كيىك-عۇمىر

سول ءبىر جىلدارى ءبىزدىڭ سوۆحوزدىڭ شوپاندارى ورتالىقتان 180 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى اقباستاۋ اتتى جايلاۋدى جايلايتىن. اقباستاۋ دەگەنىڭىز شىڭعىستاۋدىڭ سىلەمدەرىمەن ۇشتاساتىن, ومىراۋىن ارشا جاپقان اق تاستاردىڭ شوعىرى ەدى. قويناۋى قازىنالى, ءبىر كەزدەرى اشىق ادىسپەن التىن وندىرگەن, قازىر قايتا ىسكە قوسىلعان قۇسمۇرىن كەن ورنى دا وسى اقباستاۋدىڭ ءبىر كەرەمەتى بولاتىن. مامىردىڭ سوڭىن الا مىڭعىرعان قويدىڭ ماڭىراعان داۋىسى دالانى تۇندىرىپ, اقباستاۋعا قاراي سالقار كوش باستالادى. بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ اۋدانىندا قويدىڭ سانىنان جاڭىلىساتىن شارۋاشىلىقتار كوپ ەدى. ءبىزدىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سوۆحوز دا سولاردىڭ قاتارىنان-تىن. اقباستاۋعا شۇباتىلا قوي ايداعان كوشتىڭ شاڭى 10-15 كۇنگە سوزىلاتىن. قوزى جاس, ءتولدىڭ وكپەسى وشەدى دەپ اربا اياڭمەن جىلجيتىن ەدىك. الگى 180 شاقىرىمدى قونا تۇنەپ, 4-5 تاۋلىكتە ازەر ءجۇرىپ وتەتىنبىز. سوندا دەيمىن دە اكەمىزدىڭ قولعاناتى بولىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ جاسىمىز ءارى كەتكەندە 6-8 جاس­تىڭ اراسى ەكەن. وتاردى ءوزى قايىرىپ, ونىڭ سىر­تىنداعى سيىر مەن جىلقىنى دا شاشاۋ شى­عار­مايتىن اعامىزدىڭ دا جاسى سول 15-16-لار­دا عانا-اۋ… ەندى ويلايسىڭ, نە دەگەن ەڭبەكقۇمار­لىق دەپ. قازىر عوي 8 جاسار ۇلدى دۇكەنگە نانعا جۇمساپ, بالكوننان قاراۋىل قوياتىن زامان. ءجاسوسپىرىم ءۇشىن ءبارى قىزىق ەدى, اساي-مۇسەي ارتىلعان, كورپە-كونشەك تيەلگەن, قالا بەردى, جولاي تۋىپ قالعان قوزى-لاقتى باقىرتىپ سالىپ بەرەتىن ىردۋان اربانىڭ تىزگىنىن ۇستاپ قالقيىپ كەلە جاتتىق تا نەشە جىل… اقباستاۋعا جەتۋ ءۇشىن سول كەزدەرى «العاباس» اتالعان سوۆحوزدىڭ اۋماعىن باسىپ وتەتىنبىز. سوۆەت وداعىندا العا باسپاعان شارۋا بەرتىنگى نارىق زامانىندا قايدان وڭسىن... قازىر ول اۋىلدىق وكرۋگكە ءوزىنىڭ ەجەلگى اتاۋى قايتارىل­عان, مالگەلدى دەپ اتالادى. جاستار قالاعا اۋعان, ەكى-ءۇش سيىردىڭ ەمشەگى مەن ونشاقتى ۋاق جاندىقتىڭ تۇياعىن باققان كارى-قۇرتاڭ. ءجا, وسى «العاباستان» اسا بەرە ابايدىڭ ءوزى توشالا سال­دىرعان, كەيىن شاكارىم دۇنيەنى تارك ەتىپ, قوس تىگىپ جاتاتىن شاقپاقتى تاۋىنىڭ كىرەبەرىس اۋى­زىن جاناي وتەتىن ەدىك. وسى تۇستا بولۋى ءتيىس, جىل سايىن ءبىر ادەمى وقيعا ورىن الاتىن. داعان­دى اتتى تابانى سورتاڭ, كۇن ىسي بەرە كول­شىك-كولشىك قارا سۋعا اينالاتىن وزەننىڭ ساعاسى-اۋ… شاقپاقتىنىڭ باۋىرىنان شاڭىتىپ, تاعى ءبىر سالقار «كوش» قۇلايتىن. كادىمگى تابيعي ۇدەرىس ەندى. تۇمسىعىن جەلگە بەرىپ, قىسقا قۇلا­عىن جىمىرايتىپ الىپ, ءاي ءبىر شۇباپ كەلە­تىن-ءدى. كيىك دەگەن جانۋارىمىز وسى-تۇعىن. وتار­لى قويدى ءدۇر ەتكىزە ۇركىتىپ, قاق جارىپ ءوتىپ بولعانشا قىزىقتاپ قاراپ قالاتىنبىز. سول كيىكتەر كوشى شۇبالاڭقى جولدارمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, ءبىز جايلايتىن اقباستاۋدىڭ ەتەگىنە بارىپ توقتايتىن سياقتى كورىنەدى ەندى. تەك تابيعي مارشرۋت ارقىلى ايالدايتىن ارنايى تابيعي بەكەتتەردى ارالاپ كەلە مە ەكەن؟ مۇمكىن, سول زامانداعى كيىك بالاسىنىڭ سانى شىنىمەن كوپ بولدى ما, ايتەۋىر شوپان قۇدىعىنىڭ ماڭىنان سارشا تامىز تۇسكەنشە كيىك ءىزى سۋىمايتىن ەدى. …كيىك ورىسىنە كوز سالعان ادام يرەك-يرەك جايىلىم ىزىنە جولىعار ەدى. ءاسىلى, ءۇي جانۋارلارى ادامي بولمىسقا ابدەن ءسىڭىسىپ, تەپە-تەڭ­دىك پەن ءتارتىپ دەگەن نارسەدەن جۇرداي بولا­تىنعا ۇقسايدى. ماسەلەن, ەڭ مومىن ت ۇلىك سانا­لاتىن قوي بالاسىنىڭ ورىستەگى ازىقتانۋ ءساتىن باقىلاساڭىز, قوماعايلىق پەن تالعام­سىز­دىقتى, ءتىپتى ىسىراپتى اڭعاراسىز. راس, سىزگە كۇلكىلى بولۋى مۇمكىن, بىراق سولاي. ونىڭ جانىندا جابايى كيىكتىڭ جايىلىمىندا ءبىر رەتتى­لىك بايقالادى. ينستينكت! ءبارىبىر, جەر ءتوسىن­دەگى جالعىز ءتۇپ جۋسان قالسا دا كيەلى جانۋار ونى ۇقىپپەن ءۇزىپ جەپ, تامىرىمەن قوپارا جۇلماس ەدى. ءوز بايقاۋىمىزدا كيىكتەر توبى­مەن جايىلىمعا شىققانىمەن, اۋزىنا ىلىككەن ءشوپتى تالعاماي جۇتا بەرەتىندەردەن ەمەس. رەتىمەن, دوعا ءتارىزدى تىزبەكپەن جايىلىپ جۇرگەنىن تالاي كوردىك. قۇنجىڭداعان قۇرالايى مەن قالقيىپ تۇراتىن قۇلجاسىنا دەيىن شەپ قۇراپ تۇرعانداي اسەر بەرەتىن. ءىرى دەنەلى, ەرەسەك كيىكتەر دوعا ءتارىز­دەس شەڭبەردىڭ العى شەبى مەن قوس قاپتال شەتىن­دە ەكى رەت ەڭكەيسە, ءۇش رەت ءۇن تىڭدايتىنداي ەدى. ال شاشىراڭقى شەڭبەردىڭ ورتا تۇسىندا, البەت­تە, جاس تولدەر جايىلاتىن. ۇققان ادامعا بۇل ءبىر ستراتەگيالىق قورعانىس سياقتى. سىرتتان كەلە­تىن كەز كەلگەن قاتەرگە وتار­داعى ءالدى, بەلدى كيىكتەر الدىمەن قارسى شىعادى. ەگەر توپتى كيىك ءدۇر ەتىپ ۇرىكسە, جونەپ بارا جاتقان قارا-قۇرانىڭ ىشىنەن قۇرا­لاي­دى تاپپاي قالاسىز. ويتكەنى ماناعى قوس قاپ­تالداعى ءىرى توپ شاشاۋ شىققان ءبىرلى-جارلى ۇساق باستى قىسپاقتاپ, ۇيىرمەن قوسىلا شابۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ۇرپاق ءوربىتۋ مەن ونىڭ اماندىعىن تىلەۋ ادامزاتقا عانا ءتان ەمەس ەكەن, باقساڭىز. ال دالانى ەمىن-ەركىن جايلايتىن كيىك بالاسىنىڭ تۇيسىگى تىم اياۋلى سياقتى ما, قالاي؟ اسىلىندە, عىلىم­نىڭ ءوزى جابايى جانۋارلاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاعي­دات­تارى­نىڭ جىرتقىش اڭدارعا قاراعاندا ەرەكشە سىرعا تولى ەكەندىگىن جاسىرمايدى. ونىڭ ءىشىن­دە ءتۇز ساقتايتىن ءتورت اياقتىلاردىڭ ءجونى ءبىر بولەك. ادامزات بالاسىنا زارەدەي قياناتى جوق جانۋار­لاردىڭ جاراتىلىسىندا ءبىزدىڭ عىلىم ءتۇسىن­دىرىپ بەرە المايتىن ەرەكشەلىك بارى انىق. ءبىز مۇنى كەيىن, بالالىق اسەردەن اجىراي باس­تاعاندا بارىپ ۇعىپ, ادام مەن جانۋار­دىڭ اراسىندا باستاپقى بايلانىستىڭ بارىنا قىزىعا بەردىك. بۇل, اسىرەسە, وزدەرىن كوشپەلى­لەر­دىڭ ۇرپاعى, كونە تۇركىلىك نانىمنىڭ جوقشىسى رەتىندە سەزىنەتىن دالالىق وركەنيەت وكىلىنىڭ بارلىعىن قىزىقتىراتىن نارسە بولسا كەرەك-ءتى. جالپى, تامىرلى تاريحىنان اجىرا­تىلعان نەمەسە شەجىرەسىن ءوزى جازباعان ۇلت­تار تۇپكى اقي­قاتتى… ميفولوگيا مەن فولكلور­دان ىزدەيدى. وتىرىك پە؟ كەرى اسەرلى تۇس­پال ەمەس, اشەيىنگى ءسوز: مۇمكىن قازاق قازىر ماق­تا­نىپ ءجۇر­گەنىمىز­دەي قاس­قىر­تەكتى ەمەس, كيىك باۋىرى­نان وربىگەن بولسا شە؟.. كەيدە كومەك­كە ادەبيەت كەلەدى. ورالحان بوكەيدەگى, شىڭ­عىس ايتماتوۆتاعى بۇعى – انا (ەنە) وبرازى كەز­دەي­سوق­تىق پا؟ حالىق ۇعى­مىن­داعى «كىسىكيىك» تانىمى شە؟ …كيىك بالاسىنىڭ تالعامپازدىعى دەپ ايتىپ قالدىق قوي, سونىڭ مىسالىن مىنادان كوردىك: شوپان اتا بالاسى, جىلقى, سيىر جايى­لىپ, ءجۇرىپ وتكەن جەرلەردىڭ ءشوبىن تالعاماي جەي بەرەدى. تەك الگى كيىك وتارى قوي ءبىر رەت بولسىن وتتاپ كەتكەن جايىلىمعا قايتىپ باس قويمايتىن. ناقتىسىندا, اكەمىز سولاي دەيتىن ەدى. سول سەبەپتەن بە ەكەن, «اناۋ, اناۋ تۇستارعا قوي تۇسىرمەڭدەر, قۇرالاي مارقايعانشا سونى تۇرسىن…» دەپ قامشىسىن باتىس جاقتاعى جايىلىمعا قاراي بىلەپ قوياتىنى. ونىڭ سىرتىندا كيىز ۇيدەن جارتى شاقىرىمداي قاشىقتىقتا تۇراتىن ارتەزيان قۇدىقتىڭ سۋ قۇيار استاۋىن جۋعىزاتىنى بار ەدى. سويتسەك كۇندىز مال باس قويعان ناۋاعا ءتۇن اۋا كيىكتەر دە سۋساپ كەلەدى ەكەن عوي. جارىقتىقتار قويدىڭ شايىر مۇڭكىگەن يىسىنەن جەرىپ, سۋ دا ىشە الماي, دىمقىلدىڭ ءيىسىن قيىپ كەتە الماي, تۇنىمەن يتتەردىڭ ۇيقىسىن قاشىرار ەدى… قۇس ۇيقىلى قويشىدا يت ءۇرىپ, جىلقى ءىش تارتسا نە جان قالسىن, وسىنىڭ ءبارىن ىشتەي باعىپ جاتادى دا. «بيىل كيىك ەرتە كوشتى…» دەپ وتىردى ءبىر جىلى اكەمىز تاڭعى شاي ۇستىندە. تابيعاتتىڭ تامى­رىن باعاتىن ادامعا بۇل دا ءبىر شارتتى بەلگى سياقتى ەكەن. كيىك وتى ەرتە قايتقان جىلى ءشوپ تەز قۋراپ, مالدىڭ قوڭدانۋى دا قيىنداي بەرە­دى ەكەن. كەزدەيسوقتىق پا, سول جىلى قىستان مال­دىڭ دەنى كوتەرەم بولىپ شىققانى جانە بار. «كيىك مالى جەرشىل كەلەدى…» دەيتىن تاعى اكە­مىز. ۇرعاشى كيىكتەر ۇرپاعىن جارىق دۇنيەگە اكەلۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە الدىڭعى ءتولىن تۋعان ايماق­قا اۋىپ بارادى ەكەن. قايبىر جىلدارى قار كوبەسى سوگىلمەي, كوكتەم كەشىككەن كەزدە ارقادان شىعىسقا قاراي كوشكەن كيىكتىڭ كوكتايعاققا ۇرىنىپ قىرىلعانى تۋرالى حابار ەستىگەنبىز. ول كەزدە اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك قازىرگىدەي ەمەس, ۇمىتپاساق پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىندا بولسا كەرەك وسى وقيعا. ەندى ۇققانىمىزداي, شامامەن بەرىسى اقمولا, قوستاناي ولكەسىندە, ارىسى اقتوبە, اتىراۋ القابىندا قىستاپ شىققان كيىك وتارلارىنىڭ تولدەۋ ناۋقانىن وتكەرۋ ءۇشىن ورتالىق-شىعىسقا قاراي جوڭكىلۋى بولسا كەرەك. كيىكتىڭ جەرشىلدىگى دەگەنگە ءبىر مىسال وسى بولار. العى سوزىمىزدە كيىك وتى ەرتە قايتقان جىلى قىس قاباعى قاتۋ بولىپ, مال بالاسىنا جايسىز تيەتىنىن ايتتىق. جازىلماعان دالا زاڭىنا سالساق, سولاي. جانۋارلار الەمىن باقىلاۋشىلار مەن سينوپتيكتەردىڭ وسىعان ۇقساس ءوز ۋاجدەرى تاعى بار. كيىك ءشوپتىڭ قاتىپ, قۇنارسىزدانا باستايتىنىن ماق ۇلىقتاردىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى سەزەتىن اڭ بولسا كەرەك. سونداي-اق جەر استى سۋىنىڭ جۇلگەسىنەن قاشاتىنىن دا, ارتىنان قۋاڭشىلىق قاۋپى تۋاتىنىن دا تۇيسىكپەن ۇعىنادى-اۋ. 1988 جىلدارى ما ەكەن, ءبىزدىڭ سول جايلاۋدا جاڭبىر تامباي, ءشوپ سارعايىپ كەتىپ ەدى. نەگىزىندە ءتۇنى سالقىن كەلەتىن كليماتتا ءشوپ باسى دىمدانىپ, ول تاڭعا قاراي شىققا اينالىپ تۇرار ەدى. ەرىن ۇشىمەن جايىلاتىن جانۋارلارعا بۇل كادىمگىدەي تاڭداي جىبىتەرلىك ءنار عوي. سول جىلى جايلاۋدا كيىك بولمادى. ەسەسىنە قاسقىر كوبەيىپ كەتكەن-ءدى. دەمەك, جانۋارلاردىڭ جوڭكىلە كوشۋى جەرگىلىكتى مەكەندەگى جىرتقىشتاردىڭ قورەكسىز قالۋىنا, سول ارقىلى تابيعي تەپە-تەڭدىگىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى ەكەن-اۋ… ايتپاقشى, كيىكتەر نەگە ۇرپاق وربىتەر كەزدە جازىق دالاعا ماڭادى؟ وسى سۇراق ءالى دە مازالايدى. پارادوكسالدى سۇراق تاعى بار: نەلىكتەن كوشپەلى وركەنيەتتىڭ بەلگىلەرى جازىق دالالارداعى كونە قورىمداردان ءجيى تابىلا­دى ەكەن؟ وسى جازىق دالادا اسپان الەمى­نە باستايتىن ءبىر تىلسىم سىر كومۋلى جاتسا شە؟ بىردە دۇنيە جۇزىندەگى عارىش ايلاق­تارى جايلى رەفەراتقا دايىندالىپ وتىرىپ, كوسمو­دروم­داردىڭ نەگىزىنەن اشىق دالادا ورنا­لا­ساتىندىعىنا دالەل تاپقانبىز. مىنە, باي­قوڭىر­دى الايىق! جەر كىندىگى دەپ اتايتىن بۇل ايلاق­تىڭ ورنالاسۋىن كارتادان قاراپ الىڭىز… كيىككە ورالايىق. بۇل جانۋارلاردىڭ ارعى تەگىن انتيلوپالىق تۇرگە اپارىپ تىرەيدى ەكەن شەجىرە. دەمەك, جەر بەتىندە ادامزاتپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان باعزى تۇياقتى تۇقىم, ءبىزدىڭ تىلەۋشىمىز دە شىعار. ءتىپتى قازىر پراۆوسلاۆيە مادەنيەتىنە تولىق جۇتىلىپ بولعان قالماق اۋلەتىندە ءبىر كەزدەرى تۇياقتىلاردىڭ وسى تۇرىنە تابىنۋ ىرىمى بولعان ەكەن. بۋددالىق نانىممەن شاتىساتىن بۇل تۇسىنىك بويىنشا اق ەلىك ەنە بەينەسىندەگى قۇداي ادامزاتتىڭ اسىراۋشىسى ءارى جەبەۋشىسى-مىس. ەرتە كەزدەرى ەۋروپادا دا ەلىك پەن ارقار جىرتىلىپ-ايىرىلادى ەكەن دەيدى تاعى ءبىر دەرەك. قازىر ەمگە تاپپايسىز. ارينە قورعالاتىن قورىقتاردان باسقا جەردەن. تابي­­عات­تاعى بۇل ءتۇردىڭ جويىلۋى ازيادا دا قار­قىن­مەن وتۋدە. ازىرگە قازاقستان مەن وزبەك­ستان اۋماعى مەن موڭعوليا جەرىندە, ءىشىنارا رەسەي توپىراعىندا عانا تابيعي ءوسىم ساقتالىپ وتىر. …جازعى جايلاۋدا توي دا ءجيى بولاتىن. كوممۋنيزمنىڭ قىزىل سۋىن ەتىگىمەن كەشىپ وتكەن ءبىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ اپتا ارالاتىپ قوناق شاقىرۋى, ات شاپتىرىپ, كوكپار تارتۋى ۇلتتىق ءداستۇردى دە ۇلىقتاۋ بولعان ەكەن عوي. اكەمىزدىڭ تويدان ورالۋى قىزىق ەدى. ەسىك پەن توردەي, ءوزى «اقالتەكە» دەپ الدەقانداي كورەتىن قىلاڭ اتتى شوقىراقتاتىپ, ورىستەگى بىزگە سوعا كەتەتىن-ءدى. ءبىزدىڭ باققانىمىز قوي بولسا دا توسقانىمىز دورباداعى تاتتىلەر عوي… ال شۇيكەداي عانا شالعا اينالعان اكەي ىڭىلداپ ءبىر اۋەن ىزدەيدى: ...جەلبىر جەكەن, جەلىپ جۇرگەن جايلاۋدا ءبىز ءبىر بوكەن-اي… ءومىر جايلاۋىنان بوكەندەي جەلىپ وتكەن كيىك-عۇمىرلى جانداردىڭ دا رۋحىنا دۇعا ەتىپ جۇرەلىكشى... قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى