ورگانيكالىق ونىمگە وڭ كوزقاراس قاجەت

ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنىڭ التىن قازىعى بولىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ كوتەرەر جۇگىنىڭ بارعان سايىن كولەمى ۇلعايىپ, جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتا ءتۇسىپ وتىر. ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى ورگانيكالىق ەگىنشىلىك مادەنيەتىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي دامىتۋ الدىمىزداعى ايقىن تالاپتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونى تەحنولوگيالىق تالاپتار بويىنشا ورىنداي بىلسەك, عىلىمي تۇرعىدان ىزدەنىس پەن زەرتتەۋدى تەرەڭدەتە تۇسسەك ولقىلىق اتاۋلىدان ارىلارىمىز انىق. سوندىقتان دا وسىعان وراي ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى جايلى وي تولعاپ, ءوز ۇسىنىس, پىكىرىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم. اتاپ ايتقاندا, ەگىنشىلىك ءونىمىن ءوز مانىندە مولايتۋ ناتيجەسىندە الەم­دىك قاۋىمداستىق ازىق-ت ۇلىك ماسە­لەسىنە قاتىستى پروبلەمالاردى شەشۋدە ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ كەلەدى. دەي تۇرعانمەن, اسا جوعارى ماڭىزى بار وسى باعىتتاعى جەتىستىكتەرمەن قاتار, تۇبەگەيلى شەشىمىن تابا الماي وتىرعان پروبلەمالاردىڭ دا تۋىنداپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. سونىڭ ىشىندە ەكولوگيا­لىق سيپاتتاعى ماسەلەلەر الدىڭعى قاتار­دا تۇر. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ەگىن­شىلىكتى قارقىندى جۇرگىزگەنىمەن, جاھاندىق دەڭ­گەيدەگى ەكولوگيالىق داعدارىس­تا تۇرعان ايماقتار قاتارىنا ەندى. امەريكالىق ەكولوگ بارري كوم­مونسوم «ءبارى دە ءوزىمىزدىڭ ۇيلەس­تىرە بىلۋىمىزگە بايلانىستى» دەگەن ءتۇيىندى تۇجىرىمدامانى دۇرىس ايتقان. ءبىزدىڭ پلانەتامىز قان­داي ۇلكەن بولىپ كورىنگەنمەن, وندا بولىپ جاتقان پروتسەستەردىڭ بارلىعى ءوزارا بايلانىستا. ماسە­لەن, ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەري­كا ەلدەرىندە قولدانىلاتىن پەس­تيتسيد­تەر (ددت) انتاركتيدانى مەكەن­دەيتىن پينگۆيندەردىڭ باۋىرى­نان تابىلعان. ال, چەرنوبىل اەس راديونۋكليدتەرى ۋكراينا, بەلورۋسسيا مەن رەسەيدىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار گفر, شۆە­تسيا, نور­ۆەگيا جانە باسقا دا باتى­سەۋرو­پالىق ەلدەردە تۇراتىن ايەلدەردىڭ ءسۇتىنىڭ قۇرامىنان تابىلعانى تاڭ­دان­دىرماي قويمايدى. سوڭعى كەزدەرى ادامزاتتىڭ قي­سىن­­سىز ارەكەتتەرىنىڭ سالدارىنان جەرلەردىڭ شولەيتتەنۋ ءۇردىسى ۇدەي ءتۇستى. ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحى كەزىندە ءونىمدى بولعان جەرلەردىڭ 1 ميللياردتان استامى شولەيتكە اي­نالىپ كەتتى. تابيعاتتى ۇنەمدى پاي­دالانباۋدىڭ, اۋانى, سۋ مەن توپىراقتى حيميالىق لاستاۋدان, سونىمەن قاتار بۇلدىرگىش تابيعي پروتسەستەردىڭ سالدارىنان الەمدە جىل سايىن 6 ميلليون گەكتار جەر شارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ قالۋدا. تاعى 20 ميلليون گەكتار جەر اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالانۋعا جارامسىز جاعدايدا. مۇنىڭ ءوزى توپىراق قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان كول-كوسىر قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. وسى قاۋىپتى جاھاندىق ەكولوگيالىق كۇيزەلىس, توپىراقتىڭ ازۋى مەن توزۋىنان عانا ەمەس, سونداي-اق, ەكولوگيالىق تۇراقسىزدىقتان, ءتىپتى تابيعي كورىنىستەردىڭ ب ۇلىنۋىنەن دە انىق بايقاۋعا بولادى. ءوزىنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتى پروتسەسىندە, اۋىلشارۋاشىلىق داقىل­دارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا كوپتەگەن اگرو ءتاسىل­دەر پايدالانىلادى. ولار – مينە­رال­دى تىڭايتقىشتاردىڭ باستاپ­قى مولشەرىن, اۋرۋلاردان, زيان­كەس­تەر مەن ارامشوپتەردەن قور­عاۋ­دىڭ حيميالىق زاتتارىن ەن­گىزۋ. جىل سايىن الەمدە ميلليون­نان استام پەستيتسيد وندىرىلەدى. مينەرال­دى تىڭايتقىشتارمەن بىرگە پەستيتسيد­تەردى الەمدىك دەڭگەي­دە ءوندىرۋ ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. پەس­تي­تسيدتەر, ىستاعىشتار جانە تاعى باس­قالارى نەگىزىنەن توپىراقتا ىدىرامايدى ءارى توپىراقتا وسىمدىك لاندشافىنا كوپ رەتتە كەرى اسەر ەتۋمەن بولادى. ارينە, حيميالىق زاتتاردى ەنگىزۋ اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. الايدا, حيميالىق تۇرعىدان توسقاۋىل قويۋمەن قاتار, توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ نەگىزىن, ونىڭ گۋميندى زاتتارىن بۇزادى. ناقتى حيميالىق امالداردى قول­دانۋ ناتيجەسىندە توپىراقتىڭ قايتا قۇرىلىمى جۇزەگە اسادى. ىسىك اۋرۋلارىن زەرتتەۋ ءجونىن­دەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ ءمالى­مەتتەرىنە سايكەس, ادامداردا پايدا بولاتىن ىسىكتەردىڭ 85 پايىزىن قورشاعان ورتانىڭ تەرىس فاكتورلارىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. پلانەتامىزداعى حالىق سانى ۇدايى وسۋدە, سونىمەن بىرگە ازىق-ت ۇلىككە دەگەن قاجەتتىلىك تە ۇنەمى ۇلعايۋدا. تۇقىمدىق ينجەنەريا ادىسىمەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ جاڭا, جوعارى ءونىمدى سورتتارى مەن جانۋارلاردىڭ تۇقىمى شىعارى­لىپ, كەڭىنەن قولدانىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا گەندىك وزگەرتىلگەن اعزانى تاماققا جۇيەلى تۇردە پايدالانۋ ادامدا بيولوگيالىق جاڭا بەلگىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەتىندىگىن كىشكەنتاي بالاعا دەيىن بىلەدى. سوندىقتان دا, زاماناۋي اگرو­لاندشافتاردا ەكولوگيالىق جاع­دايلاردى جاقسارتۋ ماسەلەلەرى, توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ مەن جاڭعىرتۋ, داقىلداردىڭ ءونىمدى­لى­گىن ارتتىرۋ مەن اۋىسپالى ەگىستىك­تەر­دىڭ الۋانتۇرلىلىگىمەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىز اگروەكو جۇيەلەردى جاساۋ ارقىلى وسىمدىك شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى بولىپ وتىر. قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ەكولوگيالىق تازا ءونىم الۋ ماق­ساتىندا جالپى ەگىنشىلىكتىڭ ور­گا­نيكالىق جۇيەسىن جۇرگىزۋ, ەكو­لوگيالىق تۇراقتى جانە قاۋىپسىز تەح­نولوگيالار مەن امالداردى قول­دانۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا. ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشى­لى­عىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى (FiBL) جانە حالىقارالىق ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى قوزعالىسى فەدەراتسياسىنىڭ (IFOAM) ءمالى­مەتتەرى بويىنشا, الەمدە ورگا­نيكالىق ەگىنشىلىككە پايدالانىلاتىن جەرلەردىڭ كولەمى ۇدايى ارتۋدا. سوڭعى 16 جىلدا ولاردىڭ كولەمى 4 ەسەگە ۇلعايدى جانە 2016 جىلى 48,7 ميلليون گەكتار القاپتى قۇرادى. ورگانيكالىق ءوندىرىس تۋرا­لى ستاتيستيكالىق مالىمەت 172 ەلدەن كەلىپ تۇسەدى. الەمدە بار­لىعى 2,3 ميلليونعا ورگانيكالىق وندىرۋشىلەر سەرتيفيكاتتالعان, ولاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى دامۋشى ەلدەردە ورنالاسقان. ورگانيكالىق ءونىمنىڭ نەگىزگى ءمول­شەرى دە الەمنىڭ جوعارى دامىعان يندۋستريالى ەلدەرىندە ساۋدالانادى. جالپى تۇتىنۋ جاعىنان شامامەن 78 پايىزى باتىس ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىنە تيەسىلى. قازاقستان ءۇشىن دە ەكولوگيالىق تازا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ جانە ساتۋدىڭ تيىمدىلىگى زور. وسى باعىتتى بەرىك ماقسات ۇس­تانىپ, الەمدىك نارىقتا نىق ورىن­عا يە بولۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. كەزىندە ەكونوميكالىق باي­لانىس­تار­دىڭ ءۇزىلۋى, شارۋاشى­لىق جۇرگىزۋ فور­ماسى­نىڭ اۋىسۋى, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قىمباتتاۋى سالدارىنان 1990 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكادا 672,1 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش وندىرىلگەن. ءوندىرىس كولەمىنىڭ دە, تاناپتاردى پايدالانۋدىڭ دا اۋقىمى كۇرت تومەندەگەنى بايقالادى. بۇل ءۇردىس بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. 2015 جىلى قازاقستاندا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ گەكتارىنا 5 كيلو اسەر ەتۋ­شى زات شاماسىنا عانا جەتتى. ال, بۇل كورسەتكىش دامىعان ەلدەردە 300-400 كيلودان قۇرالدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ حالىققا ارنا­عان جولداۋلارىندا ءبىزدىڭ رەسپۋب­ليكامىزدا اۋىل شارۋاشىلى­عىن جۇرگىزۋدىڭ باسىم باعىتى ورگا­نيكالىق ەگىنشىلىك بولىپ تابىلاتىنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. بۇل سالا الەم بويىنشا قارقىندى تۇردە دامىپ كەلەدى. «جاسىل ەكونوميكانى» قالىپ­تاستىرۋ قازاقستان دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ۆەكتورى نەگىزىندە پرەزيدەنتىمىز بىلاي دەگەن: «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جەرلەردىڭ 90 پايىزى حيمي­كاتتارمەن لاستانباعان. سون­دىقتان دا, بۇكىل الەم بويىنشا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولاتىن تازا ورگانيكالىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىس 2050 جىلى 40 پايىزعا ارتادى جانە «جاسىل ەكونوميكا» يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ نەگىزى بولادى», دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى. وسى تۇرعىدا بىرقاتار مىندەتتەر دە الدىمىزعا قويىلدى. ولار – ەگىنشىلىك مادەنيەتىن وزگەرتۋ, مال شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋ, ەت, ءسۇت جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشىسى بولۋ. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى رەتىندە 2050 جىلعا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى ەلىمىزدىڭ ءىجو ۇلەسىندە 5 ەسەگە ارتۋى ءتيىس. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ورگاني­كالىق ءونىم ءوندىرۋدىڭ ستاتيستيكالىق ءمالى­مەت­تەرى جۇرگىزىلمەيدى. بۇل باعىت قازاق­ستاندا ەندى دامىپ كەلە جاتىر. دەگەن­مەن, زەرتتەۋلەر بارىسىندا انىق­­تالعانداي, جالپى كولەمى 300 مىڭ گەكتار القاپتا وسىمدىك شارۋا­شى­لىعىنىڭ ورگانيكالىق ونىمدەرى­نىڭ ەكسپورتى جۇزەگە اسىرىلادى. قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي-دا 1996 جىلدان باستاپ ەگىنشىلىكتى بيولوگيالاندىرۋ باعىتىندا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋدى زەرتتەۋ بو­يىنشا كەشەندى سىناقتى زەرتتەۋ­لەر ءجۇر­گىزىلۋدە. ول ەڭ الدىمەن, توپى­راق قۇنارلىلىعىنا وراي ءون­دىرىس قارقىنى ىقپالىنىڭ تەرىس اسەرىن تومەندەتۋدى, سونىمەن قاتار, زاماناۋي جەر پايدالانۋ جاع­داي­لارىندا كەڭىنەن قولدانۋ ءمۇ­م­كىن­دىگى مەن وڭتايلى جۇزەگە اسىرۋدى قاراستىرادى. ينستيتۋت عالىم­دارى سيدەرالدى داقىلداردى, ءوسىم­دىك قالدىقتارىن جانە بيولوگيالان­دىرۋ امالدارىن (بيوگۋمۋس, كوڭ, سابان جانە ت.ب.) قولدانۋ نەگىزىندە ەگىنشىلىكتىڭ ورگانيكالىق جۇيە­سىن, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعى­سىن­داعى سۋارمالى جانە ءتالىمى توپىراق جاعدايلارىندا ەگىن­شىلىكتىڭ ورگانيكالىق جۇيەسىندە توپىراق قۇنارلىلىعىن رەتتەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن ازىرلەدى. قازاقستاننىڭ جىرتىلاتىن جەرلەرى قورىنىڭ 80 پايىزدان اس­تامىن ءتالىمى جەرلەر قۇرايدى. ەل­دىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ءتالىمى جەرلەر سۇر توپىراق جانە اشىق-سۇر توپىراقتاردان تۇرادى. ولار تومەن تابيعي قۇنارلىلىعىمەن سيپات­تالادى, اشىق سۇر توپىراقتار­داعى گۋمۋس قۇرامى شامامەن 0,6-1,2 پايىزدى قۇرايدى. كادىمگى سۇر توپىراقتا – 1,5-1,8 پايىز, ال اشىق قوڭىر توپىراقتاردا 1,9-2,4 پايىز شاماسىندا بولادى. ينستيتۋت عالىمدارى العاش رەت توپىراقتى ەڭ تومەنگى جانە نولدىك وڭدەۋ امالدارىن زەرتتەدى. وسىلايشا, الىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە اۋىسپالى ەگىستىكتەردەگى بيولوگيالاندىرۋ امالدارى ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءوزىن-ءوزى اقتادى. بىراق, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا ورگانيكالىق ءوندىرىستى كەڭىنەن دامىتۋ ءۇشىن ءالى دە كوپتەگەن شارالار قاجەت. وسىناۋ ماڭىزدىلىعى جوعارى ماسە­لەلەر ءومىردىڭ وزىنەن تۋىن­داپ وتىرعان قاجەتتىلىكتەر. ەگەر ولار­دى ءىس جۇزىندە ءوندىرىس اۋقى­مىن­دا پايدالاناتىن بولساق, بەل­گىلى ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الاتىنىمىز انىق. بۇعان تەك ىنتا مەن ىقىلاس قاجەت. سوندا عانا تازا ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتىڭ اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق بيىك دەڭگەيىنەن كورىنەتىن بولامىز. سەرىك كەنەنباەۆ, قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋا­شى­لىعى عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى