ماقسات – ءتۇزۋ جولعا ءتۇسىرۋ

ەلىمىزدە العاش رەت «پروباتسيا تۋرالى» دەربەس زاڭ قابىلدانباق. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنىڭ 33-قادامىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ ناقتى ناتيجەسى. قۇقىقتىق ءارى زايىرلى ەل رەتىندە ەڭسە تىكتەگەلى بەرى ۇلتتىق زاڭنامامىزعا وڭ وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ كەلەدى. قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز دە از ەمەس. سونىڭ ءبىر ايعاعى – جاڭا زاڭعا ارقاۋ بولعان پروباتسيا قىزمەتىنىڭ كەڭ ءۇردىس العانى. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە بىزگە ءىىم قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ادىلەت گەنەرال-مايورى مەيرام ايۋباەۆ ايتىپ بەردى. – مەيرام اقات ۇلى, تاياۋدا استانادا «پروباتسيا تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىعا سالعان حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. ءبىر بايقاعانىمىز, باسقوسۋ بارىسىندا جوباعا قاتىستى حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان جاسالعان ەسكەرتۋلەر كوپ ەكەن. وسى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ جالپى, زاڭ جوباسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تالقىعا سالۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا؟ – بۇل شاراعا ءبىز ۇلىبريتانيا, اقش, نيدەرلاند, رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ بىلىكتى ماماندارىن ارنايى شاقىردىق. ويتكەنى, وندا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان جانە پروباتسيا قىزمەتىنىڭ ەسە­بىندە تۇرعانداردى الەۋمەتتىك وڭالتۋ ماسەلەلەرى قوزعالدى. ونىڭ ۇستىندە, بۇل پروباتسيا قىز­مەتى شەتەلدىك تاجىريبەدەن الىن­عان. سول سەبەپتى زاڭ جوباسىنا قول قويىلماي تۇرىپ, بىزگە حالىق­ارالىق ساراپشىلاردىڭ كەڭەس­تەرىنە قۇلاق تۇرگەن ارتىقتىق ەتپەيدى. – زاڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا قاي ەلدەردىڭ ءتاجىري­بەلەرى نەگىزگە الىندى؟ ءدال وسى ەلدەردى تاڭداۋداعى سەبەپ نەدە؟ – ءبىز پروباتسيا مودەلىنىڭ نەگى­زىن ناقتى ءبىر ەلدەن عانا العان جوقپىز. شەتەلدىك تاجىريبەنى زەرتتەي كەلە بۇل سالانىڭ قۇرىلىمى تىم كۇردەلى ءارى ءار الۋان ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. پروباتسيا قىزمەتىنىڭ باقى­لاۋىن­دا تۇرعان سوتتالعان­داردىڭ ساناتتارى دا تۇرلىشە. ولاردىڭ ىشىندە شارتتى تۇردە سوتتالعاندار دا, ۇكىمدەرىنىڭ ورىندالۋى كەيىنگە شەگەرىلگەندەرى دە, شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوسا­تىلعاندار دا, سونداي-اق, قا­تاڭ باقىلاۋعا الىنعاندارى (ەلەكتروندى مونيتورينگ) دا بار. كەي ەلدەردە بۇل قىزمەت قوعام­دىق جانە تۇزەۋ جۇمىستارى ءتۇرىن­دەگى جازالاردى ورىندايدى. پروباتسيا قىزمەتى قۇرىلىمىنىڭ سان ­الۋاندىعىن مەملەكەتتىك باسقارۋ ور­گاندارىنىڭ ەرەكشەلىگى, ءوزىن­دىك قۇقىقتىق ءداستۇرى, جازا ءتۇر­لەرىنىڭ ايىرماشىلىعىمەن دە تۇسىندىرۋگە بولادى. ءار ەلدە بۇل ۇعىمدار ءارتۇرلى. سول سەبەپ­تى دە ءار ەلدە پروباتسيانىڭ مودەل­دەرى دە ءار قيلى. مىسالى, ۇلى­بريتانيادا ىسكە قوسىلعان سوتقا دەيىنگى, شارتتى ۇكىمدىك جانە پوستپەنيتەنتسيارلىق پروباتسيا تۇرلەرىن وسى ەلدىڭ ءىىم باقىلاۋىنا العان. ال اقش, پول­شا, چەحيا مەن سلوۆاكيا سەكىلدى مەم­­لەكەتتەردە بۇل قىزمەت ادىلەت مينيسترلىگىنە قارايدى. پروباتسيا قىزمەتىنىڭ باستى با­عىتى – قۇقىق بۇزۋشى مەن قىل­مىستىق پروفيلاكتيكانى قايتا الەۋمەتتەندىرۋ, سونداي-اق, مەملەكەت بيۋدجەتىن ۇنەمدەۋ بولىپ تابىلادى. – پروباتسيا تۋرالى ەلىمىز ەڭ العاش رەت 2010-جىلدارى ەستي باستادى. ىزگىلىك پەن قام­قور­لىق قاعيداتىن ۇستانعان بۇل قىز­مەتتىڭ ناقتى ناتيجەسى قانداي؟ – جالپى, پروباتسياعا قاتىستى جۇمىستار 2010 جىلدان بەرى ءجۇر­گىزىلىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ار­نالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجى­رىمداماسى بەكىتىلگەلى بەرى بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جوس­پارلى ءارى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ناقتىراق ايتساق, ءبىر جىل­عى قارقىندى جۇمىستان كەيىن 2012 جىلى اقپان ايىندا قىل­مىستىق اتقارۋ ينس­پەكتسيا قۇرامىندا پروباتسيا قىزمەتى بولىمدەرى قۇرىلا باستادى. بۇل ءبولىم ماماندارىنىڭ مىندەتىنە شارتتى تۇردە سوتتالعانداردى باقىلاۋ عانا ەمەس, سونداي-اق, قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ دە ەندى. ناتيجەسى جامان ەمەس. سوتتال­عانداردىڭ قايتا قىلمىس جاساۋ سانىنىڭ بىرنەشە ەسەگە ازايۋى سونىڭ ايعاعى. سىرت كوزگە پروباتسيا جۇيەسى جازاسىن وتەۋشىلەرگە بەلگىلەنگەن تىم جەڭىل جازا ءتۇرى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق شىنىندا وسى جۇيەنىڭ ارقاسىندا قانشاما ادام ءتارتىبىن تۇزەپ, كەلەسى جو­لى قىل­مىس جاساماۋ­دى تولىق تۇيسىنەدى. پروباتسيانىڭ تەك ەكى مودەلىن قولدانۋ ارقىلى قايتا جاسالا­تىن قىلمىستاردى ازايتۋعا قول جەتكىزدىك. قازىرگى تاڭدا بۇل قىز­مەتتىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى جاندان­دىرۋ, سونداي-اق, پروباتسيا قىزمە­تىنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاستىرىلىپ كەلەدى. – سوتقا دەيىنگى پروباتسيا مەن پەنيتەنتسيارلىق پروباتسيانىڭ اراجىگىن اجىراتىپ ايتساڭىز. زاڭ جوباسىندا ايتىلاتىن «سوت­قا دەيىنگى بايانداما» دەگەن نە؟ – پروباتسيا قىزمەتىنىڭ باستى كوزدەگەنى – شارتتى تۇردە باس بوس­تاندىعىنان ايىرىلعاندارعا الەۋ­مەتتىك-قۇقىقتىق, پسيحو­لوگيالىق, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ار­قىلى ولاردىڭ قايتا قىلمىس جاساۋلارىنا جول بەرمەۋ. ءومىر بولعان سوڭ, «جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق». ال سوتتى بولىپ جازاسىن وتەپ جۇرگەن­دەردى ومىرگە قايتا بەيىمدەۋدىڭ ءمانى زور. ويتكەنى, سوتقا دەيىنگى پروباتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قىلمىسقا بارعان ادامنىڭ الەۋ­مەتتىك ماڭىزدى بايلانىسىن ساقتاپ قالۋ بولىپ تابىلادى. ال سوتقا دەيىنگى بايانداما قىل­مىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى, سوت ءوتىنىشى بويىنشا جاسالادى. بۇل قۇجات سوتتالۋشىنىڭ جەكە ءمى­نەز-قۇلقىن تولىقتاي اشىپ بە­رەدى. سونداي-اق, وعان قاتىستى باس بو­ستاندىعىنان ايىرۋعا بالاما جازا تۇرلەرىن قولدانۋعا مول مۇمكىندىك تۋادى. اياعىن شالىس باسىپ, سۇرىنگەن ادام ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى تۇزەۋ, وڭ جولعا سالۋ. ەگەر سوت باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى ۇكىم شىعارسا, پەني­تەنتسيارلىق پرو­باتسيا قولدانىلادى. بۇل كەزدە پەنيتەنتسيارلىق پروباتسيا قىزمەتكەرى سوتتالعاندى ۇكىم شىققان كۇننەن باستاپ قو­عامعا قايتا بەيىمدەۋدى قولعا الادى. قازىرگى تاڭدا جازاسىن وتەپ جاتقانداردى الەۋمەتتىك قاي­تا بەيىمدەۋگە باعىتتالعان ار­نايى باعدارلاما دايىندالۋدا. باع­دارلامادا سوتتالعاندارعا الەۋ­مەتتىك-پسيحولوگيالىق كو­مەك كورسەتۋمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋ, كاسىپ ۇيرەتۋ كەشەنى قاراس­تىرىلعان. تەمىر توردا تەل­مىرىپ, تورىعىپ وتىرعانشا ور­تا جانە كاسىبي تەحنيكالىق ءبىلىم الىپ, ءبىر كاسىپتىڭ قىر-سى­رىن ۇيرەنۋ سوتتالعانداردىڭ ەرتەڭ بوستاندىققا شىققاندا دا بوس­قا سەندەلمەي, قوعامدا ءوز ورنىن تاۋىپ كەتۋىنە سەپ بولارى انىق. وسىنىڭ ءبارى, ءتىپتى, اباق­تىدا وتىرعان كەزدىڭ بارىندە سوتتالعاندارعا پسيحولوگيالىق كومەك بەرۋ ءتارتىبى قازىرگى قىل­مىس­تىق اتقارۋ زاڭناماسىندا تولىق­تاي جازىلعان. الايدا, تۇرمە تەلى-تەنتەكتى تەزگە سالىپ, ءتۇزۋ جولعا تۇسىرە مە؟ ءما­سەلە وسىندا. جاسىراتىنى جوق, جۇرت تۇرمە تىرشىلىگىن كورىپ كەلگەن جانعا كۇدىكپەن قاراۋىن قويعان ەمەس. «سوتتالىپ كەلگەن» دەگەن سۇرەڭ ءسوز سوڭىنان ءسۇي­رەتىلىپ, بو­يىن تىكتەر كەزدە ايا­عىنان شالىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قارا تاڭبا بولىپ قالعاندار قانشاما؟! تۇرمە تولىقتاي تۇزەۋ مەكەنى بولا المايتىنىن وسى تار قاپاستان شىققان تالايدىڭ قىرىن كەتكەن تاعدىرى دالەلدەپ بەرگەن. سەبەبى, تاۋىق ۇرلاپ تۇرمەگە جابىلىپ, شىققاندا كىسى ءولتىرۋدىڭ «قىر-سىرىن» «مەڭگەرىپ» العاندار, وكىنىشكە قاراي, از ەمەس. ەندەشە, ومىردە سۇرىنگەندەردىڭ ءبارىن تۇرمەگە توعىتپاي, قوعامدا بەيىمدەلۋىنە مۇمكىندىك بەرۋدىڭ دە يگىلىكتى ءىس ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون بولار. اڭگىمەلەسكەن بانۋ راحىمبايقىزى, جۋرناليست