الاش ارداگەرى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ زايىبى تۋرالى نە بىلەمىز؟
تاياۋدا گازەت-جۋرنال تىگىندىلەرىن پاراقتاپ وتىرعانىمدا, «كازاحستانسكايا پراۆدا» (09.12.2016) گازەتىنىڭ بەتىنەن قاراعاندىلىق جۋرناليست ناتاليا رىجكوۆا العان «مەنىڭ اتام وتە زيالى كىسى ەدى» («موي دەد بىل گلۋبوكو ينتەلليگەنتنىم چەلوۆەكوم») اتتى سۇحبات كوزىمە ءتۇستى. سۇحباتتى بەلگىلى قايراتكەر, الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, قازاقتان شىققان العاشقى ماتەماتيك-پروفەسسور ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ نەمەرەسى ولەگ بەرىپتى. اڭگىمەسىنىڭ ءبىر تۇسىندا ول: «ءالىمحان ابەۋ ۇلى قاراعاندىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەڭبەك ەتتى. ول وندا 1955 جىلى ايەلى, دارىگەر-حيرۋرگ راقيا شاگابۋتدينوۆامەن جامبىل قالاسىنان اۋىسىپ كەلىپ ەدى...» دەپتى.
راقيا شاگابۋتدينوۆا! يا, تانىس ەسىم. مىنا قىزىقتى قاراڭىز. جامبىل وڭىرىندەگى مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن كەزىمدە وبلىستىق مۇراعاتتاعى سارعايعان قاعازداردان بىرنەشە رەت «راقيا ەرمەكوۆا» دەگەن ەسىم كەزدەسكەن بولاتىن. ۇلى وتان سوعىسى ۋاقىتىندا, ناقتىراق, 1941-1944 جىلدارى وبلىستىق اۋرۋحانانى وسى دارىگەر-حيرۋرگتىڭ باسقارعانى تۋرالى مالىمەتتەرمەن قوسا, جەكە فوتوسۋرەتى دە قولىمىزعا ىلىككەن. كەيىن قولدا بار سول ماتەريالداردى ءار جىلدارى باسىلىپ شىققان كىتاپتارىمىزدا پايدالاندىق. بىراق راقيا شاگابۋتدينوۆا (ەرمەكوۆا) ەل تاريحىندا جارقىن ءىز قالدىرعان قابىرعالى قايراتكەر ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ايەلى ەكەندىگى بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ قاپەرىمىزدە بولماپتى.
بىلتىر عانا تۋعانىنا 120 جىل تولۋى اتالىپ وتكەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ءومىر جولىمەن كوزى قاراقتى وقىرمان ءبىرشاما تانىس. ءوزى تۋعان ءوڭىردىڭ ورتالىعى قارقارالىداعى ۋچيليششەنى, سەمەيدەگى ەرلەر گيمنازياسىن بىتىرگەن, سودان سوڭ تومسكiدەگi تەحنولوگيالىق ينستيتۋتتا وقىعان ءالىمحان ءوزىنىڭ ايرىقشا قابىلەتىمەن تانىلادى. ستۋدەنتتىك شاعىندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دوسى – عالىم گريگوري پوتانينمەن جانە ەلدىڭ كورنەكتى زيالىلارىمەن تىعىز ارالاسادى. ول ورىس گەوگرافيالىق قوعامى سەمەي بولىمشەسىنە مۇشە بولعان. 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ساياساتپەن شۇعىلدانادى. الاشتىڭ «قازاق» گازەتى: «تەحنولوگيچەسكي ينستيتۋتقا اسقان زەرەكتەر عانا تۇسەدى. ءالىمحان ءبىلىمدى, شەشەن, وتكىر, حالىققا قىزمەت ەتۋدى وزىنە پارىز ساناعان جىگەرلى ازامات», – دەپ زور باعا بەرسە, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ونىڭ تۇلعاسىن «تانىستىرۋ» اتتى شىعارماسىندا جىرعا قوسادى.
ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ تاريحي زور ەڭبەگىنىڭ ءبىرى – قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى شەكاراسىنىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان ايقىندالۋىن ماسكەۋدىڭ تورىنە بارىپ ساۋاتتى جانە تاباندى تۇردە قورعاۋى. باسقا دا الاش زيالىلارى سەكىلدى, كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قىرىنا ىلىنگەن قايراتكەر باس-اياعى 22 جىل بويى بارشا كۇش-جىگەرىن عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا جۇمسادى. « ۇلى ماتەماتيكا كۋرسى» وقۋلىعىن جازىپ, «قازاق ءتىلىنىڭ ماتەماتيكا تەرميندەرى» تۇسىندىرمە سوزدىگىن ازىرلەدى.
اقىرىندا, حالقى ءۇشىن قام جەگەن, ونىڭ جارقىن بولاشاعىن اڭساعان, ءبىلىمى زور, كوكىرەگى وياۋ, ويى تەرەڭ ءالىمحان ەرمەكوۆ ءومىرىنىڭ 18 جىلىن ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرلەرىندە وتكىزدى.
ءالىمحان ەرمەكوۆ 1932 جىلى العاش رەت قاماۋعا الىنىپ, جولاۋشىلار پويىزىنىڭ ۆاگونىندا (ول كەزدە تۇتقىنداردى تاسيتىن ارنايى تاۋار ۆاگوندارى ءالى جاساقتالماعان كەز) كۇزەتپەن ايدالىپ بارا جاتقاندا, كورشى كۋپەدە كەلە جاتقان جاپ-جاس ءۇش قازاق جىگىتىمەن تىلدەسۋدىڭ ىڭعايىن تابادى. كۇزەتشىنىڭ مىزعىپ كەتكەن ءساتىن پايدالانىپ, سۇڭعاق بويلى سىمباتتى جاس جىگىتكە بۇكتەلگەن قاعازدى بەرىپ تۇرىپ: «اينالايىن, قاراعىم! مىنا حاتتى كورسەتىلگەن ادرەس بويىنشا جەتكىزىپ بەرۋىڭدى وتىنەمىن. جەڭگەڭ مەن بالالارىما حابارىم جەتسە ەكەن», – دەيدى.
كەيىنىرەك, 1955 جىلى بوستاندىققا شىققان سوڭ, سول جىلدارداعى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى د.ا.قوناەۆقا حات جازىپ, قابىلداۋىن وتىنەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي ونىڭ جۇمىس بولمەسىنە كىرە بەرىستە ءبىراز بەلگىلى ادامدار باس قوسادى. اراسىندا ءالىمحان ەرمەكوۆ تە بار. ءبىر كەزدە سىرتتان كىرگەن ديمەكەڭ كابينەتىنە ءوتىپ بارا جاتىپ, كوپشىلىكپەن امانداسادى. ءبىر ءسات قالت تۇرا قالىپ, ەرمەكوۆكە كوزى ءتۇسىپ, جانىنا تاياپ بارىپ: «اعا, مەنىمەن جولىققانىڭىز ەسىڭىزدە بار ما؟», – دەيدى. «جوق», – دەپ جاۋاپ قاتادى الەكەڭ. ءسىرا, «ءيا» دەسە, كەسىرىم ءتيىپ كەتە مە دەگەن ساقتىعى ەدى بۇل. كابينەتكە كىرىپ, وڭاشا پىكىرلەسكەندە سوزدەن ءسوز شىعىپ, ءبىر مەزەتتە: «ەتاپتا كەتىپ بارا جاتقاندا حات بەرگەن جىگىتىڭىز مەن بولاتىنمىن. ول كەزدە مەن ماسكەۋدەگى وقۋىمنان كەزەكتى كانيكۋلعا كەلە جاتقان بەتىم ەدى. الماتىعا بارعان سوڭ, ۋاقىت وزدىرماي حاتىڭىزدى جەڭگەمىزدىڭ قولىنا تيگىزدىم», – دەيدى دىنمۇحامەد قوناەۆ. بۇل شامامەن 1960-جىلداردىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى كەزدەسۋدىڭ اڭگىمەسى. ءوز ەستەلىكتەرىنە سۇيەنسەك, الەكەڭ ەكى رەت رەسمي تۇردە قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ديمەكەڭ الاش ارداقتىسىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايىنا جاردەمىن اياماعان. مىسالى, ءا دەگەندە الماتىداعى پاتەر ماسەلەسىن شەشىپ بەرگەن.
اقتالعان سوڭ, ءا.ەرمەكوۆتىڭ قىزمەتى 1955-1958 جىلدارى قاراعاندىداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتا جالعاسىپ, زەينەتكەرلىككە وسى جەردە شىعادى.
ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ زايىبى راقيا شاگابۋتدينوۆا تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ەكەۋى سول جەردە تانىسقان.
راقيا جايىندا تام-تۇم مالىمەتتەر ۇشىراسادى. بىردە اتاقتى گەولوگ, پروفەسسور ميحايل انتونوۆيچ ۋسوۆقا تومسك تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى ءالىمحان ەرمەكوۆ جانە ونىڭ جارى, جاس دارىگەر راقيا شاگابۋتدينوۆا كەلەدى. ولار ناۋقاستانىپ جۇرگەن ميحايل ءانتونوۆيچتى قازاقستانعا تازا اۋامەن تىنىستاپ, قىمىز ءىشىپ, كۇش-قۋات جيناپ قايتۋعا شاقىرادى. 1921 جىلدىڭ شىلدەسىندە ولار باياناۋىلعا تابان تىرەدى. مۇندا ەرمەكوۆتىڭ دوسى, حالىق سۋدياسى قانىش ساتباەۆ قۇشاق جايا قارسى الدى. بۇل ۇشىراسۋلار قانىش ساتباەۆتىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىن وياتىپ, ونى تومسك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە الىپ باردى. ءسويتىپ, قانىش ساتباەۆقا جارقىن جول كورسەتكەندەردىڭ ىشىندە پروفەسسور م.ا.ۋسوۆپەن قاتار, ءالىمحان اعا مەن راقيا اپاي بار ەدى.
راقيا شاگابۋتدينوۆا حيرۋرگيا ماماندىعىن تاڭداپ, مىڭداعان ناۋقاسقا وتا جاساپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. كۇيەۋىنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» رەتىندە ءبىر ادامداي كوتەردى. قيىر شىعىستا ايداۋدا جۇرگەندە تاعدىرلاس ايەلدەرمەن بىرگە تايگادا اعاش كەسكەن. كەيبىر مالىمەت بويىنشا, راقيا شاگابۋتدينوۆا جامبىل وڭىرىنە سول تاقسىرەتتى جىلدارى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن. 1940 جىلى وبلىستىق اۋرۋحانادا دارىگەر-حيرۋرگ بولىپ ەڭبەك ەتسە, كوپ ۋاقىت وتپەي-اق بىلىمدىلىگىن, بىلىكتىلىگىن بايقاتقان ونى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى ەتىپ تاعايىنداپتى. ءسويتىپ, 1941-1948 جىلدارى وسى لاۋازىمدى اتقارادى. جۇبايى ءالىمحان بوستاندىققا شىققاننان كەيىن قاراعاندىعا بارىپ, بىرگە تۇرىپ, 1960 جىلى دۇنيەدەن وزدى. وزىنەن 10 جىلدان سوڭ باقيلىق بولعان سۇيىكتى جارى ءالىمحان ەكەۋى ءبىر توپىراقتى قىمتانىپ, جۇبىن جازباستان قاتار جاتىر.
وكىنىشكە قاراي, راقيا شاگابۋتدينوۆامەن اۋليەاتا جەرىندە بىرگە قىزمەت ەتكەن ارىپتەستەرى تۋرالى دەرەك تابۋ مۇمكىن بولمادى. ەندى ەرلى-زايىپتى ەرمەكوۆتەردەن تاراعان ۇرپاق تۋرالى بىرەر اۋىز ءسوز ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. ولاردىڭ كىندىگىنەن ەكى پەرزەنت – ماعاۋيا اتتى ۇل مەن راۋشان (راۋيليا) ەسىمدى قىز وربىگەن.
ماعاۋيا 1921 جىلى شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىندا, ابايدىڭ بالاسى تۇراعۇلدىڭ ۇيىنە قوناقتاپ كەلگەندە تۋىپ, اتا-اناسى وعان دانىشپان اقىننىڭ تاعى ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمىن قويعان. ون ءبىر جاسار ماعاۋيا اكەسىنىڭ تۇڭعىش تۇتقىندالعانىن كوزىمەن كورىپ, جانىنا ماڭگى جازىلماس جارا تۇسكەن. قۋعىنعا ۇشىراعان وتباسى قاراتال اۋىلىنا كوشىرىلىپ, اناسى راقيا شەشەك اۋرۋى جايلاعان ۇشتوبەنىڭ تەمىر جول اۋرۋحاناسىن باسقارىپ, سونىڭ ارقاسىندا جان ساقتايدى. العىر ماعاۋيا 1950 جىلى الماتى تاۋ-كەن ينستيتۋتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, 1968 جىلى گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن, 1970 جىلى پروفەسسور اتاعىن الىپ, 1983 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, كەيىن اكادەميگى بولىپ سايلاندى. سونداي-اق, ول – كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. ال راۋشان ينجەنەر ماماندىعىن يگەرىپ, ارمەنياعا تۇرمىسقا شىققان.
عاجايىپ جاندار – ءالىمحان ەرمەكوۆ پەن راقيا شاگابۋتدينوۆانىڭ تاعدىر توعىسى تۋرالى ازىرگە بىلەتىنىمىز وسى عانا. البەتتە, ءالى دە ەل اراسىنان, ارحيۆ قويناۋىنان تىڭ دەرەكتەر تابىلاتىندىعىنان ءۇمىتتىمىز...
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
تاياۋدا گازەت-جۋرنال تىگىندىلەرىن پاراقتاپ وتىرعانىمدا, «كازاحستانسكايا پراۆدا» (09.12.2016) گازەتىنىڭ بەتىنەن قاراعاندىلىق جۋرناليست ناتاليا رىجكوۆا العان «مەنىڭ اتام وتە زيالى كىسى ەدى» («موي دەد بىل گلۋبوكو ينتەلليگەنتنىم چەلوۆەكوم») اتتى سۇحبات كوزىمە ءتۇستى. سۇحباتتى بەلگىلى قايراتكەر, الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, قازاقتان شىققان العاشقى ماتەماتيك-پروفەسسور ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ نەمەرەسى ولەگ بەرىپتى. اڭگىمەسىنىڭ ءبىر تۇسىندا ول: «ءالىمحان ابەۋ ۇلى قاراعاندىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەڭبەك ەتتى. ول وندا 1955 جىلى ايەلى, دارىگەر-حيرۋرگ راقيا شاگابۋتدينوۆامەن جامبىل قالاسىنان اۋىسىپ كەلىپ ەدى...» دەپتى.
راقيا شاگابۋتدينوۆا! يا, تانىس ەسىم. مىنا قىزىقتى قاراڭىز. جامبىل وڭىرىندەگى مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن كەزىمدە وبلىستىق مۇراعاتتاعى سارعايعان قاعازداردان بىرنەشە رەت «راقيا ەرمەكوۆا» دەگەن ەسىم كەزدەسكەن بولاتىن. ۇلى وتان سوعىسى ۋاقىتىندا, ناقتىراق, 1941-1944 جىلدارى وبلىستىق اۋرۋحانانى وسى دارىگەر-حيرۋرگتىڭ باسقارعانى تۋرالى مالىمەتتەرمەن قوسا, جەكە فوتوسۋرەتى دە قولىمىزعا ىلىككەن. كەيىن قولدا بار سول ماتەريالداردى ءار جىلدارى باسىلىپ شىققان كىتاپتارىمىزدا پايدالاندىق. بىراق راقيا شاگابۋتدينوۆا (ەرمەكوۆا) ەل تاريحىندا جارقىن ءىز قالدىرعان قابىرعالى قايراتكەر ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ايەلى ەكەندىگى بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ قاپەرىمىزدە بولماپتى.
بىلتىر عانا تۋعانىنا 120 جىل تولۋى اتالىپ وتكەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ءومىر جولىمەن كوزى قاراقتى وقىرمان ءبىرشاما تانىس. ءوزى تۋعان ءوڭىردىڭ ورتالىعى قارقارالىداعى ۋچيليششەنى, سەمەيدەگى ەرلەر گيمنازياسىن بىتىرگەن, سودان سوڭ تومسكiدەگi تەحنولوگيالىق ينستيتۋتتا وقىعان ءالىمحان ءوزىنىڭ ايرىقشا قابىلەتىمەن تانىلادى. ستۋدەنتتىك شاعىندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دوسى – عالىم گريگوري پوتانينمەن جانە ەلدىڭ كورنەكتى زيالىلارىمەن تىعىز ارالاسادى. ول ورىس گەوگرافيالىق قوعامى سەمەي بولىمشەسىنە مۇشە بولعان. 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ساياساتپەن شۇعىلدانادى. الاشتىڭ «قازاق» گازەتى: «تەحنولوگيچەسكي ينستيتۋتقا اسقان زەرەكتەر عانا تۇسەدى. ءالىمحان ءبىلىمدى, شەشەن, وتكىر, حالىققا قىزمەت ەتۋدى وزىنە پارىز ساناعان جىگەرلى ازامات», – دەپ زور باعا بەرسە, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ونىڭ تۇلعاسىن «تانىستىرۋ» اتتى شىعارماسىندا جىرعا قوسادى.
ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ تاريحي زور ەڭبەگىنىڭ ءبىرى – قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى شەكاراسىنىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان ايقىندالۋىن ماسكەۋدىڭ تورىنە بارىپ ساۋاتتى جانە تاباندى تۇردە قورعاۋى. باسقا دا الاش زيالىلارى سەكىلدى, كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قىرىنا ىلىنگەن قايراتكەر باس-اياعى 22 جىل بويى بارشا كۇش-جىگەرىن عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا جۇمسادى. « ۇلى ماتەماتيكا كۋرسى» وقۋلىعىن جازىپ, «قازاق ءتىلىنىڭ ماتەماتيكا تەرميندەرى» تۇسىندىرمە سوزدىگىن ازىرلەدى.
اقىرىندا, حالقى ءۇشىن قام جەگەن, ونىڭ جارقىن بولاشاعىن اڭساعان, ءبىلىمى زور, كوكىرەگى وياۋ, ويى تەرەڭ ءالىمحان ەرمەكوۆ ءومىرىنىڭ 18 جىلىن ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرلەرىندە وتكىزدى.
ءالىمحان ەرمەكوۆ 1932 جىلى العاش رەت قاماۋعا الىنىپ, جولاۋشىلار پويىزىنىڭ ۆاگونىندا (ول كەزدە تۇتقىنداردى تاسيتىن ارنايى تاۋار ۆاگوندارى ءالى جاساقتالماعان كەز) كۇزەتپەن ايدالىپ بارا جاتقاندا, كورشى كۋپەدە كەلە جاتقان جاپ-جاس ءۇش قازاق جىگىتىمەن تىلدەسۋدىڭ ىڭعايىن تابادى. كۇزەتشىنىڭ مىزعىپ كەتكەن ءساتىن پايدالانىپ, سۇڭعاق بويلى سىمباتتى جاس جىگىتكە بۇكتەلگەن قاعازدى بەرىپ تۇرىپ: «اينالايىن, قاراعىم! مىنا حاتتى كورسەتىلگەن ادرەس بويىنشا جەتكىزىپ بەرۋىڭدى وتىنەمىن. جەڭگەڭ مەن بالالارىما حابارىم جەتسە ەكەن», – دەيدى.
كەيىنىرەك, 1955 جىلى بوستاندىققا شىققان سوڭ, سول جىلدارداعى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى د.ا.قوناەۆقا حات جازىپ, قابىلداۋىن وتىنەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي ونىڭ جۇمىس بولمەسىنە كىرە بەرىستە ءبىراز بەلگىلى ادامدار باس قوسادى. اراسىندا ءالىمحان ەرمەكوۆ تە بار. ءبىر كەزدە سىرتتان كىرگەن ديمەكەڭ كابينەتىنە ءوتىپ بارا جاتىپ, كوپشىلىكپەن امانداسادى. ءبىر ءسات قالت تۇرا قالىپ, ەرمەكوۆكە كوزى ءتۇسىپ, جانىنا تاياپ بارىپ: «اعا, مەنىمەن جولىققانىڭىز ەسىڭىزدە بار ما؟», – دەيدى. «جوق», – دەپ جاۋاپ قاتادى الەكەڭ. ءسىرا, «ءيا» دەسە, كەسىرىم ءتيىپ كەتە مە دەگەن ساقتىعى ەدى بۇل. كابينەتكە كىرىپ, وڭاشا پىكىرلەسكەندە سوزدەن ءسوز شىعىپ, ءبىر مەزەتتە: «ەتاپتا كەتىپ بارا جاتقاندا حات بەرگەن جىگىتىڭىز مەن بولاتىنمىن. ول كەزدە مەن ماسكەۋدەگى وقۋىمنان كەزەكتى كانيكۋلعا كەلە جاتقان بەتىم ەدى. الماتىعا بارعان سوڭ, ۋاقىت وزدىرماي حاتىڭىزدى جەڭگەمىزدىڭ قولىنا تيگىزدىم», – دەيدى دىنمۇحامەد قوناەۆ. بۇل شامامەن 1960-جىلداردىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى كەزدەسۋدىڭ اڭگىمەسى. ءوز ەستەلىكتەرىنە سۇيەنسەك, الەكەڭ ەكى رەت رەسمي تۇردە قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ديمەكەڭ الاش ارداقتىسىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايىنا جاردەمىن اياماعان. مىسالى, ءا دەگەندە الماتىداعى پاتەر ماسەلەسىن شەشىپ بەرگەن.
اقتالعان سوڭ, ءا.ەرمەكوۆتىڭ قىزمەتى 1955-1958 جىلدارى قاراعاندىداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتا جالعاسىپ, زەينەتكەرلىككە وسى جەردە شىعادى.
ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ زايىبى راقيا شاگابۋتدينوۆا تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ەكەۋى سول جەردە تانىسقان.
راقيا جايىندا تام-تۇم مالىمەتتەر ۇشىراسادى. بىردە اتاقتى گەولوگ, پروفەسسور ميحايل انتونوۆيچ ۋسوۆقا تومسك تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى ءالىمحان ەرمەكوۆ جانە ونىڭ جارى, جاس دارىگەر راقيا شاگابۋتدينوۆا كەلەدى. ولار ناۋقاستانىپ جۇرگەن ميحايل ءانتونوۆيچتى قازاقستانعا تازا اۋامەن تىنىستاپ, قىمىز ءىشىپ, كۇش-قۋات جيناپ قايتۋعا شاقىرادى. 1921 جىلدىڭ شىلدەسىندە ولار باياناۋىلعا تابان تىرەدى. مۇندا ەرمەكوۆتىڭ دوسى, حالىق سۋدياسى قانىش ساتباەۆ قۇشاق جايا قارسى الدى. بۇل ۇشىراسۋلار قانىش ساتباەۆتىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىن وياتىپ, ونى تومسك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە الىپ باردى. ءسويتىپ, قانىش ساتباەۆقا جارقىن جول كورسەتكەندەردىڭ ىشىندە پروفەسسور م.ا.ۋسوۆپەن قاتار, ءالىمحان اعا مەن راقيا اپاي بار ەدى.
راقيا شاگابۋتدينوۆا حيرۋرگيا ماماندىعىن تاڭداپ, مىڭداعان ناۋقاسقا وتا جاساپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. كۇيەۋىنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» رەتىندە ءبىر ادامداي كوتەردى. قيىر شىعىستا ايداۋدا جۇرگەندە تاعدىرلاس ايەلدەرمەن بىرگە تايگادا اعاش كەسكەن. كەيبىر مالىمەت بويىنشا, راقيا شاگابۋتدينوۆا جامبىل وڭىرىنە سول تاقسىرەتتى جىلدارى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن. 1940 جىلى وبلىستىق اۋرۋحانادا دارىگەر-حيرۋرگ بولىپ ەڭبەك ەتسە, كوپ ۋاقىت وتپەي-اق بىلىمدىلىگىن, بىلىكتىلىگىن بايقاتقان ونى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى ەتىپ تاعايىنداپتى. ءسويتىپ, 1941-1948 جىلدارى وسى لاۋازىمدى اتقارادى. جۇبايى ءالىمحان بوستاندىققا شىققاننان كەيىن قاراعاندىعا بارىپ, بىرگە تۇرىپ, 1960 جىلى دۇنيەدەن وزدى. وزىنەن 10 جىلدان سوڭ باقيلىق بولعان سۇيىكتى جارى ءالىمحان ەكەۋى ءبىر توپىراقتى قىمتانىپ, جۇبىن جازباستان قاتار جاتىر.
وكىنىشكە قاراي, راقيا شاگابۋتدينوۆامەن اۋليەاتا جەرىندە بىرگە قىزمەت ەتكەن ارىپتەستەرى تۋرالى دەرەك تابۋ مۇمكىن بولمادى. ەندى ەرلى-زايىپتى ەرمەكوۆتەردەن تاراعان ۇرپاق تۋرالى بىرەر اۋىز ءسوز ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. ولاردىڭ كىندىگىنەن ەكى پەرزەنت – ماعاۋيا اتتى ۇل مەن راۋشان (راۋيليا) ەسىمدى قىز وربىگەن.
ماعاۋيا 1921 جىلى شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىندا, ابايدىڭ بالاسى تۇراعۇلدىڭ ۇيىنە قوناقتاپ كەلگەندە تۋىپ, اتا-اناسى وعان دانىشپان اقىننىڭ تاعى ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمىن قويعان. ون ءبىر جاسار ماعاۋيا اكەسىنىڭ تۇڭعىش تۇتقىندالعانىن كوزىمەن كورىپ, جانىنا ماڭگى جازىلماس جارا تۇسكەن. قۋعىنعا ۇشىراعان وتباسى قاراتال اۋىلىنا كوشىرىلىپ, اناسى راقيا شەشەك اۋرۋى جايلاعان ۇشتوبەنىڭ تەمىر جول اۋرۋحاناسىن باسقارىپ, سونىڭ ارقاسىندا جان ساقتايدى. العىر ماعاۋيا 1950 جىلى الماتى تاۋ-كەن ينستيتۋتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, 1968 جىلى گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن, 1970 جىلى پروفەسسور اتاعىن الىپ, 1983 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, كەيىن اكادەميگى بولىپ سايلاندى. سونداي-اق, ول – كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. ال راۋشان ينجەنەر ماماندىعىن يگەرىپ, ارمەنياعا تۇرمىسقا شىققان.
عاجايىپ جاندار – ءالىمحان ەرمەكوۆ پەن راقيا شاگابۋتدينوۆانىڭ تاعدىر توعىسى تۋرالى ازىرگە بىلەتىنىمىز وسى عانا. البەتتە, ءالى دە ەل اراسىنان, ارحيۆ قويناۋىنان تىڭ دەرەكتەر تابىلاتىندىعىنان ءۇمىتتىمىز...
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
