كوزىنىڭ تىرىسىندە «مىڭمەن جالعىز الىسقان» ابايدىڭ رۋحى بۇگىندە ميلليوندارمەن شارپىسىپ الەك. تارقاتىپ ايتساق, التى جىل بۇرىن الماحان مۇحامەتقاليقىزى ارقانىڭ توسىندەگى استانا قالاسىنان ابايتانۋ ورتالىعىن اشقان. ءسۇيىنشىلى حاباردى جارىسا جازعانىمىز كوپ وقىرماننىڭ ەسىندە. قازاقستان-رەسەي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىشىنەن ىرگە قالاعان مۋزەي جۇمىسى ءا دەگەننەن جاندانىپ سالا بەردى. ابايعا جاناشىر, ۇلتتىڭ ەرتەڭىن ويلاعان ءار وڭىردەگى ازاماتتار قولدارىنداعى بارىمەن ءبولىستى, ەكسپوناتتارىن ۇسىندى, كىتاپتارىن تارتۋ ەتتى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قوس بولمەلى مۋزەي ءۇش مىڭعا جۋىق قۇندى دۇنيەلەرمەن, تاريحي جادىگەرلەرمەن, دەرەكتى فيلمدەر تاسپالارىمەن تولىقتى.
ەل مەن جەردى تانىتقان ەكسپەديتسيا
الماحان بايىپپەن باستاعان ءىسىن مۇنىمەن شەكتەگەن جوق. وزگە ارىپتەستەرىمەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەپ, ىرگەلى شارۋالار اتقاردى. «اباي نۇرى» اتتى دارىندى جاستاردىڭ كلۋبىن اشىپ, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردى ونەرگە باۋلىدى. اسىرەسە, ابايتانۋ عىلىمي-تانىمدىق ورتالىعى ۇيىمداستىرعان « ۇلىلار مەكەنىنە ساياحات» ەكسپەديتسياسى ەلوردالىق جانە وزگە وڭىرلىك ەكى جۇزگە تارتا زيالى قاۋىمدى, ءتىل جاناشىرلارىن, قوعام بەلسەندىلەرىن, ونەرلى جاستاردى كەرەمەت قۇندىلىقتارعا قانىقتىردى. باس شاھاردان شىعىسقا بەت تۇزەگەن اۆتوبۋس ەرتىستىڭ جاعاسىنداعى كەرەكۋ ەلىن باسىپ ءوتىپ, سەمەيگە تابان تىرەيتىن. الاششىلداردىڭ قالاسىندا ات شالدىرعان ولار ارى قاراي جيدەلىگە جول تارتاتىن ەدى. شىڭعىستاۋدىڭ بوكتەرىن جاعالاي, ابايدىڭ قىستاعىنا قوناق بولسا, ءسال ىلگەرىدەگى مۇحتاردى دۇنيەگە اكەلگەن ءبورىلى توپىراعىنا ءتاۋ ەتەتىن. بۇل ساپاردان ەڭلىك پەن كەبەكتىڭ ماحابباتىنا كۋا بولعان, قوس مۇڭلىقتىڭ كوز جاسى سىڭگەن ساي دا, «قورعانسىزدىڭ كۇنى» وقيعاسىنداعى عازيزانىڭ زارلى ءۇنىن جۇتقان قايران دالا دا تىس قالمادى. اباي مەن ايگەرىمدى تابىستىرعان ورتا شوقى دا جول-جونەكەي كوكىرەككە الدەبىر ساعىنىشتى قۇيا سالاتىن... ابايتانۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى رەسپۋبليكالىق «استانا اقشامى» گازەتىنەن «اباي نۇرى» ايدارىن اشىپ, اقىنعا قاتىستى كوپتەگەن دەرەكتەردى ۇسىنعانىن كوپشىلىك بىلەدى. ورتالىقتا وتكەن ءدوڭگەلەك ۇستەل وتىرىستارى, ءماجىلىستەر, سەمينارلار ەل اعالارىنىڭ اۋزىنان رۋحانياتتاعى تالاي ءتۇيتكىلدى ايتقىزسا, ۇستازدارعا «ابايتانۋ» پانىنەن ءدارىس وقۋعا رۇقسات بەرەتىن سەرتيفيكاتتار تابىستادى. «اباي بيىگى – ۇلت بيىگى», «ءاندى سۇيسەڭ, مەنشە ءسۇي» باعدارلامالارى قولعا الىندى. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى ەشقانداي تاپسىرىسسىز, تەك ۇلت ابىزىنا دەگەن جاناشىرلىقپەن ىسكە اسقانىن ەسكە سالامىز.ءتورت جىلمەن شەكتەلگەن تاريح
ءسال كەيىنگە شەگىنەيىكشى, شىندىعىندا اباي ورتالىعىن اشۋ زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ارمانى ەدى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1942 جىلى اقىننىڭ ادەبي مۇراسىن زەرتتەۋ باستالدى. ءتاپ-ءتاۋىر جولعا قويىلعان جۇمىس الدەكىمدەرگە ۇناماسا كەرەك, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1947 جىلعى يدەولوگيالىق قاۋلىسىنان كەيىن, ورتالىق ەسىگىنە قارا ق ۇلىپ سالىندى. ودان كەيىن, 1987-1998 جىلدارى ابايتانۋ عىلىمى ءورىسىن ەركىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك العان. سول تۇستا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان بىلىكتى عالىم شەريازدان ەلەۋكەنوۆ ۇلى اقىن مۇراسىن زەرتتەۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءبولىمىن ابايتانۋ جانە قازاق ادەبيەتى تاريحى ءبولىمى دەپ قايتا اشقان. ءونىمدى ەڭبەك ەتە باستاعان ۇجىمنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى قارقىن العانى سول ەدى, ءتورت جىلدىڭ شاماسىندا قارجى ماسەلەسىنە بايلانىستى توقىراپ تىندى. الماحان اشقان استاناداعى ابايتانۋ ورتالىعى دا ءتورت اياعىن تەڭ باسار شاعىندا – ءتورت جىل عانا عۇمىر كەشىپ, توقتادى دا قالدى. سوڭعى وكىنىشتىڭ سەبەبى كوپ. باستىسى, ورتالىق پانا تاپقان قازاقستان-رەسەي ۋنيۆەرسيتەتى جابىلدى. ال قاراشاڭىراقتىڭ قاسيەتىن ارقالاپ قالعان الماحان مۇحامەتقاليقىزى وسى جىلدار ىشىندە جيناعان اسا قۇندى ءجادىگەرلەرىن قويارعا جەر تاپپاي تابانىنان توزىپ ءجۇر. جوعارىداعى ءۇش وقيعا ابايدى تانۋعا ارنالعان جوبانىڭ جەكەلەگەن مەكەمەلەردىڭ مەنشىگىندە ەمەس, مەملەكەتتىڭ قاناتىنىڭ استىندا بولۋ كەرەكتىگىن ايقىن اڭعارتتى.اقىننان ەشتەڭە اياماساق ەدى...
وزگەنى جارىلقاۋعا شەبەرمىز. استاناداعى بەلدى وقۋ ورنى سانالاتىن ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىشىندە كونفۋتسي ينستيتۋتى بار ەكەن. جەكە كىتاپحاناسى مەن كينوكلۋبى جۇمىس ىستەيدى. قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرسىپىراسىنا عانا كوز جۇگىرتىپ كورىڭىز: قىتاي ءتىلىنىڭ ءتۇرلى كۋرستارىن اشۋ, قىتاي ءتىلى مۇعالىمدەرىن دايىنداۋعا كومەك كورسەتۋ, قىتاي ءتىلى مەن مادەنيەتىنە بايلانىستى ءار ءتۇرلى جارىستار مەن عىلىمي جۇمىستار, مادەنيەتىنە قاتىستى شارالار ۇيىمداستىرۋ. قىتاي عۇلاماسى ءبىزدىڭ ناسيحاتىمىزعا ءزارۋ مە؟ وكىنىشتىسى, وزگەگە قۇشتارلىعىمىز مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ال ابايعا كەلگەندە, جۇرەگىمىز جىبىمەيدى. بەلسەندىلەرى مەن زيالىلارى كوپ ەلىمىزدە «ابايتانۋ ورتالىعىنا ءجونى ءتۇزۋ باسپانا كەرەك» دەپ سابىلىپ جۇرگەن ازاماتتار ساناۋلى-اق. كۇنى كەشە اقىن مۇرالارىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىمەن اڭگىمەمىزدە وسى ماسەلە كەڭىنەن ءسوز بولدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىققا ارنالعان مەكەمە تۇرعىزۋ ءۇشىن ءاۋ باستا استانادان جەر بولىنگەن. الايدا, ءىستىڭ ارتى سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارا جاتقان كورىنەدى. باسقاسىن جارىتپاساق تا, ابايدان ەشتەڭە اياماساق ەدى. امال نەشىك؟.. قازاقتىڭ باس شاھارىندا قازاقتىڭ باس اقىنىن ناسيحاتتايتىن ءبىر ينستيتۋتتىڭ بولماۋى, راسىندا ارىمىزعا سىن, ۇلتتىعىمىزدان ۇيات. ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارى الەمنىڭ 116 ءتىلىنە اۋدارىلدى, كىتاپ بولىپ باسىلدى. ءتۇركيا, گەرمانيا, رەسەي, قىتاي, كورەيا سىندى مەملەكەتتەردە اباي اتىنداعى كوشەلەر, ورتالىقتار جانە ەسكەرتكىشتەر بار. ماقتانامىز-اۋ! ەندەشە, نەگە ءوز استانامىزدان ۇلتاراقتاي جەر بولمەسكە؟! ەڭسەلى عيماراتتى تۇرعىزىپ, ىرگەلى ىستەردى جاسايتىندار ەل ىشىنەن-اق تابىلار ەدى. ايتپاقشى, بيىل ەلوردادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى وتەدى. بەس ميلليون قوناق كەلەتىن ماڭىزى بيىك شارادا قازاقتىڭ بارى مەن نارىن ۇسىنباقپىز. سوندا الىپ ابايىمىزدىڭ تاس مۇسىنىنەن باسقاسى – قۇنى ولشەۋسىز مۇرالارى تاسادا قالماق پا؟ اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»
