تۇرمەدە جازىلعان تريلوگيا

باتىس قازاقستان وبلىستىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسىنا ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى حامزا ەسەنجانوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل ماسەلە جونىندە بۇعان دەيىن قۇزىرلى ورگاندارعا ءتيىستى ۇسىنىس-تىلەكتەر جولدانعان بولاتىن. ۇكىمەت تاراپىنان وسى ورىندى ۇسىنىستىڭ ءتۇسى­نىس­تىكپەن قابىل الىنۋى باتىس­قازاقستاندىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ريزاشىلىعىن تۋعى­زىپ وتىر. وسىناۋ جاعىم­دى جايت ۇزاق جىل بويى تاعدىر تەپەرى­شىن تارتقان جازۋشى جونىندە ءبىر-ەكى اۋىز وي وربىتۋگە قوزعاۋ سالدى. اتالعان سۋرەتكەردىڭ ورەسى بيىك, ەڭ باستى ادەبي تۋىندىسى «اقجايىق» تريلوگياسى ەكەنى بەلگىلى. وسى ارقىلى حامزا ەسەن­جانوۆ قازاق ادەبيەتىندە تۇڭعىش رەت تريلوگيا جانرىنىڭ نەگىزىن قالادى. مۇندا اۆتور اقجايىق وڭىرىندەگى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ شىنايى كورىنىسىن جاسا­عان. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىل­دارى حامزا ەسەنجانوۆقا ساياسي ايىپ تاعىلىپ تۇرمەگە قا­مال­عان. ول وسىلايشا ءوز ءومىرى­نىڭ جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتىن اباقتىدا وتكىزگەن. تۇرمەدە جاتىپ تريلوگيا جازۋ مۇمكىن بە؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە كەلگەندە كىم-كىم دە توسىلىپ قالارى انىق. مۇن­دايدا مۇمكىن ەمەس دەگەن ويدىڭ باسىم ءتۇسۋى دە جازىلماعان زاڭدى­لىقتاي كورىنەدى. مىنە, جازىقسىز جازالانعان جازۋشى وسى مۇمكىن ەمەستى مۇمكىن جاساعان. جان-جاقتان اڭدۋ مەن قاداعالاۋ جانە ءتىنتۋ قويىلعانىنا قارا­ماستان, ول «اقجايىق» تري­لوگياسىن تۇرمەدە جازىپ شىققان. قالامساپ تا, قاعاز دا جوق تۇرمە كامەراسى جاع­دايىندا ول تريلوگياسىن قايىڭ­­نىڭ قابىعىنا ءتۇرتىپ ءتۇسىرىپ, ونى كوپشىكتىڭ تىسى­نا سا­لىپ ساقتاعان دەسەدى. تريلو­گيا­نىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى جازۋشى بوستان­دىققا شىققاننان كەيىن 1957 جىلى جارىق كورسە, قالعان ەكى كىتابى 1959 جانە 1965 جىلدارى جاريالانعان. حامزا ەسەنجانوۆ ستاليندىك زۇلمات ءداۋىردىڭ شىندىعىن بۇل تاقىرىپ مۇلدەم جابىق بولعان كەڭەستىك يدەولوگيا كەزەڭىنىڭ وزىندە تۇسپالداپ جازۋعا باتىل­دىق جاساعان. اسىرەسە, بۇل شىن­دىق ونىڭ «اعايىندى ءجۇ­نىسوۆ­تەر» رومانىنان انىق باي­قالادى. ونىڭ بارلىق سانالى عۇمىرى تۇرمەنىڭ تاس قاپاس كامەراسىندا ءوتۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا دەۋگە بولادى. حامزا ەسەنجانوۆقا 1967 جىلى «اقجايىق» تريلوگياسى ءۇشىن سول كەزدە تۇڭعىش رەت بەلگى­لەنگەن قازاقستاننىڭ مەم­لەكەت­­تىك سىيلىعى بەرىلگەن. ول تۇرمە­دە تارت­قان اۋىر ازاپتىڭ سال­دارىنان 1974 جىلى 65 جاس­تان اسقان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى.  تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» باتىس قازاقستان وبلىسى