كىرىس كوزى كوبەيسە, تابىس مولايادى

كەشە پارلامەنت ماجىلىسىندە «سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ» تاقىرىبى بويىنشا 2017 جىلداعى العاشقى ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. وندا قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بايانداما جاسادى. وتىرىستى ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يسىمباەۆا اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. «سالىقتىق جانە كەدەندىك ساياسات – كەز كەلگەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ءتيىمدى كەپىلى. مەملەكەتتىك كىرىستەردى اكىمشىلەندىرۋ سالاسى الەۋمەتتىك زور ماڭىزعا يە. سالىق-بيۋدجەت سايا­ساتى دۇرىس جولعا قويىلعان كەزدە حالىقتىڭ دا, بيزنەستىڭ دە جانە مەملەكەتتىڭ دە مۇددەلەرى ساقتالادى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى جولداۋىندا سالىق سالاسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ جانە ونى اكىمشىلەندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار, ۇلت جوسپارىنداعى رەفورمانىڭ ءۇشىنشى باعىتى يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى وزگەرىستەر كەشەنىنە تىكەلەي بايلانىستى. ۇلت جوسپارىنىڭ 8-قادامى وسى ماسەلەلەرگە ارنالىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە سالىق جانە كەدەن ساياساتى مەن راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋدى, كەدەندىك راسىمدەردى ءوتۋ كەزىندە «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىن ەنگىزۋدى جانە ەلەكتروندىق دەكلاراتسيالاۋ جۇيەسىن دامىتۋدى, كەدەن جانە سالىق جۇيەلەرىن ينتەگراتسيالاۋدى, جالپىعا بىردەي سالىقتىق دەكلاراتسيالاۋدى ەنگىزۋ جانە ونى قابىلداۋ مەن وڭدەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, ت.ب. ىسكە اسىرۋ بەلگىلەنگەن», دەي كەلىپ, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتۋ ءۇشىن ءسوزدى قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆقا بەردى. مينيستر سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ ماسەلەسىن بەس بولىمدە بايانداپ بەردى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كىرىستەرمەن جۇمىس جانە باقىلاۋ قىزمەتى. 2016 جىلعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن كىرىستەر جوسپارى 108,4% بولىپ, جوسپارداعى 5 719,7 ملرد تەڭگە ءىس جۇزىندە 6 198,1 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, 478,4 ملرد تەڭگەگە اسىرا ورىندالدى, دەدى ول. بۇل – سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋ بويىنشا قابىلداعان شارالار ناتيجەسى. قاجەتتى باقىلاۋ مەن مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاسالىپ, بالانستى قامتاماسىز ەتكەندىكتىڭ ماڭىزى زور بولدى. 2016 جىلى سالىقتىق تەكسەرۋلەر 10 مىڭ بولىپ, 2013 جىلعى 12,2 مىڭنان اجەپتاۋىر ازايعان. تەكسەرىستەر بارىسىندا 2013 جىلى 35,4 ملن تەڭگە قوسىمشا كىرىس تۇسكەن بولسا, 2016 جىلعى 10 مىڭ تەكسەرىستەن 54,6 ملن تەڭگە قوسىمشا ءتۇسىم بولعان ەكەن. «ياعني تەكسەرۋ سانى ازايعانىمەن, سالىقتىڭ تۇگەل ەسەپتەلگەن سوماسى 1,8 ەسەگە ءوستى, – دەدى مينيستر. – بۇدان باسقا, كاسىپورىنداردىڭ جابىلۋ كەزىندەگى تەكسەرۋلەرىن جۇرگىزۋ بارىسىندا اۋتسورسينگ تەتىگى ەنگىزىلدى. ونىڭ ناتيجەسىندە تاراتۋ ءراسىمى جەڭىلدەدى, تەكسەرۋ سانى مەن جۇرگىزۋ مەرزىمى قىسقاردى. بۇدان باسقا, سالىق تولەۋشىلەرگە ايىپپۇل قولدانباستان, قاتەلىكتەردى دەربەس جويۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى». ەكىنشى كەزەكتە مينيستر سىرتقى تاۋار اينالىمىن جەدەلدەتۋگە ىقپال ەتۋ جۇمىستارى تۋرالى باياندادى. تەك ەكى ۇدەرىستى وڭتايلاندىرۋ ناتيجەسىندە جاسالاتىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ سانى 898-دەن 394-كە دەيىن (2,3 ەسەگە) قىسقارتىلدى. جالپى, كەدەندىك راسىمدەۋ ۋاقىتىن 6 ساعاتتان ءبىر ساعاتقا دەيىن قىسقارتتىق, دەي كەلىپ, مينيستر ودان ءارى وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار جاسالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە سىرتقى ساۋدا قىزمەتى, ليتسەنزيا مەن رۇقساتتار بەرەتىن باسقا دا بىرقاتار ىستەر مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاۋەلدى ەكەنىن ايتا كەلىپ, «وسىعان بايلانىستى, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت قاتىسۋشىلارى ءۇشىن «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىن ەنگىزۋ جوس­پارلانىپ وتىر جانە UNICTAD-تان ساتىپ الىنعان ASYسER باعدارلامالىق ءونىمىن تۇرلەندىرۋ بويىنشا جۇمىستار باستالدى», دەدى. ءۇشىنشى بولىمدە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا سويلەگەن ب.سۇلتانوۆ مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان بۇل باعىت ينستيتۋتتىق رەفورمالاردا باسىمدىق رەتىندە كورسەتىلگەنىن ەسكە سالدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ 52 ءتۇرىن كورسەتەدى (32 سالىق جانە 20 كەدەن باعىتى بويىنشا). بۇل رەتتە 34 قىزمەت ءتۇرى (نەمەسە 65,4%) ەلەكتروندىق نىساندا كورسەتىلەدى, ونىڭ ىشىندە قىزمەتتىڭ 29 ءتۇرى بالامالى نەگىزدە «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى (حقو) ارقىلى قولجەتىمدى بولدى, دەدى مينيستر. ءتورتىنشى بولىمدە حالىقارالىق رەيتينگتەردەگى مەملەكەتتىڭ ورنى تۋرالى باياندالدى. 2016 جىلى قازاقستان «كەدەن راسىمدەرىنىڭ اۋىرتپالىعى» كورسەتكىشى بويىنشا جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىندە ەلەۋلى تۇردە العا جىلجىعانى (77-دەن 55-ءشى ورىنعا) بەلگىلى بولدى. «دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business-2017» ەسەبىنە سايكەس, 2016 جىلى «تولەمدىك قابىلەتسىزدىكتى رەتتەۋ» اتتى ينديكاتور بويىنشا قازاقستان ءوز ورنىن 9 ساتىعا جاقسارتىپ, 37-ورىنعا يە بولدى (46-ورىننان 37-ورىنعا). «سالىق سالۋ» ينديكاتورى بويىنشا قازاقستان ادىستەمەنىڭ وزگەرتىلۋىنە بايلانىستى 3 ورىنعا تومەندەپ, 60-ورىنعا ورنالاستى (بۇرىن 57-ورىن)», دەدى مينيستر. باياندامانىڭ سوڭعى بولىمىندە ب.سۇلتانوۆ اتالعان باعىتتاعى «100-ناق­تى قادام» – ۇلت جوسپارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى بويىنشا باياندادى. بۇل ماسە­لەلەردە جۇمىستى ودان ءارى اۆتوماتتاندىرۋ مەن قولدانىستاعى اقپاراتتىق جۇيەلەردى ينتەگراتسيالاۋدىڭ ماڭى­زى زور بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. «ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرالار» جۇيە­سىن ەنگىزۋ شەڭبەرىندە وراسان زور جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇل جۇيەنىڭ ارتىق­شىلىقتارىنا كوز جەتكىزگەن كوپتەگەن كاسىپكەرلەر 2015 جىلدان باستاپ شوت-فاكتۋرالارىن ەلەكتروندى پىشىمدە رەسىمدەۋدە», دەدى مينيستر. قارالعان ماسەلە بويىنشا قوسىمشا باياندامانى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلجان قاراقۇسوۆا جاسادى. سالىق سالۋدى اكىمشىلەندىرۋدىڭ ساپالى بولۋىن ايتا وتىرىپ, ول سالىق كولەمىنىڭ وسپەيتىنىنە نازار اۋداردى. قۋات كوزدەرى باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا قاراماستان, ەل ەكونوميكاسىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, بيزنەستى قولداۋ باعدارلامالارى بويىنشا وراسان زور جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ارتتىرۋعا ءتيىستى ەدى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ولاي بولماي وتىر. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى ساپاسىز جۇرگىزگەننەن سياقتى. بىزدەگى سالىق ورگاندارى سالىق تولەيتىندەرمەن عانا جۇمىس ىستەيدى. ال ونى تولەمەيتىندەردى تاۋىپ جاتقانىن ەستىمەيسىڭ. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارداعى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى پايدالانىپ, سالىق تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەندەردى انىقتاۋ كەرەك قوي, دەدى گ.قاراقۇسوۆا. سونىمەن قاتار, ول م ۇلىكتەردى تىركەۋدەن وتكىزۋدىڭ كەمشىن تۇستارىن ايتتى. اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, بارلىق م ۇلىكتەر, سونىڭ ىشىندە تۇرعىن ۇيلەر ەسەپكە الىنسا, ولاردان تۇسەتىن سالىق ەسەلەپ ارتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. گ.قاراقۇسوۆا ايىپپۇلدارعا بايلانىستى دا ماسەلە كوتەردى. بۇل – مەملەكەت پەن سالىق تولەۋشى اراسىنداعى دەسترۋكتيۆتى تەتىك. 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ول 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 45 پايىزعا ارتىق بولىپتى. وكىنىشكە قاراي, ايىپپۇل تولەيتىندەردىڭ كوبى سالىق ورگاندارىنىڭ قاتەلىگىنەن ايىپقا ۇشىرايتىن ادال سالىق تولەۋشىلەر بولىپ تا قالادى. ءتىپتى, كەيبىر ايىپپۇلدار سالىق كودەكسىنە جانە حالىقارالىق كەلىسىمشارتتاردىڭ قاعيداسىنا دا كەرەعار بولىپ جاتادى. ونىڭ قاتەلىگىن سوت ارقىلى دالەلدەگەنشە ايىپپۇل ءوندىرۋشى ءوزىنىڭ جوسپارىن ورىنداعانىن كورسەتىپ, سىياقى الىپ جاتادى. ءتىپتى كەيبىر ايىپپۇلداردىڭ كولەمى سالىق تولەۋشىنىڭ تابىسىنان دا اسىپ كەتەدى. سالىق تولەۋشى ءوزىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن قيامەتتىڭ قىل كوپىرىنەن وتۋىنە تۋرا كەلەدى. ايىپپۇل دەگەننىڭ ءوزى سالىق ورگاندارىنىڭ ءتيىمسىز جۇمىسىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەمەس پە؟ سوندىقتان ايىپپۇل سانكتسيالارىن قولدانۋعا بارىنشا مۇقيات بولۋ كەرەك, دەپ ءسوزىن اياقتادى دەپۋتات. وسىدان ءارى نەگىزگى بايانداما جاسا­عان قارجى ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆ دەپۋ­تات­تاردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. ال ازىرلەنگەن ۇسىنىستار ءبىر اپتا­نىڭ ىشىندە ۇكىمەتكە جىبەرىلەتىن بولدى. وتىرىسقا ۇلتتىق ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ, ىشكى ىستەر, ادىلەت, ەنەرگەتيكا, اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىكتەرى مەن ۇقك جانە دە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»