«كۇن سايىن بالالارعا ارناپ ءان جازامىن...»

ەلىمىزدە مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارناپ ءان جازاتىن كومپوزيتورلار ساۋساقپەن سانارلىق. سۇلتان­ماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, كومپوزيتور نازىمبەك دۇكەنباي سول ساناۋلىلاردىڭ ساناتىنان. ءبىزدىڭ كومپوزيتورمەن اڭگىمەمىز دە بالالارعا ارنالعان اندەر توڭىرەگىندە ءوربىدى. – نازىمبەك اعا, كىشكەنە كۇنىمىزدەن بالالارعا ارنالعان اندەر ايتىپ وستىك قوي. ال وسى كۇنى بالاباقشالاردا, مەكتەپتەردە وقۋ­شىلار قانداي اندەر ايتىپ ءجۇر؟ – قازىر كىشكەنتاي ۇل-قىزدارىمىزدى ۇلت­تىق ونەرگە تاربيەلەۋ, انا تىلىمىزدەگى ءان, ولەڭ­دەردى ۇيرەتۋدەن الىستاپ كەتپەسەك ەكەن دەگەن وي ايتار ەدىم. ءبىلىم باسقار­مالارى, ءبىلىم بولىمدەرى مۋزىكا پانىنە قانشالىقتى كوڭىل بولۋدە – ماسەلە سوندا. مۋزىكا بار جەردە ادەبيەت, ادەبيەت بار جەردە مۋزىكا قاتار ءورىلىپ, وي سالار اۋەن تۋدىرارى انىق. مىسالى, ءومىرىن بالالارعا ءان جازۋعا ارناعان اتاقتى كەڭەس كومپوزيتورى دميت­­ري كابالەۆسكي 1-8 سىنىپتارعا ارنال­عان مۋزىكا باعدارلاماسىن جاساردا ءوزىنىڭ قاسىنداعى توبىمەن مەكتەپتەردە 10 جىل قىزمەت ەتىپ, تاجىريبە ءجۇر­گىزگەن. تاجىريبە بارىسىندا رەسەيدىڭ مەكتەپ­تەرىندەگى مۋزىكا ءپانىنىڭ باعدارلا­ما­سىندا 30-40 شاقتى ءان بولسا, ونىڭ 10 پايىزىن حالىق اندەرى, 60 پايىزىن  كەڭەستىك كەزدەگى اندەر, قالعان 20-30 ­پا­يىزىن عانا جاڭا اندەر قۇراپتى. بىزدە دە مەكتەپتەگى ءان-كۇي ساباقتارىنا, مۋزىكا پانىنە تاۋەلسىزدىك, ەلدىك, ءتول مەرەكەلەر, حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىنە ساي بۇگىنگى ۇل-قىزدارىمىزدىڭ جۇرەگىنەن ورىن الاتىن, سانالارىندا ماڭگىلىك ءسىڭىپ قالاتىن پاتريوتتىق اندەر بولۋى مىندەتتى تۇردە قاجەت. اقىن سۇلەيمەن بايازيتوۆ ەكەۋمىز «بالالارعا بازارلىق» اتتى ءان جيناعىن جازىپ شىعاردىق. – وقۋشىلارىمىز ۇلتتىق رۋحتى وياتار اندەردى مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇيرەنىپ شىعۋى كەرەك دەيسىز عوي... – ارينە. قازاق مەكتەپتەرىندەگى باس­تاۋىش سىنىپتاردا مۋزىكا, ءان-كۇي ساباعىنا اعىلشىن ءتىلى پانىنە ءمان بەرىلگەندەي نازار اۋدارىلعانى دۇرىس. بىراق, ءبىز ءبىلىم سالاسىندا اۋەل باستا بەكىتىلگەن باعدارلامالاردان اسا الماي قالامىز. ال رۋحاني بايلىق, ءان-اۋەن, اتا-بابا ءۇنى, سەزىم, نازىكتىك, وي, قيال الەمىنە سامعاۋ ادام جۇرەگىنە ءان ار­قىلى جەتەدى. امىرە اتامىز 1925 جىلى پاريج­دە وتكەن ەكسپو كورمەسىنە قاتىس­­تى. قازاق ءانىن اۋەلەتىپ, الەمدى تاڭعال­­دىردى, «بالقاديشا», «اعاش اياق», «جال­عىز ارشا», «قوس بالاپان» «قانا­پيا» اندەرىن شىرقادى. وسى تاريحتى مەكتەپ وقۋشىلارى ءبىلۋ كەرەك. ايتۋىمىز كەرەك. مىسالى, مەن ءوزىم وبلىس ورتالى­عىن­داعى بەيسەن احمەتوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدە 30 جىل ستۋدەنتتەرگە ساباق بەردىم. بۇل كوللەدجدى بىتىرگەن جاس­تار مەكتەپتەرگە بارادى. بالالارعا ارنال­عان اندەردىڭ ءمان-مازمۇنىن, وي ءورىمىن ستۋدەنت­تەرىمە تۇسىندىرە وتىرىپ, مۋزى­كالىق-ەستەتيكالىق تالعامدى دامىتۋ, مۋزىكانى سۇيە بىلۋگە, ءان ونەرىنىڭ قۇدىرەتىن, قادىر-قاسيەتىن ساقتاپ, ەرتەڭگى كۇنگە جەتكىزۋگە ۇيرەتتىم. ۇستازدىق قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, «باستاۋىش سىنىپتاردىڭ مۋزىكا ساباعىنا ارنالعان» بالامالى اۆتورلىق باعدارلاما جاساپ, 2-3 سىنىپتارعا ارنالعان وقۋ قۇرالدارى, فونوتەكا جانە قوسىمشا پايدالانۋعا ارنالعان بالالار اندەر جيناقتارىن, شىعارماشىلىق جۇمىستار جازدىم. ىبىراي التىنسارين اتىنداعى قازاق مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ 4-سىنىپ وقۋ­شىلارىمەن «قىز جىبەك» وپەراسىنان مۋزىكالىق ءۇزىندى قويىپ, ۇنتاسپاعا ءتۇ­سىرىپ, 2006 جىلى اشىق شەبەرلىك-سىنىبىن وتكىزدىم. بۇگىنگى ۋاقىتتا مۋزىكا مۇعالىمدەرى ونى وقۋ ماتەريالى رەتىندە ساباقتارىندا قولدانىپ ءجۇر. – جالپى, مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمىنە شىعارماشىلىق ەركىندىك بەرىلگەنى دۇرىس قوي؟ – بۇل ەندى وتە ءتيىمدى, مەكتەپكە دە, وقۋشىعا دا, مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالى­مى­نە دە. جوعارىدا ايتقانىمداي, بەكىتىل­گ­ەن باعدارلاما ارناسى مۋزىكا ءپانى مۇعا­­لىمىنە ەشقانداي ىزدەنىس, شابىت اكەل­مەيدى, قاساڭ شەڭبەردەن شىعىپ كەتۋ كەرەك, سوندا جاقسى ناتيجەگە جەتەدى. بىزدە بالاباقشا مەن مەكتەپتەرگە, جاستارعا ارنالعان اندەردىڭ رەپەرتۋارى ءالى دە بولسا جۇتاڭداۋ. ءتىپتى, كەڭەس كەزىندەگى اندەردى دە ايتادى. بالالارعا ارنالعان اندەر تاپشى بولماسا, ارينە, بۇگىنگى كۇننىڭ اۋەندەرى شىرقالار ەدى. سوندىقتان, جەرگىلىكتى اقىن, كومپوزيتورلار شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاپ, جاس ۇرپاققا تانىستىرىپ, بالالارعا ارنالعان اندەر جازىپ, مەكتەپ پەن بالاباقشا باعدارلاماسىنا ەنگىزۋدى قولعا الدىم. كەزىندە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا, مادەنيەت باسقارماسىنا «بالالارعا ار­نالعان اندەر» جيناعىن ­دايىنداپ بەر­دىك. قازىر ءار اۋدان, قالا, مەكتەپ كىتاپ­حانا­لا­رىندا وسى جيناقتىڭ ءبىر-ءبىر داناسى بار, مۋزىكا ءپانى مۇعالىمدەرى پايدالانۋدا. – ءسىزدى عالىم-كومپوزيتور دەيمىز, ويتكەنى, بالالارعا ارنالعان اندەردىڭ ۇلتتىق تانىمدىلىعى جايلى, جالپى, مۋزىكا سالاسىنا بايلانىستى 16 عىلىمي ماقالا, 20-دان اسا وقۋلىق, وقۋ قۇرالدارى, جيناقتار جازىپ شىق­قان تالىمگەرسىز. قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟ – مەنىڭ شىعارماشىلىعىمنىڭ باس­تى باعىتى – بالالارعا ارنالعان اندەر جازۋ. كىتاپ شىعارساق, ءار ءاندى نوتاسىمەن بەرەمىز. بۇل – مەكتەپتەرگە, بالاباقشالارعا ارنالعان دايىن وقۋلىق دەگەن ءسوز. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان مۋزىكالىق-پوەزيالىق توپتامانى جارىققا شىعاردىق. كەرەكۋلىك اقىن سەرىك ەلىكباي قازاق حاندارى مەن باتىرلارىنا ارنالعان مۋزىكالىق-پوەزيالىق توپتاما جازايىق دەگەن باستاما كوتەردى. العاشقى ءانىمىز كەرەي مەن جانىبەككە ارنالىپ جازىلدى. قازىر كەنەسارى حان, وسپان باتىر, بوگەنباي باتىر, قابانباي باتىرعا ارنالعان اندەردىڭ ءسوزى مەن كومپوزيتسياسى دايىن تۇر. «جۇرەكتەن شىققان اۋەندەر» تولىق اندەر جيناعىمدا 150-دەن اسا اندەرىم بار. جەرگىلىكتى ساحنادا, راديو-تەلەديداردا شىرقالىپ ءجۇر. ەلىمىزدە بالالارعا ارنالعان شىعارما­شىلىق بايقاۋلار وتۋدە. بىلتىرعى «بالا داۋىسى» قانشاما انگە قۇمار بالانىڭ جولىن اشتى. وسى ءبىرىنشى ۇلتتىق بايقاۋدا ءبىزدىڭ پاۆلودارلىق وقۋشىلار مەرحات جىلقىباەۆ پەن ماريا زاتۆارنيتسكايا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. بالا داۋىسى مەكتەپتە ءجۇر, مەكتەپتەن باستاپ جاقسىلاپ ونەرگە تاربيەلەۋ كەرەك دەگىم كەلەدى. عۇمىرىمدى قازاق بالالار مۋزىكاسىنىڭ دامۋىنا ارنادىم. ءالى دە ءومىر جالعاسادى. تاۋەلسىز ەلدىڭ كىشكەنتايلارىنا ارناپ شابىت شالقىپ, جاقسى اندەر جازىلا بەرەر. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار