تەرمينولوگيا ما, الدە تەرمين-لوگيا ما؟..

كاسىپتىك قىزمەتىمىز تەرمين سالاسىنىڭ پراكتيكالىق قىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولسا دا, بۇرىن-سوڭدى بۇل تاقىرىپقا ارنايى كوڭىل ءبولىپ, قالام تارتا قويعان جوق ەدىك. بىراق جاقىندا عانا ءوزىمىز قاتىسۋشىسى بولعان ءبىر اڭگىمە وسىعان دەيىن كوڭىلىمىزدى تولعاندىرىپ كەلگەن ويلارىمىزدى ورتاعا سالىپ, وزدەرىڭىزبەن بولىسۋگە تۇرتكى بولدى. سونىمەن... بىلتىر ءبىر جىلدان بەرى ما­زا­­لاپ كەلگەن سىرقاتىمىزدى ەم­دەتسەك دەگەن نيەتپەن الماتى­نىڭ ىرگەلى ءبىر اۋرۋحاناسىنان ورىن الدىق. قاسىمدا جاتقان پالاتالاس جاننىڭ ءبىرى جاسى جيىرما بەستەن ەندى عانا اسقان جىگىت ءبىر كۇنى تەلەديداردان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى حاباردى كورىپ وتىرىپ, ماعان مىناداي سۇراق قويدى. – ايتىڭىزشى, وسى «رەانيماتسيانى» نەگە قازاقشا «جان ساق­تاۋ ءبولىمى» دەيمىز. جاندى بەرەتىن دە, الاتىن دا, ساقتاپ قالا­تىن دا ءبىر اللا تاعالا ەمەس پە؟ جۋر­نا­ليستەر وسىنى ويلانباي ما ەكەن؟ ەگەر ءدىن تۇرعىسىنان كەلەتىن بولساق, جىگىتتىڭ ايتىپ وتىر­عانى دا ءجون. ءجون دەي­مىز-اۋ, با­سىمىزعا ءىس ءتۇسىپ, جانىمىز قي­نالعان ساتتەردە ەڭ الدىمەن ءتىل­گە تيەك ەتىپ, سيىنىپ, مەدەت تىلەيتىن بىردەن-ءبىر قۇدىرەت اللا تاعالا ەكەنىنە ەشكىم داۋ اي­تا قويماس. ونىڭ ۇستىنە ادام قۇ­داي ەمەس, رەانيماتسيانىڭ دا ادام جانىن ۇنەمى ساقتاپ قالا بەر­مەيتىنى بەلگىلى... وسى ورايدا مەنىڭ دە كاسىپتىك قىزى­عۋ­شى­لىعىم ويانىپ, «رەانيماتسيا» ءسوزىنىڭ قا­زاق تىلىنە اۋدارىلۋ ءمان-جايىن زەرتتەي باستادىم. الدىمەن مەمتەرمينكوم تاراپىنان ماقۇلدانعان سوڭعى رەسمي سوزدىك قوي دەپ 2014 جىلى «قازاقپارات» باسپاسىنان جارىق كورگەن 30 تومدىق «قازاقشا-ورىس­شا تەرمينولوگيالىق ءسوز­­دىكتىڭ» مەديتسينا سالاسىنا ار­نال­عان 14-ءشى تومىنا كوز ءجۇ­گىر­ت­­تىم. شىنىندا دا, اتالعان تو­م­نىڭ 189 جانە 470-بەتتەرىندە «رەا­نيماتسيا» ءسوزىنىڭ بالاماسىن «رەانيماتسيا, جان ساقتاۋ ءبولىمى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جا­زىپ قويىپتى. – اپىرماي, – دەدىك, – «رەاني­ما­تسياسى» تۇسىنىكتى, وعان قوسا «جان ساقتاۋ ءبولىمى» دە­گەنى نەسى ەكەن؟ بۇل تەرميندىك سوزدىك پە, الدە تۇسىندىرمە سوزدىك پە؟ جا­راي­دى, «رەا­نيماتسيانى» قازاق­شا­لاپ «جان ساقتاۋ ءبولىمى» دەپ الاي­ىق, سوندا ونىمەن سالالاس, ءتۇ­بىرلەس «رەانيميروۆات», «رەاني­ماتور», «رەانيماتولوگ», «رەانيموبيل» دەگەن سوزدەردى قا­لاي اۋدارامىز. ەگەر جوعارىدا اي­تىلعان «جان ساقتاۋ» ءتۇبىرىن سا­ق­تايتىن بولساق, ولار «جانىن ساقتاۋ», «جان ساقتاۋشى (دارىگەر؟)», «جان ساقتاۋ (ماشيناسى؟)» بولادى دا. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, جوعارىدا اتالعان سوزدىكتە مەديتسينا سالاسىنا قا­تىستى بولسا دا ءبىز ايتقان تۇبىرلەس سوزدەر بەرى­لمەپتى. سوزدىككە تولىمسىز سيپات بەرە­تىن بۇل كەمشىلىك ءبىزدىڭ تۇگەل دەرلىك ءسوز­دىكتەرىمىزگە ءتان ولقىلىق بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە, «رەانيميروۆات» دەگەن ەتىستىكتىڭ مەديتسينادا عانا ەمەس, باسقا دا سالالاردا, مىسالى, ەكونومي­كا سالاسىندا وندىرىسكە قاتىستى دا قول­دا­نى­لاتىنىن ەسكەرسەك, ون­دا «رەانيميروۆات پرويزۆود­ستۆو» دەگەنىمىز «ءوندىرىستىڭ جا­نىن ساقتاپ قالۋ» بولماي ما. بۇل قولدانۋعا, ۇعىنىپ-تۇسىنۋگە قو­لاي­لى تىركەس بولا قويار ما ەكەن. وسىنىڭ ءوزى بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن تەرمين بولسىن, اتاۋ ءسوز بول­سىن, ءبىر سوزگە بالاما تاپقاندا ونىمەن تۇبىرلەس سوزدەردى ەسكەرمەۋ, نە بولماسا ءارتۇرلى قولدانۋ ادەتكە اينالعانىن كورسەتەدى. مىسالى, «توكسيكومانيا» – «ۋىت­­قۇمارلىق», «توكسيكومان» – «ۋىتقۇمار». ال ونى زەرتتەيتىن سالا «توكسيكولوگيا», ونىڭ مامانى «توكسيكولوگ» سول كۇيى اۋدارىلمايدى. «نەرۆ» – «جۇيكە», ال ونىڭ اۋرۋلارىن ەمدەيتىن دارىگەر ماماندىقتار «نەۆرولوگ», «نەۆروپاتولوگ» دەگەن سوزدەر اۋدارىلماي الىنادى. بۇل وتە قيسىنسىز ءارى كەز كەلگەن كوزىقاراقتى ادامدا سۇراق تۋىن­داتاتىن جاعداي. ەگەر تەر­مين­نىڭ ەڭ بولماعاندا بەلگىلى ءبىر سالاداعى قىرىن تۇگەل اشا ال­ماي­تىن بولسا, مۇنداي جارتىكەش ۇعىم كىمگە قاجەت؟ وسى ورايدا, جوعارىدا اتال­عان ءسوز­دىك­تىڭ 470-بەتىندە «رەاكتسيا» ءسوزى «رەاكتسيا», «سەرپىلىس» دەپ, ال 471-بەتىندە «رەگەنەراتيۆنىي» جانە «رەگەنەراتسيا» دەگەن سوزدەر تۇبىرلەس بول­سا دا, «رەگەنەراتسيالىق» ءجا­نە «قايتا قالپىنا كەلۋى» دەپ ەكى ءتۇر­لى اۋدارىلعانىن اي­تا كە­­تۋى­­مىز قاجەت. وسىنداي الا-قۇ­لا­لىققا نە نەگىز بولاتى­نى ءبىز­­گە تۇسىنىكسىز. ونىڭ ءۇستى­نە مۇن­داي كەمشىلىكتىڭ جاپپاي سيپات الىپ وتىرعانى سوزدىكتى جاساۋ­شىلاردىڭ ولار­عا ونشالىقتى ءمان بەرىپ, جەتە كوڭىل بولە بەرمەيتىنىن كورسەتەدى. بىزگە كەسىرىن تيگىزىپ جۇرگەن تاعى ءبىر كەمشىلىك – جاڭاعى اي­تىل­عان «رەگەنە­راتسيا» ءسوزىن «قاي­تا قالپىنا كەلۋى» دەپ اۋدا­رۋ. بۇل سوزدىككە تەرميندىك ەمەس, تۇسىندىرمەلىك سيپات بەرىپ, ونى تۇسىندىرمە سوزدىككە اينالدىرادى. ءبىر سوزدىكتىڭ ىشىندە وسىنداي ارتۇرلىلىككە جول بەرۋ بىزدە ءالى دە بولسا سوزدىك, ونىڭ تۇرلەرى تۋرالى ساۋاتتىلىقتىڭ كەمشىن ەكەنىن كورسەتەدى. كەيدە, ءتىپتى سوزدىكتى جاساۋشىلاردىڭ ءوزى سوزدىك تەورياسىنان مۇلدەم بەيحابار سەكىلدى بولىپ كورىنەدى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماسىن, كەزىندە رەسمي اۋدارمانىڭ مايتالمان مامانى, وسى سالادا وتىز جىلدان استام ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ءداۋىتالى وماش ۇلى باس­پا­سوز بەتىندە دە, ارنايى ەڭبەگىندە دە «تەرروريست» ءسوزىن «لاڭكەس» دەپ الۋدىڭ قاتە ەكەنىن كورسەتىپ بەرسە دە, جۋرناليس­تەر بىلىكتى ماماننىڭ بۇل پىكىرىنە قۇ­لاق اسا قويار ەمەس. جالپى, «لاڭ» دەگەن ءسوزدى ايتقاندا, ەڭ الدىمەن, ماحامبەت اقىننىڭ ءجاڭ­گىر حانعا ايتقان ايگىلى «حان ەمەسسىڭ – ىلاڭسىڭ» دەگەنى ەسكە تۇسەدى. «لاڭ» ءسوزى ەلدىڭ اۋىز­بىر­شىلىگىن بۇزىپ, جۇرت اراسىنا ىرىتكى سالۋدى, ب ۇلىك باستاۋ­دى بىلدىرەدى, ونىڭ «تەررور» ۇعى­مىنا, ونىڭ انىقتاماسىنا ءمۇل­دەم قاتىسى جوق. «لاڭ» ءسوزى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ورىس ءتىلىن­دەگى «سمۋتا», «مياتەج» دەگەن ءسوز­دەرگە, ال «لاڭكەس» ءسوزى «سمۋتيان» دەگەن سوزگە بالاما بولسا كەرەك. «لاڭكەس» ءسوزىن تىلدىك اي­نا­لىمعا قوسقىسى كەلەتىندەر وسى­نى, ءسوزدىڭ ماعىنالىق جۇگىن وي­لانسا ەكەن. «پروتسەسس» دەگەن ءسوزدى «ۇدە­رىس» دەپ الۋ دا سول سيا­ق­­­ت­ى. وسى جاساندى ءسوز­دىڭ با­لا­­­­ما رەتىندەگى قاتە سيپاتى د.وماش ۇلىنىڭ «نورماتيۆتىك قۇ­­قىقتىق اكتى­لەر جانە ولاردى مەم­لەكەتتىك تىلدە ءازىر­لەۋ» اتتى ەڭ­بەگىندە ەگجەي-تەگجەيلى تۇردە كورسەتىلگەن. «ۇدەرىس» ءسوزىن ەنگىزگىسى كەلەتىندەر «پروتسەسپەن» تۇبىرلەس «پروتسەسسور», «پروتسەسسينگ» دەگەن سوزدەردىڭ قالاي الىناتىنىن ويلامايدى. ال بۇل ءبىزدىڭ تەرمين سالاسىنداعى عىلىمي نەگىزدىلىك, قيسىندىلىق قاعيداتتارىنا قايشى كەلەتىن, ءتىلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كەمىتەتىن نارسە. ەگەر ءتىلى­مىز­­دىڭ بولاشاعىن ويلايتىن بولساق, وسى­عان استە اباي بولۋ كەرەك. ارينە, قولىنا قالام ۇستاعان قاۋ­ىم­نىڭ ءسوز اراسىن «بوتەن سوزبەن بىل­عاماۋعا» تىرىساتىن ارەكەتىن دە تۇسىنۋگە بولادى. بىراق مۇندايدا تەرميندىك تايىز­دىققا, ساۋاتسىزدىققا جول بەرۋدەن ساق بولۋ قاجەت. ويتكەنى, «قاراپايىم قا­زاق انا تىلىندە زاڭ وقىماسا دا, گازەت نە جۋرنال وقيتىنى, تەلەديدار كورىپ, راديو تىڭدايتىنى انىق. دەمەك, جالپى قازاقتىڭ ساناسىنا جاڭا ءسوزدى زاڭ ەمەس, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ سىڭىرەتىنى» دە راس. ەگەر بالاما ءسوز تەر­مين­نىڭ ماعىناسىن, امبەباپ سيپاتىن تولىق اشىپ بەرە الماسا, ونى قولدانۋ قانشالىقتى دۇ­رىس بولماق؟ ونى ءوز ءتۇبىرىن ساقتاپ, قازاق ءتىلىنىڭ ەملەسىنە كەل­­تىرىپ العان ءجون ەمەس پە. بۇل – الەمدە بار, كەڭىنەن تارال­عان حالىقارالىق پراكتيكا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسىندا بۇل جونىندە «...تەر­ميندەردى جانە اتاۋ­لاردى نەگىزگى قا­عي­دالارعا, قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ نورمالارى­نا سايكەس رەتكە كەلتىرۋ» دەپ ناقتى جا­زىلعان. ايتسە دە, ءبىزدىڭ تىلىمىزدە جازىلۋ رەتى ءتول ەملەمىزگە قايشى كەلەتىن ءسوز­دەر بارشىلىق. الىس­قا بارماي-اق قويا­يىق, تەرمين توڭىرەگىندە كۇندەلىكتى قول­­دانىپ جۇرگەن «تەرمينولوگيا», «تەر­­مينوگرافيا», «لەكسيكوگرافيا» دەگەن سوزدەر تىلىمىزگە ورىس ءتىلى­نەن ونىڭ گرامما­تيكالىق ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ ەنگەن. ورىس تىلىندە ەكى تۇبىردەن تۇراتىن كۇردەلى سوزدە ءبىرىنشى ءتۇبىر داۋىس­سىز دىبىستان ءبىتىپ, ەكىنشى ءتۇبىر داۋىسسىز دىبىستان باستالسا, ولاردىڭ اراسىندا مىندەتتى تۇردە «-و», «-ە» دەگەن بايلانىستىرۋشى داۋىستى دىبىس بولادى. مىسالى, «دوموسەد», «كامنەدروبيلكا». قازاق تىلىندە مۇنداي ءتارتىپ جوق. قوس تۇبىردەن قۇرالعان كۇردەلى ءسوز­دە تۇبىرلەر قاتاڭ داۋىسسىزدان ءبىتىپ, قاتاڭ, ۇياڭ نە ءۇندى داۋ­ىس­سىزدان باستالسا دا ولار ەش­قانداي بايلانىستىرۋشىسىز ءبىر-بىرىنە بىردەن تىركەلىپ جازىلا بەرەدى. مىسالى, تاستوعان, تاڭ­شولپان, كوكجيەك, بوزتورعاي. وسىنى نەگىزگە الاتىن بول­ساق, «تەرمينولوگيا» – «تەرمين-لوگيا», «تەرمينوگرافيا» – «تەرمين-گرافيا», «لەكسيكوگرافيا» – «لەكسيكاگرافيا» دەپ الىنۋعا ءتيىس. سوندا عانا ءبىز­دىڭ ءتول ەملەمىزدىڭ ءتارتىبى ساق­تالادى. بىزدە مۇنداي سوزدەر ءبىز كەلتىرگەن مىسالدارمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. تىلىمىزدە جالپى عىلىم سالاسىن, نە ونىمەن اينالىساتىن عالىمدى, ماماندى بىلدىرەتىن, «-لوگيا», «-گرافيا», «-لوگ», «-گراف» دەگەن تۇبىرلەر جالعانعان سوزدەرگە ءبىز ايتقان كەمشىلىك ءتان. ارينە, ءبىزدىڭ ايتقان ءۋا­جى­مىز­گە «تەر­مينولوگيا» دەگەن ءسوز لاتىننىڭ «تەرمي­نوس» جانە گرەكتىڭ «لوگوس» دەگەن سوزدەرىنەن قۇرالعان, سوندىقتان ءبىز ونى «تەرمينو+لوگيا» دەپ الامىز دەپ داۋ ايتۋشىلار دا بولۋى مۇمكىن. ەگەر بۇل سوزگە قۇلاق تۇرەتىن بولساق, ءبىز نەگە ادەتتە «تەرمين» دەگەن ءسوزدى «تەرمينوس» دەپ قولدانبايمىز؟ مۇندا قيسىن قايدا؟ «تەرمينو-» دەپ الۋ ءۇشىن تىلىمىزدە عىلىمي نەگىز بولۋ كەرەك قوي, تىم بولماسا ءبىز ونى ءتۇبىر ءسوز رەتىندە «تەرمينوس» دەپ قولدانۋىمىز قاجەت. وسىنىڭ بارلىعى بىزدەگى تەرمينولوگيا جۇمىسىنىڭ ءالى دە بولسا اقساپ جاتقانىن ءبىل­دى­رەدى. ونى اقساتىپ, دام­ۋ­ىن كەن­جە­لەتىپ وتىرعان تەرمينتۇزۋ, ءسوز­­دىك جاساۋ ىسىندە عىلىمي نە­­گىز­دىلىكتىڭ, قيسىندىلىقتىڭ جوق­­تىعى, ساقتالماۋى. بۇل كەم­شىلىكتەردى تۇزەتپەي, ءبىزدىڭ تەرمين-لوگيامىز دا, تەرمين-گرافيامىز دا ساپالىق تۇرعىدان ىلگەرى جىلجي المايدى. مارات سادىقوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسى اپپاراتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى