتايدى. مىسالى, پاۆلودار مۇناي حيميا زاۋىتى, «بۆر ورتالىعى» جشس, «شۇباركول كومىر» جشس ءتارىزدى كاسىپورىندار ءوز وندىرىستەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ديسسەرتاتسيا تاقىرىپتارىن ۇسىندى.
جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – يندۋستريا وكىلدەرىن ۋنيۆەرسيتەتكە وقىتۋشى رەتىندە قىزمەتكە جۇمىلدىرىپ, بەلگىلى ءبىر ارنايى پاندەردى وتۋگە شاقىرۋ. بۇل ماقساتتا فاكۋلتەتتە «قازاتومپروم» اق-تىڭ «ۆولكوۆگەولوگيا», «كاتكو», «جوعارى تەحنولوگيالار ينستيتۋتى» كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءدارىس وقىپ, ءبىلىم الۋشىلارعا جەتەكشىلىك جاساۋدا. ءپاننىڭ كەيبىر ساباقتارى تىكەلەي وسى كاسىپورىنداردا ءوتىپ, ونىڭ مازمۇنىن تەرەڭىرەك جەتكىزۋگە جاعداي جاسايدى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن كادرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءجۇرگىزىلىپ جاتقان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا جاڭا زەرتحانا اشىپ, ماتەريالدىق بازانى جابدىقتاۋعا ەداۋىر مولشەردە قارجى ءبولىندى. قازۇۋ-ءدىڭ حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىندە «ونەركاسىپ پەن اگروحيميا ءۇشىن حيميكاتتار ءوندىرىسىنىڭ زەرتحاناسى» اشىلىپ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار الىندى. بۇل قۇرال-جابدىق وقۋ ۇدەرىسىنە جانە عىلىمي ماقساتتا قولدانۋعا لايىقتالىپ, جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن وتاندىق كاسىپورىندار وكىلدەرىنىڭ ساراپتاماسى بويىنشا تاڭداپ الىنعان بولاتىن. الىنعان قۇرال-جابدىق مينەرالدى جانە كومىرسۋتەك شيكىزاتىن ۇساقتاۋعا, كەپتىرۋگە, مايدالاۋعا, كريستالداردى وسىرۋگە ارنالعان قوندىرعىلاردان, ءارتۇرلى پروتسەستەردى جۇزەگە اسىراتىن حيميالىق رەاكتورلار مەن ماتەريالداردىڭ قۇرامىن تالدايتىن اناليزاتورلاردان تۇرادى. بۇل زەرتحانا 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇلتتىق ساراپتاۋ جانە سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعىندا اتتەستاتسيادان ءوتىپ, ونەركاسىپ جانە اگروحيميا ءۇشىن حيميكاتتاردىڭ ساپا كورسەتكىشتەرىن باقىلاۋ سالاسىندا سىناق جۇرگىزۋگە قاجەتتى جاعدايلاردىڭ بار ەكەندىگىن راستايتىن كۋالىككە يە بولدى.
ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوز وقىتۋشىلارىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارى مەن شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاعىلىمدامادان وتۋىنە دە قارجى ءبولىندى. فاكۋلتەتتىڭ 60-تان اسا عالىم-ۇستازدارى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى, ورال قالاسىنداعى «كوندەنسات» اكتسيونەرلىك قوعامى, تارازداعى «قازفوسفات», «قازسترويستەكلو» جشس, پاۆلودارداعى مۇناي حيميا زاۋىتى, «رومات» جشس, تالدىقورعانداعى «قاينار-اكب» زاۋىتتارىندا بولىپ, كاسىپورىننىڭ جانە ونداعى تسەحتاردىڭ بۇگىنگى تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن تانىسىپ, وندىرىستىك ماسەلەلەردى عىلىمي دەڭگەيدە شەشۋگە, وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋگە ۇلكەن تاجىريبە جيناقتاپ قايتتى. تاراز قالاسىنداعى «قازفوسفات» جشس-دا فاكۋلتەتتىڭ جالپى جانە بەيورگانيكالىق حيميا كافەدراسىنىڭ وقۋ-وندىرىستىك فيليالى اشىلدى. بۇل فيليال تۇراقتى تۇردە كافەدرا ماگيسترانتتارىن پراكتيكاعا قابىلداۋعا, بوس جۇمىس ورىندارى اشىلىپ جاتسا, كافەدرا تۇلەكتەرىن جۇمىسپەن قامتۋعا, سونداي-اق, زاۋىتتا شەشىلمەي جاتقان عىلىمي ماسەلەلەردى كافەدرا دەڭگەيىندە زەرتتەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.
جاڭا باعدارلامانى يگەرۋ ءۇشىن شەتەلدەن بىلىكتىلىگى جوعارى پروفەسسورلار شاقىرىلدى. لوندوننىڭ يمپەريال كوللەدجى, ساسسەكس ( ۇلىبريتانيا), سايتاما (جاپونيا), كاراچي (پاكيستان), نەبراسكا-لينكولن (اقش), ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى فاكۋلتەتتە اعىلشىن تىلىندە وقيتىن ءبىلىم الۋشىلارعا ءدارىس وقىپ, اقىل-كەڭەس بەرىپ, «وندىرىستىك حيميا» باعىتىن دامىتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسا ءبىلدى.
دەگەنمەن, باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋدا قيىندىق تۋعىزعان جاعدايلار دا جوق ەمەس. نەگىزگى ماسەلە ۇشجاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويۋعا كاسىپورىندار تاراپىنان تۇسكەن ۇسىنىستار مەن باس تارتۋشىلىققا بايلانىستى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن تۇسىرىلگەن كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەندەي, جۇمىس بەرۋشى ءبىتىرۋشى تۇلەكتى جۇمىسپەن, تۇرعىن ۇيمەن, پراكتيكا بازاسىمەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بۇعان رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگەن 36 جانە ايماقتىق 900-دەن اسا كاسىپورىننىڭ باسىم كوپشىلىگى كەلىسىمىن بەرمەدى. كەيبىر كاسىپورىندار تۇرعىن ءۇيمەن نەمەسە جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتە المايدى. كەيبىرى پراكتيكاعا العىسى كەلمەيدى نەمەسە پراكتيكادان وتكەنى ءۇشىن اقى تولەۋدى تالاپ ەتەدى. سوڭعىسى, ارينە, دۇرىس ەمەس, سەبەبى كاسىپورىندار بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە ءبىلۋى ءتيىس. ستۋدەنتتەردى پراكتيكاعا قابىلداۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا باسا ايتىلعان بولاتىن.
حيميا سالاسىنداعى وزگە دە كىشىرىگىم سەرىكتەستىكتەر مەن كومپانيالار كەلىسكەنىمەن, كارتاعا كىرمەگەندىكتەن ولارمەن كەلىسىم جاساۋدان باس تارتۋعا تۋرا كەلدى. سوندىقتان الداعى جىلدارى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن كەڭەيتۋ جاعى دا ويلاستىرىلۋى ءتيىس.
باعدارلاما وسىعان دەيىن يندۋستريادان الشاق مامان دايارلاپ كەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن جاڭا سەرپىن بەرگەنى ءسوزسىز. جەرگىلىكتى كاسىپورىندارمەن تىعىز بايلانىستاعى ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن بۇل ۇلكەن ماسەلە بولماسا دا, ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى وندىرىستىك ايماقتاردان الشاق ورنالاسقاندىقتان يندۋستريامەن ۇنەمى بايلانىستا بولۋعا قيىندىق تۋعىزىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ەندى وسى ماسەلەنى ەڭسەرىپ, «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەندەي, يندۋستريا ءۇشىن مامان دايارلاۋدا ۋنيۆەرسيتەت پەن كاسىپورىندار بىرلەسە قىزمەت ەتسە, ول تەك جاقسى ناتيجەگە اكەلەرى ءسوزسىز.
ەردوس وڭعارباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ حيميا جانە
حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى,
حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
سوڭعى جاڭالىقتار
ەگەمەندىكتى نىعايتۋداعى كەشەندى ءتاسىل
اتا زاڭ • كەشە
اتا زاڭ • كەشە
كۇزەت قىزمەتىن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • كەشە
ازاماتتاردىڭ 78%-دان استامى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدايدى
اتا زاڭ • كەشە
سوت اكىمدىككە ارنايى ءوتىنىش جاسادى
ايماقتار • كەشە
استانادا ەكى قاباتتى عيماراتتىڭ شاتىرى جانىپ جاتىر
وقيعا • كەشە
