فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىمەن ءوزى قالام تارتقان كورنەكتى تۇلعالار جايىندا پىكىر الماسىپ, اڭگىمە قاۋزاعان ەدىك. ولاردىڭ ۇلت مۇددەسىنە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى, شىعارماشىلىقتارى جانە زەرتتەپ-زەردەلەۋ جۇمىستارى تۋرالى عالىم ويلارىن ءوز سوزىمەن بەرگەندى ءجون كوردىك.
تۇركى ءتىلىن تىرىلتكەن تۇلعالار
ءجۇسىپ بالاساعۇن مەن قوجا احمەت ياساۋي تۋرالى سويلەۋ ءبىر جاعىنان وڭاي, جاتتاندى سوزدەردى تىزبەكتەي ايتا بەرۋگە بولادى. ەكىنشى جاعىنان قيىن. ءبىزدىڭ زەرتتەۋشىلەر ءبىر وزەكتى نارسەگە كىرە الماي ءجۇر. ولار «قۇتتى بىلىك» تۋرالى ايتقاندا, مەملەكەت, ساياسات, شارۋاشىلىق, مامىلەگەرلىك ونەر, اقىندىق, شەشەندىك جانە باسقالار تۋرالى ءسوز ەتەدى. بىراق كىتاپتا ەڭ وزەكتى رۋحاني ماسەلە جاتقانىن سەزبەيدى. بۇل قاباتتىڭ استارىن تەرەڭىنەن اشپاي, شىعارمانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن عىلىمي تۇرعىدان تاراتىپ بەرە المايمىز. «قۇتتى بىلىكتى» زەرتتەگەندە ناعىز زەردەلەيتىن ماسەلەمىز – «جاۋانمارتتىك» ءىلىمىنىڭ نەگىزدەرىن اشىپ, تالداۋ. سوندا عانا قالعانىن تولىق تاني الامىز. ءبىز كىتاپتىڭ رۋحاني وزەگىن تاپپاي, سىرتىن اينالىپ اۋرەلەنۋدەمىز. مەن بۇل رۋحاني وزەككە ابايدىڭ قۇدىرەتى ارقىلى ءتۇستىم. ابايدى زەرتتەي ءجۇرىپ, جاڭا تانىمعا قادام باستىم. ال قوجا احمەت ءياساۋيدى حالىق نەگە كوككە كوتەرىپ, اۋليە تۇتادى؟ ويتكەنى, ياساۋي ءدىن مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن ۇيلەستىرە ءبىلدى. ەكىنشىدەن, پوەزيانى «قۇتتى بىلىكتەن» كەيىن تۇركى تىلىندە ءسويلەتتى. عىلىم مەن پوەزيادا ۇستەمدىك ەتكەن اراب, پارسى تىلدەرىنەن ءبىرىنشى رەت باس تارتقان «قۇتتى بىلىكتىڭ» اۆتورى بولسا, ەكىنشىسى – ياساۋي. تۇركى ءتىلى وتە ساق, كيىك سياقتى ۇستاتپايتىن, سونى ىرىققا كوندىرىپ, كىتاپ جازۋ – ۇلكەن قۇبىلىس. تۇركى تىلىندە پوەزيانى ءۇشىنشى جازعان تۇلعا – الىشەر ناۋاي. وسىلاردىڭ ارقاسىندا پوەزيادا, عىلىمدا تۇركى ءتىلى قولدانىلا باستادى. قازاقتاردى رەسەي بوداندىققا سالعاندا, بىردەن تۇركىستانداعى كەسەنەسىنە ءتيىستى. گەنەرال چەرنياەۆ كەسەنەنى جەرمەن-جەكسەن ەتكىسى كەلدى, زەڭبىرەكپەن ەكى تۇسىن بۇزىپ تا ۇلگەرگەن. بىراق جارتى الەم شۋلاپ, ارەڭ الىپ قالدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ شولاق بەلسەندىلەرى دە دىنمەن اياۋسىز كۇرەستى. مولدا اتاۋلىنى تۇتاس قاماپ, كوبىن جەر اۋداردى. ءبىرازى اتىلىپ كەتتى. حالىقتىڭ بۇكىل رۋحاني ساناسىن ياساۋي ءىلىمى ۇستاپ كەلگەنىن قارسى كۇشتەر جاقسى بىلەدى.«تولىق ادام ءىلىمى» – بىرەگەي رۋحاني قۇبىلىس
حالىق ءالى ابايدى تولىق تانىعان جوق. كەڭەس بيلىگى كەزىندە اباي شىعارمالارىنان اتەيست, ماتەرياليست دەگەن كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. حالىقتىڭ ساناسىن سول ۇعىم ءالى دە كولەگەيلەپ تۇر. وسىنى ءبىز بىرتىندەپ, جاڭا دۇنيەتانىم ارقىلى ناسيحاتتاپ, دۇرىس جولعا قويۋىمىز كەرەك. مەنىڭشە, استانادا ابايدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشپاي بولمايدى, ويتكەنى ەسكى دۇنيەتانىم تۇبىرىمەن تەرىستەلدى. دۇنيەگە جاڭا دۇنيەتانىم كەلدى. ەندى بىزدەر اتەيزم-ماتەرياليزم دەگەن جالعان ۇعىمدى ۇمىتىپ, ۇلى سانا جولىنا بەت بۇردىق. باعىت-باعدارىمىز وزگەردى. اباي مۇراسىن, ۇلى سانا تانىمى تۇرعىسىنان ءبىلىپ, ناسيحاتتاۋعا كوشەمىز. اباي نەگە ءومىر بويى زارلاپ ءوتتى؟ پەندەلىك كوزبەن قاراعاندا, ولاي ەتەتىن ءجونى جوق ەدى عوي. ەشتەڭەگە مۇقتاج بولعان ەمەس, سوندا نەگە زار يلەدى؟ ونى قىنجىلتقان حالقىنىڭ قاسىرەتى, بوداندىق تاعدىرى. ون سەگىز جىل بي, بولىس بولعان ول بيلىكتىڭ ىشكى قۇپياسىن, ءبىزدى سورلاتقان ساياسي ءادىسىن تەرەڭ تانىپ بىلگەن. سودان كەيىن پاتشاعا تەلەگرامما جىبەرىپ: «مىناۋ سايلاۋ ەلدى ءبۇلدىرىپ جاتىر. ءسىز گەنەرال-گۋبەرناتورلارعا بۇيرىق بەرىڭىز, بولىستاردى تاعايىنداپ قويسىن», دەگەن ويىن جەتكىزدى. پاتشا ولاي ىستەمەيدى, ويتكەنى ول «سەكسەۋىل ءادىسىن» قولدانىپ وتىر. بۇل ءادىستى باتىس ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى سپەرانسكي ۇسىنعان. ول پاتشاعا جازعان قىزمەت حاتىندا: «قازاقتىڭ دالاسىندا سەكسەۋىل دەگەن اعاش وسەدى ەكەن, بالتالاسا جارىلمايدى, شەگە قاقسا كىرمەيدى, ءبىراق سەكسەۋىلدى سەكسەۋىلگە ۇرسا بىت-شىتى شىعادى. وسى سەكسەۋىل ءادىسىن قازاققا قولدانايىق» دەپتى. مىنە, رەسەي يمپەرياسىنىڭ بىزگە قولدانعان باستى ساياساتى وسىعان نەگىزدەلگەن. ءار بولىستا 12 اۋىل بولادى, ول 12 اۋىل ءار ءتۇرلى رۋدان بولۋى شارت, سودان كەيىن 4 اۋىلناي, 4 بي سايلانادى, تاعى دا ونباسى, ەلۋباسى لاۋازىمدارىن قوسقاندا, شامامەن 270-تەي قىزمەت ورنى بولادى. قازاقتاردى سوعان تالاستىرادى. اش يتتەرگە مايلى سۇيەكتى لاقتىرىپ جىبەرگەندە ءبارى بىردەن باس سالادى ەمەس پە؟! ءدال وسى سەكىلدى قازاقتار دا قىزمەت ءۇشىن يتشە تالاستى, وسىدان كەلىپ قازاقتىڭ مىنەزى بۇزىلدى. مۇنى كورىپ, سەزگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ: اباي تۇسى قازاقتىڭ بۇزىلعانى, قارالىققا اينالىپ قىزىل قانى... اق پەيىل باۋىرمالدىق قالىپ كەتىپ, جەلبۋاز «سۇرقيا» بوپ قىزىنعانى. ماس بولىپ پارتياعا قىزىپ العان, دالانىڭ تابيعاتىن بۇزىپ العان, ەلدىگىنە, جەرىنە ءام دىنىنە قۇرىلدى تالاي تۇزاق, تالاي قاقپان, دەپ قامىعا جىرلادى. مۇنداعى تۇزاق دەگەنى – ميسسيونەرلىك ساياسات. ياعني شوقىندىرىپ, ورىستاندىرۋ بولدى. ال قاقپان دەگەنى – ءبىزدى قاسىرەتكە ۇرىندىرعان سەكسەۋىل ءادىسى. مىنەز-قۇلقىمىز تۇزەلەر ەمەس, اباي وسىنى كوردى. قالاي ەلىمە جاردەم ەتەمىن دەپ, حالقىنا ەم ءۇشىن تولىق ادام ءىلىمىنىڭ نەگىزىن سالا باستادى, بىراق اياقتاي الماي كەتتى. تەك رۋحاني وزەگىن جۇيەلەۋگە عانا ۇلگەردى. اۋەزوۆ بىلسە دە ايتا المادى, سەبەبى بۇل ءىلىم تىكەلەي دىنمەن بايلانىستى بولاتىن. ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمىنىڭ فورمۋلاسى ءۇش سوزدەن عانا تۇرادى: ءبىرى – اقىل, جاي اقىل ەمەس, نۇرلى اقىل. سودان كەيىن, ناقىليا, عاقليا دالەلدەرگە سۇيەنىپ, ءادىلەتتى الادى. ءۇشىنشىسى – راحىم. وسىلاردىڭ نەگىزىندە كىتاپ جازعانمىن. الايدا, ونىڭ ۇعىمى كۇردەلى, وقۋعا اۋىر بولىپ كەتتى, بىراق قولدانىستا ءجۇر. ەندى ءتىلى جەڭىل, ۇعىمى قاراپايىم كىتاپ جازۋدى قولعا الدىم.«سەندەر قازاققا كەرەكسىڭدەر»
1961 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ تاجىكستاننان تاشكەنت قالاسىنا كەلگەندە, كۇتىپ الىپ اڭگىمەلەسكەن ەدىم. مۇنى ۇيىمداستىرعان سول كەزدەگى كافەدرا مەڭگەرۋشىمىز المانبەت تولەۋوۆ بولاتىن. كەزدەسۋدە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا توڭىرەگىندە ەكى ساعاتتاي پىكىرلەستىك. مۇقاڭ: «قانداي تاقىرىپ الاسىڭ؟» دەپ سۇرادى. «اباي جانە شىعىس» تاقىرىبىن الايىن», دەدىم. «جوق! جولىڭ بولمايدى, بالام», دەدى. ەرتەڭگىسىن تاعى باس قوستىق. «نە بولدى, تاقىرىپتى ويلاندىڭ با؟» دەدى. «ويلاندىم, سونى الامىن», دەدىم. «جەتەكشىڭ قانداي تاقىرىپ ۇسىنىپ ەدى؟» «اباي ادەبي مۇراسىنىڭ زەرتتەلۋ جايى تۋرالى, اسا قيىن تاقىرىپ ەكەن», دەپ كۇمىلجىدىم. «ءدال وسى تاقىرىپتى ال!», دەدى بۇيىرا. «وي, اعا! تالاس بولىپ كەتەدى عوي». «كىشىگىرىمدەرىن سىنا دا, اۋقىمدى دۇنيەلەردى سىناماي جازا بەر. سونىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر», دەدى. اقىرى, سول تاقىرىپقا اۋەزوۆ پەن جەتەكشىم قاجىم جۇماليەۆ كۇشتەپ كوندىردى. اسپيرانتۋراعا باۋكەڭ – باۋىرجان مومىش ۇلى ارقىلى تۇسكەنمىن. كەيىن كەلە قىزىقتىم دا, الگى تاقىرىپقا مۇلدە كىرىپ كەتتىم. ال شىعىستى ءبارىبىر شىعاردىم. «اباي جانە شىعىس» دەگەن كىتاپتى جازعانىما بۇگىندە ءوزىم تاڭ قالامىن. ۋاقىتىندا جاراتۋشىنىڭ ءوزى جول كورسەتكەن سياقتى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدا «مۇحتار اۋەزوۆ جانە اباي پروبلەمالارى» دەگەن تاقىرىپپەن ءتورت ماسەلەنى زەرتتەۋ نىساناسىنا العانمىن. ولار ابايدىڭ ءومىربايانى, ادەبي ورتاسى, شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگياسى جانە شىعىسقا قاتىسى اۋەزوۆ زەرتتەۋىندە دەپ اتالادى. سوڭعىسىنا اۋەزوۆتى ادەيى قالقان ەتىپ الدىم. سونىڭ وزىندە العاشقى ۇشەۋىن اكادەميكتەر قولدادى دا, شىعىستى الىپ تاستا دەپ وتىرىپ الدى. مەن كونبەدىم, سەگىز جىل بويى قورعاتپاي قويدى. «شىعىستى المايمىن, ول بولماسا قورعاماي-اق قويايىن» دەپ تاباندىلىق تانىتتىم. كەيىن, قايتا قۇرۋ كەزىندە م.اۋەزوۆتىڭ قىزى ءلايلا, اكادەميكتەر زاكي احمەتوۆ جانە سەرىك قيراباەۆ ۇشەۋى قولداپ, سولاردىڭ ارقاسىندا قورعادىم-اۋ. قازىرگى مەكتەپ وقۋلىقتارىن قاراساڭ, ابايدىڭ شىعىسى تۋرالى ءبىر ءسوز جوق. ويتكەنى, 1949 جىلى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ كوسموپوليتيزم تۋرالى ارنايى قاۋلىسى شىقتى. وندا شىعىس پەن باتىسقا باس يگەندەردى تالقاندايمىز دەلىنگەن, وسىنىڭ سالدارىنان قانشاما ادام قۋعىنعا ءتۇسىپ, قۇرباندىققا ۇشىرادى. اۋەزوۆ تە قۋدالاندى, عىلىم كانديداتى قوڭىراتباەۆتى الماتىدان قۋىپ, قاڭعىتىپ جىبەردى. جەتى جىلدىق مەكتەپتە ساباق بەرىپ جۇرگەن جەرىنەن كەيىن قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءادىل ەرمەكوۆ شاقىرىپ, قىزمەتكە الادى. سوندا ءجۇرىپ دوكتورلىعىن قورعادى. ول كەزدە مەن ونىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن بوزبالامىن, قانداي قاۋلى شىعىپ جاتقانىن قايدان بىلەيىن. اۋەزوۆتىڭ: «بالام, جولىڭ بولمايدى», دەگەنىنە سول قۇجات سەبەپ بولعانىن كەيىن ءتۇسىندىم. اۋەزوۆتىڭ كوپ ويى ىشىندە كەتتى. «ءبىز كەتەمىز, سەندەر قالۋلارىڭ كەرەك, قازاقتىڭ ءومىرىن, ءداستۇرىن قازاققا جەتكىزەتىن ءبىر ادام قاجەت, سول سەنىڭ موينىڭدا», دەگەن بايتۇرسىنوۆتىڭ مۇحتارعا ايتقان ءسوزىن ماعان قايىم اعاي جەتكىزگەن ەدى. ءالىمحان ەرمەكوۆ پەن مۇحاڭ: «ءبىز ءبىرگە كەتەمىز», دەپ كونبەگەن عوي. «جوق! اقىماق بولماڭدار, ءبىز باس تىككەنبىز, سەندەر قازاققا كەرەكسىڭدەر», دەگەن بايتۇرسىنوۆ. سوندىقتان دا اۋەزوۆتىڭ جولى قيىن بولدى, ول لەنين سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولعاندا عانا ەركىن تىنىستادى. وعان دەيىن ءتورگە وتىرعىزىپ قويىپ, سىناپ جاتقانىن تالاي كوردىك. «ابايدىڭ باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەن پىكىرى ءۇشىن دە قىسپاققا الدى.ءباھادۇر باۋىرجان. اقتارىلماعان ارحيۆتەر
حالىق ءباھادۇرى باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى ايتىلماعان اڭگىمە ءالى كوپ. مەن باتىردىڭ سوڭعى باسىلعان وتىز تومدىعىنا بۇرىنعى قىسقارتۋلاردىڭ بارلىعىن قايتا كىرگىزدىم. ونى باسۋ دا وڭاي بولمادى. سەرىك ۇمبەتوۆكە جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ وتىرعان كەزىندە: «باۋكەڭنىڭ ءجۇز جىلدىعى جاقىنداپ كەلەدى. سوعان ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. مەن جوبا ۇسىنىپ وتىرمىن. ءسىز جيىرما بەس ميلليون تەڭگە ءبولىڭىز. مەن وتىز توم شىعارامىن», دەدىم. «كوكە, ونى قايدان تاباسىز؟ ءبىز وقيتىن بەس-التى-اق كىتاپ قوي», دەدى. «ول ارحيۆتە جاتىر». «شىعارا الاسىز با؟» «شىعارامىن». كوپ ۇزاتپاي ماسەلەنى ءماسليحاتتىڭ الدىنا قويدى, دەپۋتاتتار بەكىتىپ بەردى. سودان كەيىن 25 ميلليون تەڭگە ۇيىمداستىرۋعا, 25 ميلليون تەڭگە باسۋعا الدىم دا, ءبارىن تاستاي قىلىپ تۇگەل ورىنداپ بەردىم. مەن ەندى باۋكەڭنىڭ ءجۇز تومدىعىن جاساپ جاتىرمىن. قايدان تابامىن؟ ونىڭ بارلىق ءارحيۆىن سويلەتۋ كەرەك. ماسكەۋدە باتىردىڭ اكادەميادا وقىعان سەگىز مىڭ بەت لەكتسياسى جاتىر. وزگە دە ارحيۆتەرىن قوسا ەسەپتەگەندە. قازىر قۇپيا دەپ بەرمەي وتىر. ەكىنشى – 1942 جىلى باۋكەڭنىڭ داڭقى قاتتى اسپاندادى. سول كەزدە مومىش ۇلىنىڭ ۇستىنەن «ديۆيزيادا ۇلتشىل» دەگەن ارىز جازىلعان. سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. ماسكەۋدى ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان ششەرباكوۆ باسقاراتىن ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەلەرى تەكسەرتۋ جۇرگىزگەن. ونىسى شالا بولىپ, ەكىنشى تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى حاتشىسى ابدىحالىقوۆقا ءبىر ايدىڭ ىشىندە ساربازداردان باستاپ گەنەرالدارعا دەيىن – بارلىعىنىڭ باۋكەڭ تۋرالى پىكىرىن اكەلۋ جۇكتەلەدى. ناتيجەسىندە ءباھادۇر اقتالىپ شىعادى. ونى كورە الماعان ادامدار وسىلاي جاساعان. مىنە, بۇل دا ءتورت مىڭ بەتتىك قۇجات, رەسەي ارحيۆىندە ساقتاۋلى. سوندا ون ەكى مىڭ بەت بولدى ما؟ ءۇشىنشى – ب.مومىش ۇلىنىڭ كۋباعا جيىرما كۇنگە بارعان ساپارىندا ءسويلەگەن سوزدەرىنەن ۇلكەن ءبىر توم شىعادى. ولار يسپان تىلىندە دايارلاپ وتىر. ارنايى وكىلىمىزدى جىبەرسەك, بەرەتىندەرىن ايتقان. بىراق قۇپيا دەپ قايتارىپ جىبەرىپتى. ءتورتىنشى – قازىر باۋكەڭ ارالاسقان اسكەري ادامداردىڭ ارحيۆتەرىن قاراپ جاتىرمىز. كوپ نارسە تابىلۋدا. ۇزاق ۋاقىت كەرەك ەكەن. ءوزىمىز ءۇش-اق ادامبىز, جۇمىس قاۋىرت, الايدا بىتىرەمىز. بەسىنشى – باۋكەڭنىڭ ۇيىندە ەكى شابادان ءوز قولىمەن سىزعان كارتا جاتىر. ول ەكى ءجۇز جەتى رەت كىردى عوي مايدانعا. ءار كىرگەن سايىن كارتا جاسايدى ەكەن. قالاي سوعىسادى, قاي تۇستان سوققى بەرەدى, قورشاۋعا الۋ ءتاسىلى – بارلىعى كارتاعا تۇسىرىلەدى. ءبىز ونى وقي المايمىز, بىراق باستىرامىز. بۇل گەنەرالدارعا, اسكەري وقۋ ورىندارىنا كەرەك. سوندا باۋكەڭنىڭ مۇراسى جۇزدەن اسىپ كەتەدى. ءبىز تەك يگەرە الماي جاتىرمىز. جازىپ العان اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»
