«كورشى ەلدەر قازاقستاننان ۇيرەنۋى كەرەك»

قازاقتىڭ مادەنيەتىن, ءداستۇرىن شەت مەملەكەتتەردە ناسي­حات­تاپ, ول تۋرالى كىتاپ جازىپ, ستۋدەنتتەر الدىندا ءدارىس وقىپ جۇرگەن جاندار ساۋساقپەن سانارلىقتاي ەكەنى راس. سول ءۇشىن دە ءبىزدىڭ نەبىر دارىندى عالىمدارىمىز, اقىن-جازۋ­شى­لا­رىمىز, قولونەر شەبەرلەرىمىز وزدەرى دە تانىلا الماي, ەلدى دە الەم­دىك دەڭگەيدە تانىتا الماي جاتىر. بۇعان نيۋ-يوركتەگى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رافيس ابازوۆپەن اڭگى­مەلەس­كەندە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. تەگى باشقۇرت, جاستىق شاعى ەسەيۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭى مالايزيا, اۆستراليا ەلدەرىندە, قىرعىز جە­رىندە وتكەن پروفەسسور ون جىلدان اسا ۋاقىت نيۋ-يوركتە تۇرىپ كەلەدى ەكەن. ول ءبىلىم الەمىندەگى بەدەلى جوعارى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى بو­يىن­شا ساراپ­شى­سى ءارى كوپتەگەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى. پروفەسسورمەن ءبىزدىڭ اڭگى­مەمىز ونىڭ سوڭعى جازعان «ورتالىق ازيا مەملەكەت­تەرىنىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرى» دەگەن كىتابى توڭىرەگىندە ءوربىدى. – ءسىز «ورتالىق ازيا مەم­لە­كەتتەرىنىڭ مادەنيەتى مەن ءداس­تۇرى» دەگەن كىتاپتى جازعاندا قانداي ماقسات كوزدەدىڭىز؟ امە­ري­كالىق­تار راسىمەن ورتالىق ازيانىڭ مادە­نيەتى مەن ءداس­تۇ­رىنە قىزىعا ما؟ – بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن مىناداي ءبىر قىزىق ءما­لىمەت ايتايىن. «كوكا كولا» دەگەن اتاقتى فيرما بار. ول بۇكىل الەم بويىن­شا ءوزىن كۇنىنە ءبىر مارتە جارنامالاپ تۇرادى. ياعني, «كوكا كولانى» بۇقا­را­نىڭ ۇمىتپاۋى ءۇشىن فيرما باس­شىلىعى وسىلاي ىستەيدى. سول سەكىلدى الەمدەگى ءتۇرلى مادەنيەت پەن داستۇرلەردىڭ دە ۇمىتىل­ما­ۋى­نا كۇن­­دەلىكتى بولماسا دا جارناما جۇ­مىسى قاجەت-اق. مەن مۇنى ور­تا­لىق ازياداعى ارىپتەستەرىمە قا­را­تا اي­تامىن. ءبىر جاعىنان قازاق­تار وزدەرى تۋرالى, قىرعىزدار ءوز­دەرى تۋرالى امەريكادا ناسيحاتتاپ جاتقان جوق. ەكىنشىدەن, امەريكادا وزگە ەلدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق وتە كۇشتى. ءاري­نە, ولار قازاق­ستان­نىڭ استا­ناسى قايدا ەكەنىن بىلمەۋى مۇمكىن, سونداي-اق تۇركىمەنستان­دى كارتادان بىردەن كورسەتىپ بەرە الماي­تىن شى­عار. بىراق, قازاقستان تۋ­رالى قى­زىقتى ءبىر مالىمەت ايتا قالساڭ, مىندەتتى تۇردە كىتاپحاناعا بارىپ وسى ەل تۋرالى كىتاپ ىزدەستىرەدى. ءوزىم ورتالىق ازيا ەلدەرى تۋرالى لەكتسيا وقيتىن بولعان­دىق­تان اڭعارعانىم, بۇل مەملەكەتتەرگە دەگەن قىزىعۋ­شى­لىق, اسىرەسە, ستۋ­دەنتتەر اراسىندا ءجيى بايقا­لادى. – كىتابىڭىزعا قازاقتاردىڭ قان­داي ءداستۇرىن, مادەنيەتىنىڭ قاي سا­لالارىن ارقاۋ ەتتىڭىز؟ ونەر ادام­دارىنىڭ ىشىنەن كىمدەردى تاڭداپ ەندىردىڭىز؟ – بۇل وتە قيىن شارۋا بولدى. سون­شاما اۋقىمدى ءداستۇردى سى­عىم­­داپ سىيدىرۋ شىنىندا وڭاي ەمەس ەكەن. ال داستۇرگە بەرىلگەنى ەكى بەت. ءتىپتى ءجۇز بەت بولىنسە دە, ءبارىن قام­تۋ مۇمكىن بولماس ەدى دەپ ويلايمىن. شامام كەلگەنىنشە وسى ەكى بەتكە ءبىل­گەنىمدى سىيدىردىم. ادام­نىڭ ات­تارىنا كەلسەك, مەن ادەبيەتتى تاڭ­دادىم. حح عاسىردىڭ جازۋشىسى دەگەنگە مۇحتار اۋە­زوۆ­تى, اقىنى دەگەنگە ولجاس سۇلەي­مەنوۆتى كورسەت­تىم. ارينە, قازاقتا بۇلاردان باسقا دا مىقتى جازۋ­شى­لار, اقىندار جەتەرلىك. مىسالى, شىعارمالارى ءجو­نى­نەن, قايراتكەر­لى­گى جونىنەن مۇح­تار شاحانوۆ تا حح عاسىردىڭ مىق­تى اقىنى. ءبى­راق, وكىنىشكە قاراي قازاقتا الەم­گە ول­جاس سەكىلدى تانىلعان اقىن جوق ەكەن. جا­زۋشىلارعا قا­تىس­­تى دا سول. ادە­بيەتتى ايتقاندا تەك ەكى قالام­گەر­مەن, ولاردىڭ شى­عار­ماشىلى­عىن تانىستىرۋمەن شەك­­تەلمەي, كە­ڭەس كەزەڭىنە دەيىنگى ادە­­بيەتتى دە تا­قىرىبىما ارقاۋ ەتتىم. – قازىر جاھاندانۋ ءداۋىرى باس­تالدى دەگەن پىكىرلەر ايتىلۋدا. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاق­تار وزدەرىن قانشالىقتى ناسي­حات­تا­عا­نىمەن, اعىل­شىن ءتىلدى ءما­دە­نيەت­تىڭ كولەڭ­كەسىندە قا­لىپ قوي­ماي ما؟ ءسىزدىڭ ويى­ڭىزشا جاھان­دا­نۋدىڭ وزگە ءما­دەنيەت­تەر­دى جۇ­تۋى مۇمكىن بە؟ – ارينە, قازىر جاھاندانۋ تۋرا­لى ايتقاندا الدىمەن الەمدى اعىل­شىنتىلدىلەردىڭ كىتاپتارى, فيلم­دەرى, مۋزىكاسى جاۋلاپ الدى دەگەن پىكىر ايتىلادى. باسقا تەندەنتسيالار ۇمىتىلادى. بىراق, جاھاندانۋ وزىنە باسقا مادەنيەتتەردى دە سىڭىرگەن. مى­­سالى جاپوننىڭ ەنيمە مۋلت­فيلمدەرى الەمدىك دەڭگەيگە شىق­تى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەات­تارى ور­حان پامۋك پەن گابريەل گارسيا ماركەس قازىر الەمدە ەڭ كوپ وقىر­ماندارى بار جازۋشىلاردىڭ سانا­تىندا. ءبىرى تۇرىكتىڭ مادەنيەتىن, ءومىرىن الەم­گە تانىتسا, ەكىن­شىسى لا­تىن امە­ري­كا­لىق ءما­دە­نيە­تتى ناسي­حات­تايدى. اعىل­شىن تىلىندە جا­ريا­­لان­عانىمەن, ءتول مادە­نيەت ەرەك­شە­لىكتەرى, مەنتاليتەت ەشقاشان اعىل­شىن تىلدىلەردىكى بول­مايدى عوي. سول سياقتى شىڭعىس ايت­ماتوۆتى اتاۋعا بولادى. الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ءوز جۇرتىن الەمگە تا­نىس­تىرعان ءبىر­دەن-ءبىر تۇلعا. قازىر امەريكادا, جال­پى شەتەلدە حح عاسىر كلاس­سيكاسىن زەردەلەۋ ۇدەرىسى بايقا­لادى. اسىرەسە, جاس­تار قىزىعۋشى­لىق­پەن باس قويۋدا. سوندىقتان قازاق­تار دا ءوز اقىندارى مەن جازۋشىلارىن ەڭ الدىمەن اعىل­شىن تىلىنە اۋدارۋدى قولعا الۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قا­زاق ادەبيەتى مىقتى ادەبيەت. پرو­زاسى دا, پوەزياسى دا وتە كوركەم, قۇنارلى. وزگە ەلدىڭ وقىر­ماندارى قىزىعىپ وقيتى­نىنا سەنەمىن. ال جاھاندانۋدىڭ ءوز باسىنا كەلەر بولساق, ءار ۇلت ءوز ءتىلىن, مادە­نيە­تىن, ءداستۇرىن ساقتاسا, ەشقانداي ءما­دە­­نيەتتىڭ جۇتىلۋىنا جول جوق. سون­داي-اق, جاڭا تەحنولوگيانى ۇلت­تى جۇتادى دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى اعىل­شىن­تىل­دى اقپاراتتار ومىرىمىزگە ەنگەنىمەن, جاڭا تەحنولو­گيا­نىڭ ۇلت­تى, ونىڭ ءما­دەنيەتىن ساق­تايتىن جاعى دا بار. ماسەلەن, ەسكىدەن كەلە جاتقان وتە قۇندى, سيرەك كىتاپ­تاردى سكانەرلەۋ ارقىلى ونى كوپ­شىلىككە قولجەتىمدى ەتۋگە بولادى. كوم­پيۋتەر ارقىلى ءوز تىلىڭدە جازۋ­دىڭ مۇمكىندىگى بار ءارى كىتاپ شىعارۋ دا ارزانعا تۇسەدى. ونىڭ ءتىلىن بىلسەڭ كوپ نارسە ىستەۋگە بولادى عوي. ونىڭ ىشىندە ءوز ءما­دە­نيەتىڭدى وسى جاڭا تەح­نولوگيانىڭ كو­مەگىمەن وزگەگە ناسي­حات­تاۋعا دا جول اشىق, ءارى جەڭىل. روك, پوپ مۋ­زىكا قاپتاپ كەتكەنى ءۇشىن جاھاندانۋ مادە­نيە­تىمىزدى جۇتادى دەۋ قاتەلىك. ءار ۇلت ءوزىنىڭ كلاسسي­كالىق, ءداستۇرلى, زاماناۋي اندەرىن ۆي­دەوجازبانىڭ كومە­گىمەن ساقتاي الا­دى. تەك اندەردى عانا ەمەس, ءبيدى دە, ادەبي شىعار­ما­لاردى دا ساقتاۋعا بو­لا­دى. بۇل ءبىر جاعى. ەكىنشىدەن, باتىستا ءار اتا-انا ءوز بالالارىن ەس بىلە باس­تا­عاننان كلاس­سيكالىق مۋزىكا تىڭ­داۋعا الىپ بارادى. بۇل بالا ءوس­پىرىم شاعىندا روك, پوپقا ەلىكتەگەنىمەن, ازامات بول­عاندا ءوز ەلىنىڭ ءما­دەنيەتىنە قاي­تا ورالادى, سونى ارداق تۇتادى دەگەن ءسوز. – قازىر ەندى ناعىز اقپارات عا­سىرى عوي. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە گازەتتەر ينتەرنەت سايتتارىمەن جارىسقا ءتۇس­كەندەي اسەر بەرەدى. ءسىزدىڭ جا­ھان­دانۋ ماسەلەلەرىمەن دە اينا­لى­­سا­تىنىڭىزدان حابارىمىز بول­­­­عان­دىق­تان, بۇل ۇدەرىستىڭ الەم­­دە قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن بىلگىم كەلەدى. – وتكەن عاسىردىڭ ءبىرىنشى جار­تىسىندا گازەتتىڭ وقىرماندارى كوپ ەدى. سوندىقتان تارالاتىن اۋقىمى دا كەڭ بولدى. ەگەر ەسىڭىزدە بولسا, سول كەزدە ادامدار اقپاراتتاردى نەگىزىنەن گازەتتەن الدى. بۇل گازەت-جۋرنالدىڭ ءوز شى­ڭىنا كوتەرىلگەن كەزەڭى ەدى. سودان تەلەۆيدەنيەنىڭ پايدا بولۋىمەن «گازەت ءولدى» دەگەن قوعامدىق پىكىر قا­لىپتاستى. ءويت­كەنى نەگىزىنەن بۇكىل اقپارات تەلەۆيدەنيەدە ورتالىق­تان­دىرىلدى. سەبەبى, جاڭالىقتاردى گازەتتەن بۇرىن تەلەۆيدەنيە ايتىپ جات­تى. بىراق گازەت ءوز وقىرماندارىن جو­عالتقان جوق. ءاسى­رەسە, گازەتكە ينتەللەكتۋالدار ءجۇ­گىن­دى. بىرىنشىدەن, گازەت تەلەۆيدەنيەدەگىدەي ايتىپ وتە شىق­پاي­دى, ونىڭ مالىمەتتەرىندە سالماق­تىلىق بار. ويتكەنى, وندا تەلەۆيدەنيەدەگىدەي ارزان شوۋ جوق. ارينە, بۇ­رىنعىداي وقىرماندارى قالما­عان­مەن, ءبارىبىر ول ينتەللەكتۋال وقىر­ماندارىن ساق­تادى. ال ەندى ينتەرنەت پايدا بول­عاندا تاعى دا كوپشىلىك «گازەت ءولدىنى» العا تارت­تى. ءيا, گازەت وقىر­مان­دارىن جو­عالت­تى. اسىرەسە, جاس وقىرمان­دا­رىن جوعالتتى. سوسىن امە­­ريكادا اقپارات باسشىلارى «گازەت ينتەرنەتكە قىزمەت ەتسىن» دەگەندى ويلاپ شىعاردى. تابىستى ەسەپتەگەندە بۇل جۇيەنىڭ دۇرىس ەمەستىگى كورىندى. شىنىندا تاسپاعا باسىلعان ءونىم نە ءۇشىن ەلەكتروندى ونىمدەرگە قىز­مەت ەتۋ كەرەك؟ سودان باسشى­لىق­تىڭ پىكىرى وزگەردى. قازىر امەريكادا ەلەكتروندى باسپا ونىمدەرى گازەتكە قىزمەت ەتە باستادى. ەلەك­تروندى پلاتفورمانىڭ دامۋى از ۇلت­تاردىڭ گازەتتەرىن تىقسىرادى دەپ ويلاي­مىز. بۇل ولاي ەمەس. اق­پاراتتى ەلەكتروندى فورمادا تاراتۋ ءوندى­رىستى ارزانداتىپ, گازەت شى­عا­رۋدى تەزدەتەدى. قازىر ەلدەگى كوپ­تەگەن از ۇلتتار ءوز گازەتتەرىن ءونىم­نىڭ ارزان­داعانىنا قاراي كوپتەپ شىعارىپ جاتىر. اسىرەسە, ءوز تىلدەرىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا يسپان ءتىلدى, اراب ءتىلدى دياسپورالار, تۇرىك دياس­پوراسى ءوز گازەتتەرىن شىعا­رىپ, ءوز تەلەۆيدەنيەلەرىن, راديو­لارىن جۇ­­­مىس ىستەتىپ جانتالاسۋدا – قازاق دياسپوراسى تۋرالى نە ايتاسىز؟ جالپى, قازاق ەلى امەريكادا قانشالىقتى تانى­مال؟ – قازاق دياسپوراسى تۋرالى ءبىر­دەڭە ايتۋ قيىن. ويتكەنى, وندا قازاق­­تاردىڭ سانى از. مەن «بولا­شاق» باعدارلاماسى ارقىلى وقۋعا تۇسكەن قازاقتاردى عانا بىلەدى ەكەنمىن. امەريكادا قازاقتاردىڭ تانىمال­دى­لىعى تومەنگى دەڭگەي­دە. «مۇلدە تانىمايدى» دەسەم قيا­­نات بولار ەدى. وندا قازاق­ستان­دىق رە­جيس­­سەرلەردىڭ كوپتەگەن جاقسى فيلم­دەرى قويىلىپ تۇ­رادى. ءاسى­رە­سە, تيمۋر بەكمام­بە­توۆتىڭ كينوتۋىندىلارى كوپشى­لىك­كە رەزونانس تۋدىردى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز. وزگە ەل تانىپ, قا­دىر تۇتۋى ءۇشىن قازاقتار ءالى دە كوپ جۇمىس اتقارۋى قاجەت. ونىڭ ىشىندە, قايتالاپ اي­تايىن اۋدارما ماسە­لەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋ قاجەت. – وتكەن جىلى ءسىزدىڭ امەري­كالىق پروفەسسورلاردىڭ قۇرا­مىن­دا وسىندا كەلىپ, قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس وقىعانىڭىزدى بىلەمىز. ايتىڭىزشى, ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر امە­ريكالىق ستۋدەنتتەرمەن سا­لىس­تىر­عاندا قالاي كورىندى؟ – وتە ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. بىرىنشىدەن مەن نيۋ-يوركتە ما­گيس­­ترانتتارعا ساباق بەرەمىن. ولار مە­نىڭ الدىما ۇلكەن تالاپپەن كەلەدى. بىلگىسى كەلەتىن نارسەلەرى دە ناقتى. ولار وزدەرىنىڭ بىلىمدەرىن مانساپقا, جۇ­مىسقا قاراي باعىتتاپ العان. ءتىپتى, ساعاتتار بويى كىتاپحانالاردا وتى­رۋعا بار. پروفەس­سورلاردى تىڭ­داۋ قابىلەتى وتە جو­عارى. ينتەللەكتىن كوتەرۋ ءۇشىن, ءبىر تاقىرىپتى جان-جاقتى ءبىلۋ ءۇشىن ساعان ءجۇز سۇ­راق قويۋعا بار. ولار­دىڭ قيمىل-قوز­عا­لىستارى دا شاپ­شاڭ سياقتى كو­رىنەدى. ال, وكىنىشكە قاراي, بۇل جاق­تا مىنەز-ق ۇلىقتىڭ ەرەكشەلىگىنە قا­راي ما, ستۋدەنتتەر وتە ۇيالشاق. امە­ريكالىق ستۋدەنت جيىرما سۇراق قويعاندا, قازاق ستۋدەنتى ەكى سۇراق قويادى. سون­دىقتان ولار ءوز-وزدەرىنە سەنىمدى, شاپ­شاڭ, كاسىبي بەيىمدىلىكتەرى جوعا­رى. قا­زاق­ستاننىڭ ستۋدەنتتەرى جان-جاقتى كەلەدى. فيلوسوف­تاردى دا, جازۋ­شىلاردى دا بىلەدى. ءبىلىمنىڭ باسقا سالالارىن دا يگەرگەن. سون­دىقتان رۋحاني الەمى دە باي. بىراق, كاسى­بيلىككە امەري­كا­لىقتار­دىڭ ءدا­رە­جەسىندە بەيىمدەلگەن دەپ ايتا المايمىن. – امەريكا قوعامىندا پرو­فەس­­سورلاردىڭ ءرولى قانداي؟ ءىرى مەملەكەتتىك ماسەلەلەردە ولارمەن اق ءۇي ساناسا ما؟ – قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىندە ۇلكەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە جا­زۋ­شى-اقىندار شىعىپ پىكىرلەرىن ءبىل­دى­رىپ جاتادى. كوپشىلىك تىڭ­دايدى. ال امەريكادا ۇلكەن مىنبەرگە اقىن كوتەرىلىپ ەلدىڭ ماسە­لەسىن ايتار بولسا, ونىڭ تىڭداۋ­شى­سى جوق­قا ءتان. بۇل ەلدە اكادە­ميالىق ور­تانىڭ بەدەلى جوعارى. ماسەلەن پرو­فەس­سور­لاردىڭ. كوپ­شىلىك وسى ادام­دارعا سەنىم ار­تادى. ەكونومي­كا تۋرالى ءما­سەلەدە ۇلكەن مىنبەرگە ەكونوميكا سا­لاسىنىڭ پروفەسسورى شىعىپ ءسوي­لەيدى. ۇلكەن جاھاندىق وزگەرىس­تەرگە باي­لانىستى فۋكۋياما, ساياسي ءما­سە­لەدە كيسسيندجەر سياق­تى پرو­فەسسور­لار ءسوز الادى... – امەريكالىقتاردىڭ ءوز-ءوزىن باعالاۋى قاي دەڭگەيدە؟ بۇل وزگە ۇلتتارعا جوعارىدان قاراماي ما دەگەن ءسوز عوي... – امەريكا ۇلكەن ەل. ءارتۇرلى توپ, تاپتار بار. ءبىر امەريكانىڭ وزىندە قانشا شتات بولسا, سول شتاتتاردىڭ ادامدارى ءارتۇرلى. نە­گىزىنەن تۇرعىندار ءوز پروبلەما­لا­رىمەن ءومىر سۇرەدى. ولار الەم­دىك گەوگرافيانى بىلگىسى كەلمەگەنى ءۇشىن بىلمەيدى ەمەس, وعان ۋاقىتى جوق, ساياسي ءومىر مۇرسات بەرمەيدى. – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى يسلام ءدىنىن ۇستانادى. سون­دىق­تان ول جاقتا وسى مەملەكەتتەرگە جالپى كوزقاراس قانداي؟ اسىرەسە, «يسلام تەرروريزمى» دەگەن اسىرە تۇسىنىك «قوزىپ تۇر­عاندا»؟ – قىزىق سۇراق. بىراق, تەك قازاقستان تۋرالى ايتايىن. قازاق­ستان تاۋەلسىزدىك العاندا شەت مەملەكەتتەردە «بۇل مۇسىلمان ەلى, مۇ­سىل­ماندار حالىقتىڭ كوپ بولىگىن قۇرايدى» دەگەن پىكىر بولدى. سون­دىقتان ءوز ءدىنىڭدى دە ۇستانىپ, وزگەلەرگە دە تەڭ كوز­قاراسپەن قاراۋ ءۇشىن مالايزيا, يندونەزيا, ءتۇر­كيا سەكىلدى قالىپ­تاسقان مۇسىلمان مەملەكەتتەردەن ۇلگى الۋ كەرەك, سولاردىڭ مودەلىن ەنگىزۋ كەرەك دەدى باتىستىق وقى­مىستىلار. بىراق, وسى سوڭعى ون جىلدا وتە قىزىق جاعداي باي­قالادى. بۇل جاقتا بەيبىت يسلام دامىپ كەلەدى. ادامدار بەيبىت ءومىر سۇرۋدە. ەندى بۇل جەرگە ءبىر مودەلدى الىپ كەلۋ كەرەك دەگەن ويدىڭ ەش نەگىزى جوق. قايتا وسى ەلدىڭ مودەلىن وزگە ەلدەرگە ەندىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل جاقتا راديكالدى توپتار جوق. تەرروريزم دەگەن مۇندا جات ۇعىم. سوندىقتان شەت مەملەكەتتەرگە سولاي كورىنەدى. قازاقستان تىنىشتىقتا, بەيبىتشىلىكتە ءومىر سۇرۋدە. جان-جا­عىن­داعى مەملەكەتتەر دە قازاق­ستان­نان ۇيرەنۋ كەرەك. اڭگىمەلەسكەن ايگۇل سەيىلوۆا.