تۇلعا تۇعىرى

قازاقستان – قايراتكەرلەر مەن عالىمدارعا باي, وتكەنى دە, بۇگىنى دە, بولاشاعى دا باياندى ەل. ەگەر مەنەن «ەلىمىزدەگى جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ ەڭ وزىق, الەمگە تانىمال 10 عالىمىن اتاڭىزشى؟» دەپ سۇراسا, ويلانباستان بيولوگ-گەنەتيك, اكادەميك راحمەتقاجى ىسكەندىر ۇلى بەرسىمبايدى اتار ەدىم. نەگە, ويلانباستان؟ سەبەبى, بۇل تۋرالى كەمى 10 جىل بۇرىن ويلانىپ-تولعانىپ, ءبىر شەشىمگە كەلىپ قويعانمىن. راحاڭ تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. وعان مەنىڭ مورالدىق قۇقىم بار دەپ سانايمىن. ويتكەنى, عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا ول كىسىمەن اعالى-ىنىدەيمىز. سونداي-اق, ءتورت جىلداي ۋاقىت ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە قويان-قولتىق قىزمەت اتقاردىق. العاش تۇجىرىمداپ ايتىپ كورەيىن: راحمەتقاجى بەرسىمباي – بيولوگيا عىلىمىنىڭ بيىك دەڭگەيدەگى كاسىبي مامانى. ول – كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ بيىك جانە جاڭاشىل عىلىمي ورداسى ءنوۆوسىبىر مەكتەبىندە ءومىرىنىڭ ءبىراز بولىگىن وتكىزگەن عالىم. ول – قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىرعان اكادەميك. ول – ق­ازاقستاندا بىرنە­شە عىلىمي ينس­تيتۋتتىڭ نەگىزىن قالاعان بىلىكتى ۇي­ىم­داستىرۋشى. ول – ءبىلىم جانە عى­لىم ۆيتسە-مي­نيسترى بولعان قايراتكەر. ول – قازاقستاندا تۇڭعىش رەت PhD باعدارلاماسى بويىنشا عالىمدار دايارلاعان جوو-لار (ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت) ىشىندە ماڭىزدى يدەيالار كوتەرىپ, سونى جۇزەگە اسىرۋعا كۇشىن اياماعان مامان. ول – الەمدىك عىلىمي كوممۋنيكاتسياعا 1970-1980 جىلدارى-اق ارالاسقان, دۇنيەجۇزىلىك عىلىمي ورتادا زەرتتەۋ-ماقالالارىمەن تانىلعان پروفەسسور. ال, ادامدىق قاسيەتىنە كەلسەك, راحمەتقاجى ىسكەندىر ۇلى ءبارىن ورنىمەن اتقاراتىن, ەلى مەن جەرىن شەكسىز سۇيەتىن, عىلىم قۇندىلىقتارىن ۇلتىنا جانە الەمگە لايىقتى تانىتىپ جۇرگەن ەلشىل ازامات. قاي ۇجىمدا بولسىن ءوزىن ناعىز زيالى دەڭگەيىندە ۇستاپ, زامانداستارىنا دا, جاستارعا دا ۇلگى-ونەگە كورسەتەدى. مەن «شىنايى ينتەلليگەنت» دەگەن باعا راحاڭدى تولىق اشادى دەپ ەسەپتەيمىن. ازاماتتار ءتۇرلى جاعدايدا تانىسىپ, يدەيالاس, پىكىرلەس بولىپ جاتادى. راحمەتقاجى ىسكەندىر ۇلى تۋرالى 2000 جىلداردىڭ باسىندا باسپاسوزدەن جانە عىلىم-ءبىلىم سالاسىنىڭ جاۋاپتى ازاماتتارىنان ەستىپ-بىلسەم, جاقىن تانىسىپ, ارالاسۋىم 2008 جىلدان باستالدى. دالىرەك ايتسام, وسى جىلى ەلباسى وكىمىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولىپ تاعايىندالعانىمدا, عىلىم جانە حالىقارالىق بايلانىس­تار پرورەكتورى لاۋازىمىنا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىن­داعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادە­مياسىنىڭ ءى ۆيتسە-رەكتورى قىزمەتىندە جۇرگەن راحاڭدى اتتاي قالاپ شاقىردىم. ەلباسى مەنى رەكتور ەتىپ بەكىتەردە, ۋنيۆەرسيتەتتى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋدى, الەمدىك رەيتينگ باسەكەسىنە ەنگىزۋدى, شەت ەلدەن بىلىكتى ماماندار تارتىپ, عىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدى, ۇتقىرلىق جۇيەسىمەن ستۋدەنتتەردىڭ الەمدىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىمىن جالعاس­تىرۋىن ۇيىمداستىرۋدى, ماگيس­تراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا سەرپىن بەرۋدى تاپسىرعان ەدى. ءبىز كەشىكپەي وسى كەشەندى جۇمىستى باستاپ كەتتىك. بۇل رەتتە تاجىريبەسى مول, جەتەكشى ەلدەردىڭ رەيتينگتى جۋرنالدارىندا 15-20 جىلدان بەرى ماقالا جاريالاپ جۇرگەن, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن راحمەت­قاجى ىسكەندىر ۇلىنىڭ كوپ جاردەمى ءتيدى. ناتيجەسى – كوز الدارىڭىزدا. جۇرت «Times THE – QS World University Rankings» نە ەكەنىن ءوڭى تۇگىل, تۇسىندە دە كورمەگەن كەزدە, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تۇڭعىش رەت الەمدىك رەي­تينگ­كە ىلىكتى. ءبىراز ارىپتەستەرىمىز عى­لىمداعى Thompson Reuters, Scopus بازاسى, يمپاكت-فاكتور, حيرش يندەكسى دەگەن اتاۋلار مەن ۇعىمداردى ءالى ەستىمەگەن كەزدە, ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز باسەكە ايدىنىنا قايمىقپاي ەندى. ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىن ءبىر ادام ەشقاشان كوتەرە المايدى. سوندىقتان, ر.بەرسىمبايدىڭ عىلىمداعى بەرەندىگى وقۋ ورنىمىزدىڭ عانا ەمەس, قازاقستان عىلىم-ءبىلىمىنىڭ ابىرويى بولدى. ءبىز اقىلداسا كەلە, قارجى كوزىن تاۋىپ, جەتەكشى جانە تالاپتى عالىمداردى الەمنىڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ورتالىقتارىنا عىلىمي ءىسسا­پار­مەن جىبەردىك. ءتىپتى, ءبىرازى سول ورتادا تاجىريبە كورىگىنەن ءوتتى. شەت ەلدە قىزمەتتە جۇرگەن قانداس باۋىرلارىمىزدى باتىل جۇمىسقا شاقىردىق. تۇركى دۇنيەسىنىڭ باستى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس ورناتتىق. الەم ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەيتينگتەگى بەدەلىمىزدى كورگەن سوڭ, ەسىگىن ايقارا اشتى. ءالى ەسىمدە, راحاڭنىڭ ءوزى وساكا ۇلتتىق بيومەديتسينالىق يننوۆاتسيالار ينسيتۋتىندا, كيوتا, كراكوۆ, كاتار, گەنۋيا, كالكۋتتا, بۋدا­پەشت ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بولىپ, ءوز دارىستەرىمەن, عىلىم-زەرتتەۋلەرىمەن قازاقستاننىڭ دەڭگەيىن كورسەتتى. ءوزى باسقالارعا ۇلگى بولىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە كلەتكالىق جانە مولەكۋلالىق بيولوگيا زەرتحاناسىن (كەيىن ينستيتۋتقا اينالدى) اشتى. دوس سارباسوۆ, ءرۇس­تەم وماروۆ سىندى شاكىرتتەرىمەن حالىقارالىق عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋعا قاتىستى. ءبىز PhD باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا تالاپتى وتە جوعارى قويدىق. بىرىنشىدەن, عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردىڭ پاراللەلدى تۇردە شەتەلدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردە قورعالۋىنا كۇش سالدىق. ەكىنشىدەن, جوعارى رەيتينگتى يم­پاكت-فاكتورلى جۋر­نالداردا ماقا­لا جاريالاۋىن مىندەتتەدىك. وسى باس­تامامىزدى كەيىن ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگى قول­داپ, ءىلىپ الىپ كەتتى. ايتقاندايىن, ءبىز Thompson Reuters, Scopus با­­زا­سىنا ەنگەن جۋر­­­نالداردا ما­قالا جاريالاعان ع­الىم­داردى ىنتا­لاندىرۋدى دا ال­عاش قولعا الدىق. راحاڭ وسى سالا بو­يىنشا پرورەكتور رەتىندە باعالاۋ ءول­شەمدەرىن ازىرلەدى. مەن ءبىر فەنومەنگە تاڭ قالامىن: وسى جاڭاشىلدىقتى باستاعان شاقتا راحمەتقاجى ىسكەندىر ۇلى 61-62 جاستاعى اعا بۋىن وكىلى ەكەن. عالىم سوعان قارا­ماي, جاستاردىڭ قولىنان كەلمەيتىن جۇمىستاردى اتقاردى. ءسىرا, مۇنىڭ ءبارى باي تاجىريبەنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك. ءبىز ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعى ءبىر ماڭىزى جۇمىستى باستادىق. ول – مەملەكەتتىك تىلدە وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەپ, شىعارۋ. سول كەزدە راحاڭ كوپكە ۇلگى بولىپ, «جالپى جانە مولەكۋلالىق گەنەتيكا» وقۋلىعىن جەتىلدىرىپ, «گەنەتيكا» وقۋلىعىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. 2011 جىلى قازاقستان عىلىمى ءۇشىن اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى: اكادەميك راحمەتقاجى بەرسىمباي سەمەي يادرولىق پوليگونى زارداپتارىنىڭ گەنەتيكالىق ماسەلەسىن قاراستىرعان زەرتتەۋ ناتيجەسى  «Science» جۋرنالىندا جاريالانىپ, جاپونيا ۇلتتىق بيومەديتسينالىق يننوۆاتسيالار ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىن الدى. جوعارىدا ايتىلعاندار – ر.بەر­سىمباي ەڭبەگىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. ونى تولىق جازۋدى شاكىرتتەرى مەن ءارىپ­تەستەرىنە قالدىرايىق. راحاڭنىڭ ومىرلىك پوزيتسياسى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتقىم كەلەدى. پىكىرلەسە ءجۇرىپ بايقاعانىم: ول كىسى جاس كۇنىنەن ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ, اۋلەتىنىڭ جانە ءوزىنىڭ نامىسىن وتە جوعارى قويا بىلگەن. ءسويتىپ, تالاپتانىپ, ىزدەنىپ, قازاق بالاسى ەشكىمنەن كەم ەمەس دەگەن ۇستانىمدى تولىقتاي دالەلدەپ شىققان. راحمەتقاجى ىسكەندىر ۇلىنىڭ تاعى ءبىر تاماشا قاسيەتى: مايدا-شۇيدەدە ءىسى جوق, عىلىمدا دا, ومىردە دە پەندەشىلىكتەن بيىك تۇرادى. باعالاۋى دا, كوزقاراسى دا – ءپرينتسيپتى, تياناقتى. سونداي-اق, ر.بەرسىمباي قانشاما جىل رەسەيدە تۇرىپ, وقىپ-جەتىلسە دە, ەلدىك تامىرىن ءبىر ساتكە دە ۇزگەن ەمەس. قيىن دا كۇردەلى عىلىمنىڭ قايناۋىندا جۇرسە دە ۇلتتىق داستۇردەن, قۇندىلىقتاردان جىراقتالماعان. جالپى, راحاڭنىڭ عىلىمى دا, ۇستانعان باعىتى دا ومىرشەڭ. ءبىر جولى اكادەميك الەمنىڭ گەنەتيكا مەن مەديتسينا عىلىمى 2025 جانە 2050 جىلدارى قانداي جەتىستىككە جەتەتىنى تۋرالى بايانداما جاساپ, اسىرەسە, كارىلىكپەن كۇرەس شۇعىل قولعا الىناتىنى جونىندە دەرەكتەر بەرىپ جاتتى. سول ءماجىلىس زالىندا مۇنى ەستىپ وتىرعان قويشىعارا سالعارا ۇلى مەن اقسەلەۋ سەيدىمبەك ەكى جاقتان: «اۋ, راحا, مىناۋ لەكتسياڭىزدى ءسوز تۇسىنەتىن قالىڭ شالدىڭ ورتاسىندا وقىپ, جىگەرلەندىرسەڭىز جاقسى عوي!» دەپ, ءبىر جاعى ازىلدەپ, ءبىر جاعى قۋانىپ جاتتى... بۇگىندە ر.بەرسىمباي – ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلەتكالىق بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. سۇيىكتى عىلى­مىمەن ەمىن-ەركىن اينالىسىپ, تالانتتى شاكىرتتەر تاربيەلەپ, شەت ەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تاڭداۋلى دارىستەر وقىپ ءجۇر. عىلىم تۇلعاسىنىڭ تۇعىرى بيىك­تەمەسە, الاسارعان جوق. ول وزىنە سەنەدى, شاكىرتتەرىنە سەنىم ارتادى. سەنۋىنە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى, عىلىم – تاۋ­سىلمايتىن قازىنا. «الا­عانعا – بەرەگەن». راحمەتقاجى ىسكەندىر ۇلى – ۇلتتىڭ دا, الەمنىڭ دە عىلىمي قازىناسىن تولىقتىرعان جانە تولىقتىرا بەرەتىن الەۋەتتى تۇلعا. باقىتجان ابدىرايىم, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور