«دياگنوزدى» ءدوپ قوياتىن قالامگەر

قوستاناي وڭىرىندەگى اسىلداردىڭ ءىزىن جالعاپ كەلە جاتقان تەگەۋرىندى توپتىڭ بەل ومىرتقاسىنداي بولىپ جۇرگەن جازۋشى عۇمار احمەتچيننىڭ ەسىمى اركەز قۇرمەتپەن اتالادى.  ول قازاق ادەبيەتىندەگى ساتيرا جانرىنىڭ جاندانۋىنا  ۇلەس قوسۋمەن كەلەدى. ەرتەلى-كەش شىققان «قولدى بولعان قوراز», «كوزىلدىرىكتىڭ كەسىرى», «كوزى سىنىق تەبەن», «ۇمىتشاقتىق زوبالاڭى» جانە «كۇندىز جۇلدىز كورىنسە» اتتى كىتاپتارىن  وقىرمانى جىلى قابىلداعان. عۇمار اعا ساتيرا جانرىن تاڭداعانىمەن, جەڭىل كۇلكىنى نىسانا ەتكەن ەمەس. ءار شىعارماسىن وقىرمان وقىعاندا ك ۇلىپ وتىرىپ, قاباق تۇيەدى, قاباعىن شىتا وتىرىپ, ەزۋ تارتادى. «ۇمىتشاقتىق زوبالاڭى» دەگەن اڭگىمەسىندە جازۋشى بالا تاربيەسىنىڭ بوساڭسۋىن سىن ساداعىنا الادى.  ءوزىنىڭ ىستەگەن ىسىنە ار الدىندا ەشقاشان ەسەپ بەرىپ كورمەگەن كەيىپكەرى تۇرپان بالا كەزىندە ۇرلىقتان باستايدى, ساباققا بارۋدى «ۇمىتادى», مۇعالىمدەرىنىڭ ەسكەرتپەسىن ەسىندە ساقتاۋدى «ۇمىتادى», وسە كەلە اتا-انانى سىيلاۋدى «ۇمىتادى». جال­عىز ۇل نە ىستەسە دە اكە-شەشە ونى بەتىنەن قاقپاي جاقتايدى. تۇرپان   كەلە-كەلە  ىشىمدىكتى باس­تايدى, قىلمىس تا جاسايدى. اقىرىندا جالعىز ۇل قيت ەتسە بايەك بولا كەتەتىن اتا-اناسىنا قارتايعاندا  قاراماي كەتەدى. ءبارىن «ۇمىتىپ» سايراندى سالعان ول الپىسقا كەلمەي جاتىپ مۇگەدەك بولىپ قالادى دا, كوپ ايەلىنىڭ بىرىنەن تۋعان ۇلى ونى قارتتار ۇيىنە تاپسىرادى. جازۋشىنىڭ كەيىپكەرى ءوزىنىڭ «ۇمىتشاقتىعىن» بايانداعاندا ەرىكسىز ەزۋ تارتاسىز, بىراق ەزۋ تارتىپ وتىرىپ, اششى مىسقىلدان جانىڭ تۇرشىگىپ, ءىشىڭ جىلاپ وتىرادى.  قوعامداعى دەرتتى ول  وسىلاي جەتكىزە بىلەدى. عۇمار احمەتچيننىڭ  شىعار­ماشىلىعى ساتيرا جانرىن زەرت­تەۋشى, سىنشى, بەلگىلى عالىم ۇس­تاز تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ دە نا­زارىنا ىلىككەن ەكەن. سىن ايت­قان­­دا ەشكىمنىڭ بەتى-جۇزىنە قارا­ماي­تىن تەمكەڭنىڭ ءىش تارتۋى احمەتچين ساتيراسىنىڭ دەڭگەيىن بىلدىرگەندەي.  «ع.احمەتچيننىڭ ابىگەر ەسىمدى ماقتانشاق, داڭعازا كەيىپكەرى بار. «ابىگەر اعا, ءسىزدىڭ ەتىگىڭىزدەن سۋ وتە مە, وتپەي مە؟» دەسە, ول: «ارينە, وتپەيدى, نان­با­ساڭ مىنە, كور» دەپ, تىزەدەن كەلە­تىن سۋدى كەشىپ ءجۇرىپ الادى ەكەن. ارتىنان وڭاشالاۋ جەردە, تاسالاۋ جەرگە بارىپ,  مالمان­داي بولعان شۇلعاۋىن سىعىپ الىپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن تۇسسەڭ, «مانا تاڭەرتەڭ وسى سۋ قالپىندا كيىپ الىپ ەدىم» دەپ جەڭىستىك بەرمەيتىن كورىنەدى. وسىنى وقى­عاندا قاتتىراق كۇلەمىز. دەن­ساۋ­لىق­قا زياندى اقىماقتىق پەن ەسەر­لىككە, وتىرىكشىلدىككە ىزالانىپ, اشۋلانىڭقىراپ كۇلەمىز. ءارى ونىڭ «ەتىگىمنەن سۋ وتەدى» دەپ ايتقاننان گورى, توڭىپ قالۋعا بار نامىسقويلىعىنا ءىشىمىز جىلىپ, اياۋشىلىقپەن كۇلەمىز...» دەپ جازعان ەكەن ساتيرا ساردارى  تەمىربەك قوجاكەەۆ. عۇمار اعانىڭ العاشقى شىعار­ماسىنان باستاپ, بارلىق كەيىپكەرى دە شىعارماشىلىق شەبەرلىكپەن وبرازعا كوتەرىلگەن اۋىلداستارى, اينالاسىنداعىلار بولاتىن. شۇرايلى ءتىلدىڭ, كوركەم ويدىڭ, تاماشا ءداستۇردىڭ, مەيىرىم مەن ادامگەرشىلىكتىڭ  قاينار بۇلاعىنداي ەدى قازاق اۋىلى. قازاق اۋىلى دەمەكشى, رەسەيدىڭ  زلاتوۋست قالاسىنداعى اسكەري زاۋىتتا ىستەگەن عاريفوللا احمەت­شى ۇلى  سوعىس اياقتالعان سوڭ ورىس-ورماننىڭ اراسىندا قالعىسى كەلمەيدى. جۇرتتىڭ بارلىعىن تيتىقتاتقان اۋىر جىلدارى قازان­عا قايتۋ بالالى-شاعالى ۇلكەن وتباسىنا وڭاي تيمەسە كەرەك. مۇسىلمانشا ساۋاتى تەرەڭ عاريفوللا اتاي  بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ,  قازاق دوستارىمەن ىلەسىپ, قوستانايدىڭ اۋليەكول اۋدانىنا كەلىپ قونىس تەبەدى. ءۇش قىزىن, جالعىز ۇلىن وسىنداعى قازاق مەكتەبىنە بەرەدى. عۇمار قازاق اۋىلىنداعى كىتاپحانادا بار كىتاپتىڭ ءبارىن تاۋىسىپ وقي­دى, اۋليەكول جەرىندەگى كوكپەن تالاس­قان قاراعاي اراسىنداعى قازاق اۋىلىنىڭ بۇكىل ءنارىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسەدى. جۇرەگىندە شوعى بار بالانىڭ ءسوز ونەرىمەن «اۋىرۋىنا» دا قازاق اۋىلىنداعى شەشەندىكتىڭ, اقىندىقتىڭ, انشىلىكتىڭ,  ءبىر اۋىز سوزگە توقتايتىن مارتتىكتىڭ «جەلى» تيگەنى انىق. زيالى تاتار وتباسىن  قازاق اۋىلى دا جاقسى قارسى الىپ, قۇرمەتپەن قارايدى. – اكەم دە, انام دا ءدىندار, مەدرەسەدەن ءبىلىم العان كىسىلەر بولدى. پارتيانىڭ قىلىشىنان قانى تامعان كەڭەس وداعى كەزىندە دە ولار اۋىلدى يماندىلىققا ۇيىتتى. ورازا كەزىندە  تاراۋيح نامازىنا  جينالعان كىسىلەر ۇيگە سىيماي كەتەتىن.  اكەم ءدىني ۋاعىز ايتقاندا ۇلكەن كىسىلەر كوزىنە جاس الىپ وتىرۋشى ەدى.  قازىر ارقالىق مەشىتىنە ەسىمىن بەرگەن الماعامبەت, قوستاناي مەشىتىنە ەسىمى بەرىلگەن ايماعامبەت مولدالار اكەمە ءجيى كەلىپ, ۇزاق اڭگىمەلەسەتىن, – دەيدى عۇمار اعا بالالىق شاقتان  ايتقان ەستە­لىگىندە. عاريفوللا اقساقالدىڭ ۇيەل­مەلى-سۇيەلمەلى بويجەتكەن ءۇش قىزىنا قازاقتار قۇدا تۇسەدى. عۇمار دا قازاق اۋىلىنىڭ  كۇن­جامال اتتى سۇلۋىن تاڭدايدى. كوڭىلى تولعان شاكىرتىن تىلىمەن شىم­شىپ جاقسى كورەتىن ۇستازى  تەمىربەك قوجاكەەۆ عۇمار اعانىڭ ستۋدەنت كەزىندە وعان: «ءاي, سەنىڭ قازاقتىڭ قىزىندا نەڭ بار؟» دەپتى. شاكىرت تە ۇستاز ازىلىنەن ءسوزىن الىپ قالماپتى. «قازاقتار مە­نىڭ ءۇش اپامدى الىپ كەتتى, مەن دە قازاقتىڭ ءۇش قىزىن الامىن» دەگەندە ۇستازى قارق-قارق ك ۇلىپتى. – ءسوزىمدى پەرىشتەلەر ءاۋمين دەگەن ەكەن, ەكى ۇلىم دا قازاقتىڭ قىزىنا ۇيلەندى, سوندا قازاقتىڭ ءۇش قىزىن الامىن دەگەنىم دۇرىس ەمەس پە؟ – دەپ كۇلدىرەدى عۇمەكەڭ. ايتسا ايتقانداي, نەمەرەلەر ءوسىپ جاتىر, احمەتچيندەر قازىر ۇلكەن اۋلەتكە اينالعان. عۇمار اعا سوناۋ 70-80-ءشى جىلدارى  قوستاناي وڭىرىندە  ايتىس ونەرىنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا  كوپ ۇلەس قوسقان قالامگەر. سودان بەرى وڭىردە وتكەن ءىرىلى-ۋاقتى  ايتىستاردىڭ قازىلار القاسى عۇمارسىز قۇرالعان  ەمەس. جاس كەزىندە ايتىسقا ءوزى دە قاتىسىپ ءجۇردى. قازاق ءتىلىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ, ونەرىنىڭ جاناشىرى  ەكەنىن جانە بيىك ازاماتتىعى مەن زيالى تۇلعاسىن وعان جازعان جىلى لەبىزدەر ايتىپ تۇرعانداي. «...حاتىڭ ارقىلى سەنىمەن, عۇمار­جان, تانىسىپ, سەنىڭ  تۆور­چەس­تۆو­لىق جۇمىسقا قابىلەتىڭ بار ەكەنى قاتتى-قاتتى قۋانتتى. كوپ جاسا, بالام, حالىققا بارىڭدى اياماي بەرە بەر, ادامعا ودان ارتىق باقىت جوق» دەپتى جاس عۇمارعا ماسكەۋدەن جازعان حاتىنىڭ بىرىندە   مەملەكەت قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆ.  «عۇمار! مىناۋ تار دا كەڭ دۇنيەدە تانىسىپ, تابىسقانىمىزعا ءبىر­تا­لاي جىلدار وتسە دە, شىنايى دوس, سىر­لاس رەتىندە ەندى عانا جان ءدۇ­نيەمىز جاراسقانداي. لايىم ۇزا­عىنان ءسۇيىندىرسىن» دەيدى سىرلاس دوسى ورالحان بوكەەۆ. عۇمار احمەت­چين ساتيرالىق شى­عا­رماشىلىعىنىڭ سىرتىندا كوپ جىلدار بويى وبلىس­تىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىندە تىلشىلىكتەن, باسىلىم باسشىلىعىنا دەيىن قىزمەتتە بولدى. كوپ ۋاقىت وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى, اۋدارماشى قىزمەتتەرىن اتقاردى.  ونىڭ سىرتىندا, 2002 جىلدان باستاپ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ فيليالىن باسقارادى, وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, وسى ۇيىم شىعارعان ۇلى وتان سوعىسى, تىڭ يگەرۋ تۋرالى كىتاپتاردى قازاقشا سويلەتكەن دە عۇمەكەڭ. جازۋشىنىڭ قالام قارىمى قايت­قان جوق, ىزدەنىس ۇستىندە ءجۇ­رەدى. حح عاسىر باسىنداعى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ  دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان,  سونىڭ ءىشىن­دە «سوتسياليستىك قازاقستان» («ەگە­مەن قازاقستان») گازەتىندە جەمىستى ەڭبەك ەتكەن, كوپتەگەن ولەڭ-پوەمالاردىڭ, فەلەتون, اڭگىمە, وچەركتەردىڭ اۆتورى  امانعالي سەگىزباەۆ تۋرالى زەرتتەۋ ماقالا جازدى. – امانعاليدىڭ قازاق باسپا­سوزىندە, جالپى جۋرناليستيكا­سىن­دا ورنى بار ادام, قازاق جۋر­نا­ليستەرىنىڭ قاي بۋىنى دا ءۇي­رەنەتىن  تۇسى كوپ, شىعارمالارى كەرەمەت. بي-اعانىڭ – بەيىمبەت ءمايليننىڭ جاقىن دوسى بولعان كىسى. ول تۋرالى جازعاندا ۇلكەن جا­ڭالىق اشايىن دەگەن جوقپىن,  الا­ساپىران ۋاقىتتا كوپ دۇنيە ءبىتىرىپ, ءوزى  ۇلى وتان سوعىسىندا قىرشىن كەتكەن ازاماتتىڭ ەسكەرۋ­سىز, ۇمىتىلىپ بارا جاتقانى جانىما باتادى. تۋعان جەرى دەنيسوۆ اۋدانىنان ءبىر كوشەنىڭ اتى بەرىلسە دەگەن نيەتپەن سوڭىنان قالماي جۇرگەن جاي بار, ءبىرسىپىرا ەسىكتى قاقتىم, ءۇمىتىمدى ۇزبەيمىن, – دەيدى عۇمار اعا. ۇرپاققا كەرەك رۋحاني دۇنيەگە جوقشى بولۋ دا جاقسىنىڭ قولىنان كەلسە كەرەك. بۇل ەندى عۇمار احمەتچيننىڭ ازاماتتىق تۇل­­عاسىنىڭ ءبىر قىرى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي