ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى

نەمەسە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ءجۇرىسى نەگە ماندىماي وتىر؟ ەلىمىزدە ءجۇرىسى ماندىماي تۇرعان سالا – جەڭىل ونەركاسىپ. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار اشىلىپ جاتىر. بىراق, اتى ايتىپ تۇرعانداي, ولار شاعىن بولىپ تۇر. سوندىقتان حالىق بازارعا بارىپ, قىتايدىڭ, نە ءوزىمىزدىڭ ايىر قالپاقتى اعايىن قىرعىز ەلىنىڭ كيىمدەرىن ساتىپ, كيىنىپ الادى. – دامىعان ەلدەردە دە, دامۋشى ەلدەردە دە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ماڭىزى زور جانە ول تۇتىنۋ دەڭگەيى بويىنشا تەك ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىنۋدان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. مىسالى, جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى اقش, يتاليا, گەرمانيا, قىتاي, تۇركيا, پورتۋگاليا سياقتى دامىعان ەلدەردە 12-20%-دى قۇراپ وتىر. قازاق كسر جەڭىل ونەركاسىبى رەسپۋبليكا بيۋدجەتىن 25%-عا دەيىن قالىپتاستىرعانى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. ونىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىپ قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى 21%-دى قۇرادى. رەسپۋب­ليكادا 1 000-نان استام ءىرى جانە ورتا كاسىپورىن, ونىڭ ىشىندە قالا قۇرايتىن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەدى. مىسالى, 10 مىڭنان استام جۇمىسشىسى بار الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى, 1 مىڭنان استام جۇمىسشىسى بولعان الماتى كىلەم فابريكاسى, 9 مىڭعا دەيىن ادامدى جۇمىسپەن قامتىعان قوستاناي ماۋىتى-شۇعا كومبيناتى سياقتى الىپ كاسىپورىندار بولعانى بەلگىلى. ال بۇگىنگى تاڭدا بۇل كورسەتكىشتەر بىرنەشە ەسەگە قىسقارعانىن كورەمىز, – دەيدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆ جۋرناليستەرمەن سۇح­با­تىن­دا. وسى سوزگە قوسارىمىز, زامانىندا سەمەي قالاسى جەڭىل ونەركاسىبىمەن اتى شىق­قان ەدى. پوش ءجۇن وڭدەۋ, «بولشە­ۆيچكا» تىگىن فابريكاسى جانە   باسقالارى وڭتايلاندىرۋ كەزىندە دا قىسقارتىلىپ كەتتى. ال بىراق, ايتا كەتۋ كەرەك, حالىق كيىمسىز, اس-اۋقاتسىز وتىرا المايدى عوي. سوندىقتان دا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن قالاي دامىتۋ كەرەك, مىنە, وسى باستى ماسەلە. بۇل كۇندەرى شەت ەلدەردە تەرى وڭدەۋ تەحنولوگياسى وتە جوعارى دامىعان. بازارلار مەن دۇكەندەردەگى تۇركيا توندارى سۇرانىسقا يە. ماسەلە سوندا, شەتەلدىك كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ شيكىزاتتى ارزان باعاعا سۇرايدى. تەرى مەن ءجۇندى جەرگە تاستاي الماعان حالىق قولداعى بار شيكىزاتتارىن ارزان باعاعا وتكىزە سالۋعا ءماجبۇر. سيىر تەرىسىنىڭ كيلوسى 500 تەڭگەدەن ءوتتى دەيىك. ودان كورشى ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى 5-6 اياق كيىم جاساپ, ارقايسىسىن وزىمىزگە 8-10 ەسە قىمباتقا ساتادى. ءسويتىپ, شەتەلدىكتەر شيكىزاتتى بىزدەن وتە ارزان باعاعا ساتىپ الىپ, وزدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن جانداندىرۋدا. شىعىس قازاقستان وبلىسى ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق دامۋ, وتان­دىق ءونىم وڭدەۋ, ءوندىرۋ سياقتى اۋقىمدى ماسەلەلەردەن سىرت قالماق ەمەس. وسى ورايدا سەمەي تەرى-ءجۇن كومبيناتىنىڭ الدىعا قويىپ وتىرعان جوسپارلارى وتە ۇلكەن ءارى بولاشاعى زور ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. ايتا كەتۋ كەرەك, تەرى مەن ءجۇن شەت ەلدە وتە جوعارى باعالانسا دا قازاقستاندا بۇلاردىڭ وندىرىلۋىنە ەندى عانا ءمان بەرە باستادى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جاعدايى جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلە جاتقاندىعى راس. شارۋا قوجالىقتارىندا دا, جەكەمەنشىكتە دە ءتورت ت ۇلىكتىڭ باسى كوبەيىپ كەلەدى. مالدان وندىرىلەتىن ەت پەن ءسۇت ونىمدەرى دە سوڭعى كەزدە ەكى ەسە ارت­قان. بۇرىندارى اۋىلداردان جەتكەن تەرىلەر تۇزدالماعان, قالاي بولسا سولاي كەلەتىندىكتەن قابىلدانباي قالاتىن. ەندى بۇل ولقىلىقتىڭ ورنى تولىپ, سەمەيدەگى تەرى-ءجۇن كومبيناتى وبلىستىڭ اۋداندارى ءۇشىن ءبىر جىل بويى ۇزدىكسىز تەرى قابىلدايتىن قويما دا اشىپ قويىپتى. قويماعا تەرى ساپالى تۇردە جەتكىزىلۋى ءۇشىن اۋدانداردا وبلىس اكىمىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن مال سوياتىن قاساپحانالار اشىلعان. – بىزگە سويىلعان مالدان گورى, قازىرگى قاساپحانالاردا تۇپ-تۋرا مە­حاني­كالىق تاسىلمەن سىلىنىپ الىن­عان, ۋاقىتىندا تۇزدالعان تەرى ءتيىمدى, سەبەبى ءبىز الەمدىك نارىقتا ءىرى شەتەلدىك كاسىپورىندارمەن جۇمىس جاساۋدى جولعا قويماقپىز, – دەيدى «تەرى-ءجۇن كومبيناتى» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى جۇماعازى راحيمعاليەۆ. بىزدە ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشىلار تەرىنىڭ ساپاسىنا ءمان بەرىپ, تالعاي الاتىن, مال ونىمدەرىمەن جۇمىس جاساي بىلەتىن مامانداردىڭ قاتارىنان. اۋىلدان كەلەتىن ادامدار ساپالى تۇردە وڭدەلىپ اكەلگەن تەرىلەرىن وسىندا وزدەرى ساۋدالاي الادى. قازىر ۆەتەريناريا, زوو­تەح­نيكا عىلىمدارىنىڭ دامىعان ۋا­قىتى. شارۋاشىلىق يەسى ءوزىنىڭ ءىرى قارالارىن وقىراعا قارسى ەكتىرىپ ال­سا وتە جاقسى. مۇنداي مالدىڭ تەرىسىمەن قوسا ءسۇتى مەن ەتىنىڭ دە ساپاسى ارتارى ءسوزسىز. قوجالىق يەلەرى وسىنداي ماسەلەلەردى ەسكەرگەندەرى دۇرىس. ءبىز وبلىستاعى باسقا دا تەرى قابىلدايتىن پۋنكتتەرمەن باسە­كەلەستىكتى ارتتىرۋعا تىرىسامىز. مۇ­نىڭ ءبارى ەلباسى تاپسىرعانداي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ العا قارقىندى جىل­جۋىنا ىقپال ەتەدى. ويتكەنى, قا­بىلداناتىن ءار تەرىگە نارىقتاعى تيە­سىلى باعاسىن بەرەمىز. ەگەر تە­رىلەر قولمەن ەمەس, سەمەيدىڭ ەت-كون­سەرۆى كومبيناتىنداعىداي مە­حا­ني­كالىق تاسىلمەن سىلىنىپ الىنسا, ءبىز ۇستىنە10 پايىز باعا قوسىپ, قىم­باتىراق الامىز, سەبەبى بۇل وتە ساپالى تەرى. بۇلاي سىدىرىلعان تەرى ءتيىستى تۇزى بار حيميكاتپەن ءوڭ­دەلىپ, قانشا الىس جەر بولسا دا بىزگە مۇرتى بۇزىلماعان كۇيى جەتەدى. الداعى ۋاقىتتا جىلقى مالىنىڭ دا تەرىسىن قابىلداماقپىز. بۇدان ارميا جاۋىنگەرلەرى كيەتىن اياق كيىمدەر تىگىلەدى. ال قويدىڭ تەرىسىنەن توندار, ىشىكتەر جانە باسقا جىلى كيىمدەر جاسالىنادى. ەگەر كومبينات جۇمىسىن قارقىندى جالعاستىرسا, سەمەيدەگى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى كەڭىنەن دامىماق. بىزدە نەگىزىنەن قول ەڭبەگى, اسىرەسە, 40-50-دەن اسىپ, جۇمىس تابا الماي جۇرگەن ايەل ادامدار بىزگە كەلىپ, تىگىنشى, ديزاينەر, سۋرەتشى, اياق كيىم تىگۋشى سياقتى جۇمىستارعا تۇرا الادى. «سەمەي تەرى-ءجۇن كومبيناتى» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى جۇماعازى راحيمعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن قارجى ماسەلەسىنە وراي جىلدار بويى تۇرالاپ قالۋعا ءماجبۇر بولعان. ءارى بانك سالاسىنداعى داۋ-جانجالدار كەڭەس وداعى ىدىراعان كەزدە اياعىن اپىل-تاپىل باسىپ, بويىن تىكتەپ كەلە جاتقان كاسىپورىن ءۇشىن اۋىر سوققى بولىپتى. قازىر كاسىپورىن ءوزىنىڭ زاڭدى قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرىپ, كاسىپكەرلىگىن كەڭىنەن دامىتۋدا. كومبينات بۇگىندە توقتاپ قالعان جۇمىسىن قايتا قولعا الدى. وڭدەگەن تەرىلەرى يتاليا, قىتاي, ءۇندىستان ەلدەرىندە وتە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. بۇل ەلدەرمەن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتار جاسالعان. راۋشان نۇعمانبەكوۆا, جۋرناليست  سەمەي