يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى. ول قانداي ۇيىم؟

قازىرگى كەزدە يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ وزىندىك مارتەبەسى بار نەگىزگى ءۇش ينستيتۋتى – مامان­دان­دى­رىلعان, سۋبسيديالىق جانە اففيليرلەنگەن ينستيتۋت­تا­رى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرى – ۇيىمنىڭ ماماندان­دىرىلعان ينستيتۋتى. بۇل قۇرىلىمنىڭ قۇرامىنا يسلام دامۋ بانكى, ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى يسلام ۇيىمى, حالىقارالىق يسلام جاڭالىقتار اگەنتتىگى, سونداي-اق يسلام مەملەكەتتەرىنە تەلەراديو حابار­لا­رىن تاراتۋ ۇيىمى كىرەدى. 2. مامانداندىرىلعان ينستيتۋت قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتى يسلام دامۋ بانكى (يدب) يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ (يكۇ) حالىقارالىق قارجى ينس­تيتۋتى بولىپ تابىلادى. بانك ۇي­ىمعا مۇشە مەملەكەتتەر قار­جى مينيسترلەرىنىڭ 1973 جىلعى 18 جەلتوقساندا جيددا قالا­سى­ن­دا وتكەن كونفەرەنتسياسىندا قا­بىلدانعان دەكلاراتسياعا سايكەس قۇرىلعان. ال قىزمەتىن 1975 جىل­دىڭ 20 قاراشاسىندا رەسمي تۇردە باستادى. قارجى ۇيىمى­نىڭ نەگىزگى ماقساتى – بانككە قا­تىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتە وتىرىپ, ولاردىڭ ارا­سىندا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق پەن نيەتتەستىكتى نىعايتۋ جانە قارجىلىق-بانكتىك جاعىنان كو­تەر­مەلەۋ. بانكتىڭ جۇزەگە اسىراتىن قىز­مەت اياسى اۋقىمدى. ول يكۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءىرى جوبالارىنا, ناقتى ايتقاندا, قارجىلىق كەلىسىمدەر بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سەك­تور­لارداعى جوبالاردى ينۆەستي­تسيا­لاۋعا قاتىسادى, جەكە جانە مەملەكەتتىك سەكتورلارعا قاتىستى باعدارلامالاردى نەسيەلەۋدى ءجۇ­زەگە اسىرادى. سونداي-اق, بانك حالىقارالىق قارجى ينستيتۋت­تا­رىمەن, قارجى ۇيىمدارىمەن تى­عىز ىنتىماقتاستىق جاساۋدى ءوزىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەدى. بۇل قارجى ۇيىمى بۇرىندارى ءوز رەسۋرستارىنىڭ با­سىم بولىگىن ەكونوميكانىڭ مەم­لە­كەتتىك سەكتورىن دامىتۋعا باعىتتاپ كەلگەن ەدى. جاھاندىق ۇدەرىستەر مەن ۇيىمعا مۇشە ەل­دەردىڭ جەكە سەكتوردى دامىتۋعا بەت بۇرۋى يدب-نىڭ دا قار­جىلىق-بانكتىك ساياساتىن وزگەر­تۋى­نە ءماجبۇر ەتتى. وسىعان باي­لانىستى بانك بۇگىندە قاتىسۋشى ەلدەرگە قارجىلىق قولداۋ كور­سەتۋدىڭ قىسقا مەرزىمدى ستراتە­گيا­سىن ازىرلەۋدى قولعا الۋدا. ستراتەگيادا مەملەكەتتەرگە كور­سە­تىلەتىن قولداۋ-كومەكتىڭ دەڭ­گەيى مەن جالپى سيپاتى جانە دامۋدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى ناقتىلاناتىن بولادى. يسلام دامۋ بانكىنىڭ ەسەپتەسۋ بىرلىگى – يسلام دينارى. ال بانكتىڭ اكتسيونەرلىك كاپيتالى 30 ميلليارد ديناردى, ياعني 42 ميلليارد اقش دوللارىن قۇ­راي­دى. شتاب-پاتەرى ساۋد ارابي­يا­سىنىڭ جيددا قالاسىندا ورنا­لاسقان. سونداي-اق بانكتىڭ رابات (ماروككو), كۋالا-لۋمپۋر (مالايزيا) جانە الماتى قالالا­رىندا وڭىرلىك وفيستەرى دە جۇ­مىس ىستەيدى. الماتىداعى ءوفيسى 1997 جىلى تامىزدا اشىلعان. ول وسى وڭىردەگى ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن قاتار, تمد-دا, قى­تايدا, موڭعو­ليادا جانە شىعىس ەۋروپا اي­ماعىندا تۇراتىن مۇ­سىلمان قو­عامداستىعىنا قىزمەت كورسەتەدى. قازىرگى كەزدە يدب-عا گايانا مەملەكەتىن قوسپاعاندا 56 ەل ءمۇ­شە. بۇل ەلدى مۇشەلىككە الۋ ءجو­نىندە قازىرگە شەشىم قابىلدان­عان جوق. بانكتىڭ پرەزيدەنتى ساۋ­ديالىق دوكتور احماد مۇحاممەد الي. يدب اكتسيالارىنىڭ نەگىزگى ۇستاۋشىلارى ساۋد ارابياسى كورولدىگى, كۋۆەيت, ليۆيا, ءتۇر­كيا جانە بىرىككەن اراب ءامىر­لىكتەرى بولىپ تابىلادى. ال بانك­تىڭ جوعارى باسشى ورگانى – باسقارۋ كەڭەسى. كەڭەس وتىرىسى جىل سايىن مۇشە مەملەكەت­تەردىڭ بىرىندە جۇيەلى وتكىزىلىپ تۇرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يسلام دامۋ بانكىمەن ىنتىماق­تاستىعى ويداعىداي دەپ ايتۋى­مىزعا بولادى. ول قازاقستاننىڭ 1995 جىلى يسلام كونفە­رەن­تسيا­سى ۇيىمىنا مۇشەلىككە كىرۋىنەن باستاۋ الادى. ويتكەنى, ۇيىم­نىڭ جارعىسىنا سايكەس يكۇ-عا مۇشە بولىپ قابىلدانعان ەل دە بانككە قاتىسۋشى بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن يدب اراسىن­داعى ىنتىماقتاستىققا, جوعارى­دا اتاپ وتكەنىمىزدەي, بانكتىڭ ءۇش وڭىرلىك وكىلدىگىنىڭ ءبىرىنىڭ ال­ماتىدا اشىلۋى ەرەكشە مارتەبە بەردى. سونىمەن قاتار, 2003 جىل­دىڭ 2-3 قىركۇيەگىندە الما­تىدا 55 مەملەكەتتەن 600-گە جۋ­ىق دەلەگاتتىڭ قاتىسۋىمەن يدب باسقارۋ كەڭەسىنىڭ 28-ءشى وتىرى­سىنىڭ وتكىزىلۋى ىنتىماقتاس­تىقتى جاڭا ساتىعا كوتەردى. وسىنداي قاتىناستاردىڭ ءنا­تي­جەسىندە بىرقاتار ماڭىزدى جوبالار دا جۇزەگە اسىرىلدى. مى­سالى, ەلىمىزدە يسلام دامۋ بانكى زايمىنىڭ كومەگىمەن الماتى – گۇلشات اۆتوكولىك جولىنىڭ قۇ­رىلىسى سالىنىپ, استانا – قاراعاندى اۆتوجولىنىڭ ۋچاسكەسى قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلدى. سىز­گانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيا­لىق ورتالىقتى جابدىقتاۋعا قار­جى ءبولدى, قاراعاندى وبلى­سى­نىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسىن جانە قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاڭا عيمارا­تى­نىڭ قۇرىلىسىن قارجىلان­دىر­دى. بانك سونداي-اق, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى فيزيكا-تەح­نيكالىق ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي-ەكسپەريمەنتالدىق بازاسىن تەح­ني­كالىق جاعىنان جاقسارتۋعا, بۋراباي – كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل اۆتوجولىن جاقسارتۋعا, ەلىمىزدەگى پوشتا بايلانىسىن جا­ڭار­تۋعا كومەكتەر كورسەتتى. سو­نى­مەن بىرگە, قازاقستان يدب-نىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسىنىڭ ءمۇ­شە­سى بولىپ تابىلادى. ءبۇ­گىن­دە ەلىمىز يبد اياسىندا وزگە دە يسلام قارجى ۇيىمدارىمەن ىنت­ى­­ماقتاستىق ورناتۋدى قولعا الۋدا. ۇيىمنىڭ مامان­داندى­رىل­عان ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىنداعى قۇرىلىمنىڭ ەكىنشىسى – ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ماسەلە­لەرى جونىندەگى يسلام ۇيىمى. بۇل قۇرىلىم 1982 جىلعى 3 ما­مىردا يكۇ-نىڭ مامان­دان­دى­رىلعان مەكەمەسى رەتىندە قۇرىل­عان. ونىڭ شتاب-پاتەرى ماروك­كو­نىڭ رابات قالاسىندا ورنالاس­قان. باستى ماقساتى – ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىن­دا ءبىلىم مەن عىلىم, مادەنيەت پەن كوممۋنيكاتسيا سالالا­رىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جانە دامىتۋ بولىپ تابىلادى. قۇرىلىم وسىلاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ادام رەسۋرستارىن دا­مى­تۋ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر ءجۇر­گى­زۋ, بىرلەسكەن مادەني باعدارلا­ما­لاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستا­رىمەن اينالىسادى. سونداي-اق, بۇل قۇرىلىم يكۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىندا دىنارالىق ۇنقا­تىسۋ قىزمەتىن كەڭەيتۋدى ءوزىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىپ كەلەدى. ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ۇيىمنىڭ جەتەكشى ور­گاندارى – باس كونفەرەنتسيادان, اتقارۋشى كەڭەستەن جانە باس ديرەكتوراتتان تۇرادى. اتقارۋ­شى كەڭەسكە وسى قۇرىلىمعا قا­تىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلى­عى مۇشە بولىپ تابىلادى. ولار­دىڭ قاتارى قازىرگە – 48. ال ۇيىمنىڭ باس ديرەكتورى دوكتور ابدەل ازيز بەن وسمان ات-تۋ­ەيدجري. جۇمىس ءتىلى – اراب, اع­ىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرى. 2003 جىلدىڭ قاڭتارىندا تەھ­ران­دا ۇيىمنىڭ وڭىرلىك ءوفيسى اشىلدى. وعان قازاقستانمەن قا­تار, 13 مەملەكەت كىرەدى. ۇيىم 1984 جىلدان باستاپ يۋنەسكو-مەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ءجو­نىندەگى ۇيىمعا كىرەتىندىگى 1996 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا دجا­كار­­تادا وتكەن سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ يسلام كونفەرەن­تسيا­سىندا رەسمي جاريالانعان ەدى. سودان بەرى ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇل قۇرىلىمنىڭ بارلىق ءىرى ءىس-شا­را­لارىنا تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدى. اراداعى بايلانىس ءوز دەڭگەيىندە دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. مىسا­لى, اتالعان ۇيىم قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنداعى سيرەك قولجازبالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە كومەك كورسەتتى. ر.ءسۇ­لەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ «قازاقستاندا يس­لامنىڭ دامۋى مەن تارالۋى ءجو­نىندەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى ءاز­ىرلەۋ جانە جاريالاۋ» جوباسى­نىڭ جانە ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ «قا­زاقستاندا مۇسىلماندىق ار­حي­تەك­تۋرانى ۇيرەنۋ» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتتى. 2003 جىلدىڭ 6-8 قىركۇي­ە­گىندە تريپوليدە (ليۆيا) ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر جو­عارى ءبىلىم مينيسترلەرىنىڭ ەكىنشى كونفەرەنتسياسى وتكەن ەدى. جيىن قورىتىندىسىندا وعان قاتىسۋشىلار وندىرىستىك ۇدەرىس­تەردە جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمي زەرتتەۋ سالالارىن ينتەگراتسيا­لاۋعا, عىلىمي ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەر مەن ونەركاسىپ سەكتور­لارى اراسىنداعى بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋگە, عىلىمي تەح­نولوگيالاردى ەنگىزۋدە جاستار مەن ايەلدەردىڭ ءرولىن كوتەرمە­لەۋگە قاتىستى بىرلەسكەن كومميۋنيكە قابىلدادى. سونداي-اق, وسى كونفەرەنتسيادا عىلىمي-زەرتتەۋ­لەردى قولداۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, يسلام ەلدەرىندە عىلىم مەن تەح­نولوگيالاردى دامىتۋ ستراتەگيا­سىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى كون­سۋلتاتسيالىق كەڭەستىڭ جاڭا قۇ­رامى سايلاندى. ونىڭ قۇرامىنا ازيا وڭىرىنەن قازاقستان كىردى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇي­ى­مىن­داعى مامانداندىرىلعان ينس­تيتۋتتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ءۇشىنشى قۇرىلىم – جيددا قا­لاسىندا ورنالاسقان حالىق­ارا­لىق يسلام جاڭالىقتار اگەنتتىگى (IINا). اگەنتتىك 1972 جىلى ۇي­ىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 3-ءشى كون­فەرەنتسياسىندا قابىلدانعان قا­رارعا سايكەس قۇرىلعان. ونىڭ تىلشىلەرى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جۇمىس ىستەيدى, سونداي-اق اگەنتتىك بۇگىندە ءوز تىلشىلەرىنىڭ قاتارىن كوبەيتە ءتۇسۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. اگەنتتىك يكۇ-عا قا­تىسۋشى ەلدەردىڭ مۇددەلەرىنە ورتاق جاڭالىقتار مەن رەپور­تاج­داردى اراب, اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە كۇندەلىكتى جاريالاپ وتىرادى. بۇل اقپارات قۇرالىنىڭ كىتاپ شىعارۋعا دا مۇمكىندىگى بار. ماسەلەن, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن اگەنتتىك بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا جانە سومالي ەلدەرى تۋرالى كىتاپتار شىعارعان. نەگىزىنەن ءىىNA ءوز جاڭالىق­تارى مەن اقپاراتتارىن كاتار جا­ڭالىقتار اگەنتتىگى ارقىلى اراب, اعىلشىن جانە پورتۋگال تىلدەرىندە اراب الەمىمەن قاتار, ازيا, امەريكا جانە ەۋروپانىڭ 700 ەلدى مەكەنىنە تاراتىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, اگەنتتىك جا­ڭالىقتار بيۋللەتەنىن مۇشە مەملەكەتتەرگە ەلەكتروندى پوشتا بوي­ىنشا كۇن سايىن جىبەرىپ وتى­رادى. بۇلاردان بولەك ءىىNA پانافريكا جاڭالىقتار اگەنتتى­گىنىڭ قىزمەتىن (راNA) پايدالانۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ جاڭالىقتار بيۋللەتەنىمەن افريكاداعى ەلدەردى دە قامتاماسىز ەتەدى. قازىرگى كەزدە اگەنتتىكتە بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جەكە سەكتوردى دامىتۋعا باي­لا­نىستى رەفورمالار قولعا الى­نىپ جاتىر. ونداعى ماقسات – اگەنتتىكتى يكۇ-عا قاتىسۋشى ەل­دەردىڭ تاجىريبەلەر الماساتىن ورتالىعىنا اينالدىرۋ, مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق جانە مادەني ءومىرىن ناقتى كورسەتۋ, جىل سايىن مۇ­سىلمان الەمىندەگى ەرەكشە ما­ڭىز­دى وقيعالار مەن كورنەكتى تۇلعالار تۋرالى كىتاپتار شى­عا­رۋ, مەملەكەتتەر اراسىندا اقپا­رات­تار الماسۋعا ىقپال ەتۋ. مامانداندىرىلعان ينستي­تۋت­تىڭ ءتورتىنشى قۇرىلىمى – يسلام ەلدەرىنە تەلەراديو حابار­لارىن تاراتۋ ۇيىمى (ISBO). بۇل ۇيىم 1975 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونىڭ قىزمەتى – الەم جۇرتشىلىعىن يسلام وركە­نيەتىنىڭ قۇندىلىقتارىمەن تا­نىس­تىرۋ, يسلام مۇرالارىنىڭ ما­ڭىزىن ناسيحاتتاۋ, شەتەلدىكتەردى اراب تىلىنە ۇيرەتۋ, راديو جانە تەلەديدار باعدارلام­الا­رىمەن الماسۋ, سونداي-اق يسلام مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ. ال ISBO-نىڭ شتاب-پاتەرى جيددا قالا­سىندا ورنالاسقان. ءاليسۇلتان قۇلانباي.