راس, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ تالاي ۇلى تۇلعاسى كوشە اتاۋىن العاندا, كوپتىڭ كوڭىلى جايلانىپ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ سىڭارجاق ساياساتىن ونوماستيكانىڭ كۇشى سىندىرعانداي قۋانىشىن سۇيىنشىلەپ, ءار جاڭا اتاۋدى ۇلتتىڭ جەڭىسىنە بالاپ جاتتى. مۇنىمەن قوسا, وزىنە قادىرلى بولسا دا, وزگەگە بەيتانىس اتالارى قايتىس بولسا, توپىراعى سۋىماي جاتىپ, ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ جۇگىرىپ اكىمدىك جاعالاپ, كوشە سۇراپ, تاريحتىڭ دا, كوپتىڭ دە تارازىسىنا تۇسىرمەي-اق, تارتىپ الىپ, ءۇي مەن قاقپالاردىڭ شەكەسىنە شەگەلەپ تاستاعان تالايدىڭ تىرلىگىن وسى ءموراتوريدى جاريالاپ جاتىپ اۋپىرىممەن ارەڭ تىيعانداي ەدى. بىراق اتاۋلاردى وزگەرتۋگە اسىقپاۋ تۋرالى جارلىق شىققالى بەرى ونوماستيكا ماسەلەسىنىڭ باسقا ءبىر وسال تۇسى سىر بەرىپ, قايتا اقساي باستاعانىن بايقاپ ءجۇرمىز. ول – قادام باسقان سايىن قايتالاناتىن كوشە اتاۋى. ءبىر عانا الماتىنىڭ وزىندە 34 اۋەزوۆ, 24 اباي, 25 جامبىل كوشەسى بار! قىزىق بولعاندا, جامبىلدىڭ اتىن ۇلەستىرۋدەگى جومارتتىق مۇنىمەن عانا شەكتەلمەي, بۇل جامبىلعا قاتىسى جوقتاي تاعى دا «ج.جاباەۆ» اتىنداعى 11 كوشە جەكە-دارا جارىسىپ ءجۇر. جيىنى 36 كوشە يەلەنگەن جامبىل اتامىزدىڭ كوش باستاعان بۇل «چەمپيوندىعىنان» اداسىپ جۇرەتىن تۇرعىندار جاپا شەكپەسە, قالا كارتاسى ءۇشىن دە ءتيىمدى تۇگى جوق.
2000-جىلداردىڭ باسىندا عانا 1860 كوشەسى بولعان الماتىدا قازىر 2500 كوشە بار. قالا ىرگەسى كەڭىگەن سايىن كوشەلەرىنىڭ دە كوبەيە تۇسەتىنى بەلگىلى. الماتى اۋماعىنداعى كەيىننەن قۇرىلعان اۋدانداردا پايدا بولعان كوشەلەرگە اينالىپ كەلىپ ابايدىڭ, جاقسى بىلەتىن جامبىلدىڭ, تانىلىپ قالعان تولە ءبيدىڭ اتىن قويا بەرەتىن جاعىمسىز داعدى دەندەپ العان. تولە بابا قايدا جۇرسە, قازىبەك پەن ايتەكە ءبيدىڭ مىندەتتى تۇردە سول جەردەن تابىلاتىن ادەتى بىزدە بۇرىننان قالىپتاسقان. ءۇش ءبيدىڭ قاتار اتالاتىن ءوز اتتارى سياقتى شەبەر قۇداي كوشە سىيلاعاندا دا سول رەتتىلىگىن ساقتاعانىن ايتسايشى: تولە بي – 7, قازىبەك بي – 6, ايتەكە بي 5 كوشەنى مەنشىكتەگەن.
كوشەگە ادام اتىن بەرۋدىڭ سوڭى ۇلكەن داۋعا ۇلاساتىن بولعاندىقتان, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عىلىم, ونەر, ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ ەسىمىن قويعاننان گورى, «قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي سەكىلدى باتىرلاردىڭ, تۇرار رىسقۇلوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ سەكىلدى الاش ارىستارىنىڭ, قوس قارلىعاش ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەسىمدەرىن قويا بەرسەك, قاتەلەسپەيمىز, جانىنان تۇڭىلگەن داۋكەس بىرەۋ بولماسا, بۇل اتاۋعا باسقاسى قارسى بولا قويماس» دەگەن ىشكى ويى جاسىرۋلى جاتاتىن بولۋى كەرەك, وسى توپتاعى تۇلعالاردىڭ اتىن جاڭا كوشەلەرگە جاپپاي جاپسىرۋ بەلەڭ الىپ كەتكەن. بۇل تىزىمدەگىلەردى تۇگەندەمەي-اق, ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى 14 كوشەنى جاڭادان اشىلعان اۋدانداردىڭ قاي-قايسىنان دا تاۋىپ الۋعا بولاتىنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى بولار.
ەڭ وكىنىشتىسى, ارداقتىلاردىڭ كەيبىرىنىڭ اتىن ادام بارۋعا ۇيالاتىن شولاق كوشەلەردەن كەزدەستىرىپ جاتساق, كەرىسىنشە, كەيبىر شىلبىرداي شۇباتىلعان ۇزىن, كورىكتى كوشەلەردەن بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ ەسىمىن كورىپ, كىم ەكەنىن ويلاپ, باس قاتىراسىڭ. مىنە, وسىلايشا, بۇرىن وبلىس قۇرامىندا بولعان 22 مىڭ گەكتار جەر مەن 27 ەلدى مەكەننىڭ ەسەبىنەن ۇلعايعان قالا قايتالانا بەرەتىن كوشە اتاۋلارىنان شىنداپ زيان شەگىپ وتىر.
كوشە, جەر-سۋ, ەلدى مەكەن اتاۋى, جالپى, ونوماستيكا ۇلتتىق ساناعا اسەر ەتەتىن كورنەكتى اقپارات, وتكەننەن دە, بۇگىننەن دە كوپ مالىمەت بەرەتىن قۇندى ماعلۇمات كوزى بولىپ تابىلاتىندىقتان, الماتى ونوماستيكاسى الا بوتەن زەر سالۋدى قاجەت ەتەدى. موراتوري جاريالانعالى بەرى جارىم-جارتىلاي رۇقسات بەرىلگەننەن كەيىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭبەك ەرى, حالىق قاھارمانى, بىرەن-ساران مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ اتىنا كوشە بەرىلە باستاعانى تاريحي ادىلەتتىلىك رەتىندە قابىلداندى. كوشە اتاۋىن وزگەرتۋدە ويلاناتىن ماسەلەنىڭ كوپ ەكەنى راس. ويتكەنى, بۇل كوشەلەردىڭ اتىن اۋىستىرسا, سول كوشەنىڭ بويىندا تۇراتىن مىڭداعان مەنشىك يەلەرىنىڭ, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەكەن-جايى مەن مەنشىك اتاۋلارى دا بىرگە وزگەرۋى كەرەك.
الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ا.قىرىقباەۆ توراعالىق ەتەتىن, قۇرامىنا بەلگىلى تاريحشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى, ماماندار مەن عالىمدار كىرەتىن قالالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ كوشە اتاۋىن بەرۋگە قاتاڭ تالاپپەن قارايتىنى قۋانتىپ قانا قويمايدى, باعالاۋعا دا تۇرارلىق. ايتسە دە ءاربىر اتاۋلى كۇنگە ورايلاستىرىپ كوشەگە ات بەرگەندە «بالقۋراي», «ارالقۇم», «نارىن», «ويتوعان», «اقجەلكەن» سياقتى ۇلتتىق تانىمعا جاقىن, قازاقى قابىلداۋعا كەدەرگىسى جوق, سانادا بىردەن جىلى ساۋلەسى ويناي جونەلەتىن اتاۋلاردى دا ۇمىتپاي, قاتار ۇسىنىپ وتىرسا, مۇنداي شەشىم شاھار شىرايىن ۇستەمەلەي تۇسپەسە, كەمىتپەس ەدى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
