تىركەۋ تۇراقتى جۇرگىزىلۋدە

حالىق ءبىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر دە جوق ەمەس جۇرتقا ءمالىم, 2016 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى تۋرالى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعان بولاتىن. ول بويىنشا, ءۇي نەمەسە پاتەردى جالعا بەرەتىن ادامدارعا ونداعى ازاماتتاردى تىركەۋ مىندەتتەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ازاماتتاردى ۋاقىتشا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە 157 778 ازامات تىركەلگەن, ولاردىڭ 79 412-ءسى تۇراقتى, ال 78 366-سى ۋاقىتشا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلىپتى. وسى ورايدا كەيبىر زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار دا ەنگىزىلۋدە. سوندىقتان قازىرگى كەزدە تىركەلۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق. ەڭ باس­تىسى, قاجەتتى قۇجاتتاردى تىركەۋ ورنىنا الىپ بارۋ كەرەك. ماسەلەن, ول ءۇشىن ءۇي يەسىنىڭ كەلىسىمى, ءۇي يەسىنىڭ جەكە كۋالىگى, تىركەلۋشىنىڭ جەكە كۋالىگى جانە تىركەلۋ ءۇشىن 227 تەڭگە تولەگەنى تۋرالى تۇبىرتەك قاجەت. سونىمەن قاتار, تىركەلەتىن ءۇي يەسىنىڭ ءوزى نەمەسە نوتاريۋس كۋالاندىرعان سەنىمحات قاجەت. ەلەكتروندى تسيفرلىق قول بولعان جاعدايدا ازامات ەلەكتروندى ۇكىمەت ارقىلى تىركەلۋىنە بولادى جانە تۇراقتى تىركەلگەن جەرىنەن تىركەۋدەن شىعۋ قاجەت تە ەمەس. كەيبىرەۋلەر ءار تىركەۋشىگە قانشا شارشى مەتر تۇرعىن جەر بولۋى كەرەك دەپ سۇرايدى. جالپى, بەلگىلەنگەن سانيتارلىق تالاپتار بويىنشا, پاتەردە ءار تىركەلۋشىنىڭ كەمىندە 15 شارشى مەتر تۇرعىن جەرى بولۋى كەرەك. ازىرگە بۇل نورما الماتىدا ەنگىزىلگەن. بولاشاقتا ەلدىڭ بارلىق ايماقتارىندا وسىنداي تالاپتار قابىلداناتىن بولادى. تىركەلگەن ءار ادامعا پاتەردەن قانشا تۇرعىن جەر بەرىلۋى كەرەكتىگى ءار ايماقتا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, الماتىدا عانا 60 شارشى مەترلىك ەكى بولمەلى پاتەردە ءتورت ادامنان ارتىق تىركەۋگە الۋعا بولمايدى. ال, جالپى, وسى زاڭ بويىنشا, شارشى مەتر تالابىنا بايلانىستى ەش شەكتەۋ قويىلماعان. باسقا قالاعا ۇزاق ۋاقىتقا ەمدەلۋگە نەمەسە اۋرۋحاناعا جاتۋ ءۇشىن بارعان ازاماتتار دا سول جەردە تىركەلۋى ءتيىس. ال باسقا قالادا جۇمىس ىستەيتىن, بىراق قوناقۇيدە تۇراتىن ادامدار قوناقۇيدە تىركەلۋىنە بولادى. ال ەندى بۇل زاڭ تالاپتارى بۇ­زىل­عان جاعدايدا, ياعني ۋاقىتشا تۇرىپ جاتقان جەرىندە ءبىر ايدان اسا ۋاقىت تىركەۋسىز تۇرعانى ءۇشىن 7 اەك, ياعني 16 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنادى. ەكىنشى تەكسەرۋ كەزىندە زاڭ بۇزۋشىلىق انىق­تالسا, ايىپپۇل 13 اەك, ياعني 29 500 تەڭگە بولادى. پاتەر جالداۋشىلاردى تىركەۋگە قويماعان پاتەر يەلەرى بولسا, ولار 10 اەك, ياعني 22 600 تەڭگە ايىپپۇل تولەيدى. ولار جەكە تۇلعا ەمەس, شاعىن كاسىپكەرلەر بولسا, ايىپپۇل كولەمى 15 اەك نەمەسە 34 000 تەڭگە, ال ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بولسا, 50 اەك كورسەتكىش, ياعني 113 500 تەڭگە. الايدا, زاڭ كۇشىنە ەنگەنىمەن, ايىپپۇلدار سالۋ ءالى دە كوپتەگەن قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان ۋاقىتشا تىركەۋسىز ازاماتتاردى انىقتاۋ ءىسى 2017 جىلدىڭ 1 اقپانىندا باستالادى. وسىنى ۇمىتپاعان ءجون. ۋاقىتشا تىركەۋسىز ادامداردى انىقتاۋ ءىسى بۇعان دەيىن دە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مىسالى, وتكەن جىلى 13 ادام وسى تالاپتى ورىنداماعانى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلعان بولاتىن. اعىمداعى جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا «ميگرانت» ءىس-شاراسى اياسىندا 1000-نان استام زاڭ بۇزۋ دەرەگى تىركەلگەن. «ميگرانت» شاراسى 4 كۇنگە سوزىلدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ كوشى-قون ءتارتىبىن بۇزعان 973 دەرەك انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە 365-ءى شەت ەل ازاماتتارى. 41 ادام سوت شەشىمىمەن ءوز ەلىنە قايتارىلسا, 244 ادامعا قۇنى ەكى ميلليوننان استام تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. جالپى, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قىراعىلىعىنىڭ ارقاسىندا 579 وتانداسىمىز قۇجاتسىز جۇرگەنى جانە تۇراقتى تىركەۋگە الىنباعانى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپقا تارتىلعان. جەكە كۋالىگى جوق 26 تۇرعىن ۋاقىتشا ۇستاۋ وقشاۋلاعىشىنا قامالدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن 40 ادام شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدا زاڭ تالاپتارىن ورەسكەل بۇزعان دەگەن ايىپپەن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدە تىركەلمەگەن ازاماتتاردىڭ سانى ەداۋىر ەكەنى بايقالۋدا. ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, قالالارداعى حالىقتىڭ 20-50 پايىزى رەسمي ستاتيستيكاعا ەنگىزىلمەگەن. مۇنداي جاعداي ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قولداۋلارعا, ءبىرىنشى كەزەكتە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى يگىلىكتەرگە قولجەتىمدىلىگىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى. تاعى ءبىر ايتار جايت, تۇرعىن ۇيلەردىڭ مەنشىك يەلەرى كوپ جاعدايدا وزدەرىنەن مەكەنجايلاردى جالعا الۋشىلاردى تىركەمەيدى. بۇل ولاردىڭ سالىقتاردان جالتارۋىنا, ءسويتىپ قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ بۇزىلۋىنا جول اشادى. وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت ەنگىزگەن شارالار نەگىزدى ءارى وڭ سيپاتقا يە. ويتكەنى, «جاسىرىن كوشى-قون» دەپ اتالاتىن ماسەلە شەشىلەدى جانە زاڭسىز پايدا تابۋشىلاردىڭ ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويىلادى. وتكەن جىلى پارلامەنت ماجىلىسىندە ءتيىستى جۇمىس توبىنىڭ جوعارىدا اتالعان زاڭنىڭ ول كەزدەگى جوباسىن تالقىلاۋ ءۇشىن بىرقاتار وتىرىستار ءوتتى. وعان بەلگىلى قۇقىق قورعاۋشىلار, ساياساتكەرلەر, قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ پايىمداۋىنشا, قابىلدانىپ جاتقان جاڭا وزگەرىستەر تۋرالى حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەگەن. ادامدار ۋا­قىتشا تىركەلمەسە, مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەردى, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋلەردى, باسقالاي الەۋمەتتىك يگىلىك­تەردى پايدالانا ال­مايدى. ەندى مىندەتتى تۇردە تىركەلۋى ءتيىس. ال تىركەۋسىز جۇرگەن ۋاقىتى ءبىر ايدان از بولسا, قۇقىق بۇزۋشىعا ەسكەرتۋ جا­سا­لادى جانە تىركەۋگە تۇرۋعا مۇمكىن­دىك بەرىلەدى. سونداي-اق, ماڭىزدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – وبلىستىق ماسليحاتتارعا كوشى-قون ءۇر­دىستەرىن رەتتەۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ قۇقى­عى بەرىلۋى بولدى. بۇل سول جانە باسقا ءوڭىر­دەگى جاعدايعا بايلانىستى تۇرعىلىقتى مە­كەنجاي بويىنشا جەكەلەگەن تىركەلۋ ەرەك­شەلىكتەرىن بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. جالپى, ۋاقىتشا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋ كەزىندە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنداعى (حقو) تىركەۋدى رەسىمدەۋ ۋاقىتى 15-20 مي­نۋتتان اسپايتىن بولۋى قاجەت. سون­داي-اق, ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ زاڭ­سىز جالعا بەرۋشى ازاماتتار 10 اەك نە­مە­سە 22 600 تەڭگە مولشەرىندە جانە تىركەل­مەگەن تۇرعىندار 7 اەك نەمەسە 15 883 تەڭ­گە مولشەرىندە ايىپپۇل تۇرىندە اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى ءمالىم­دەلدى. سونىمەن قاتار, ازاماتتار ءبىرىن­شى بۇزۋشىلىق كەزىندە ەسكەرتۋ الادى, تەك قايتادان بۇزۋشىلىق كورسەتسە, بەلگى­لەنگەن كولەمدە ايىپپۇل تولەيتىن بولادى. انار جومارتوۆا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كوشى-قون پوليتسياسى دەپارتامەنتىنىڭ اعا ينسپەكتورى