مەنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىم ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولاتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىر. بىزدەر, مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىكتەمىز. ادامزاتتى اجال سەپكەن سوعىس قاتەرىنەن ارقاشان ارىلتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. ءبىز ءۇشىن قازىر جانە تاياۋ بولاشاقتا بۇدان كوكەيكەستى مىندەت جوق!
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا – 25 جىل! 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءوز جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ – الەمدىك تاريحتاعى ادامزات بالاسىنىڭ يادرولىق قارۋسىز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاپ بەرگەن جانە سول ىزگى مۇددە ءۇشىن وسى كۇنگە شەيىن كۇرەسىپ كەلە جاتقان ساياسي دارا تۇلعا! ادامزات بالاسىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن يادرولىق قارۋ-جاراقسىز الەم قۇرۋدىڭ باستاماشىسى جانە ونى باتىلدىقپەن جۇزەگە اسىرۋشى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولاتىن! مۇنى ءاردايىم قايتالاپ ايتۋدان جالىقپايىق! ويتكەنى, قازاقستان 1991 جىلى, ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ قارساڭىندا تۇرعان تۇستا, قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدى يەلەنىپ وتىرعان ەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەيبىت دۇنيەگە جاڭا دەم بەرگەندىگى مەن دۇنيەنىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمىن وياتقاندىعى ءۇشىن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ العىسىن ارقالاپ كەلە جاتقاندىعى دا بار. كەشەگى كەڭەس وداعىن ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعان ءستاليننىڭ 1947 جىلدىڭ تامىزىندا قول قويعان قاۋلىسىمەن قازاق جەرىندە قۇرىلعان قاسىرەتتى سەمەي يادرولىق پوليگونىن 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا ءوزىنىڭ جارلىعىمەن جاپقانى دا جاھان جۇرتىنىڭ ەسىندە ءالى. ەلباسىنىڭ بۇل پاراساتتىلىعى ماڭگى ۇمىتىلمايدى جانە ادامزات دامۋى وركەنيەتىنىڭ بەتتەرىنە التىن ارىپتەرمەن جازىپ قويىلعان.
كونە تاريحتىڭ زەردەلى جادىنداعى جايتتىڭ ءبىرى سول, 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا كەڭەس وداعى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا ءبىرىنشى اتوم بومباسىنىڭ سىناعىن وتكىزگەندىگى ادامزات تاريحىندا «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» باستالۋىمەن ەستە قالعان-دى. «قىرىق جىل بويى قىرعىن سالعان يادرولىق سىناقتىڭ اۋىر زاردابىن, ءسوز جوق, ەڭ اۋەلى قازاق دالاسى مەن قازاق بالاسى تارتقان ەدى. ەلباسى سول ءوز دالاسى مەن ءوز حالقىن اۋىر قاسىرەتتەن ءبىرجولاتا ارىلتۋ ءۇشىن 1991 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا اقش-پەن كەڭ اۋقىمدى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, قازاقستانداعى يادرولىق ارسەنالدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلە ەكى ەل باسشىلارى ءۇشىن الدىڭعى قاتارلى ماڭىزعا يە بولدى», دەگەن ءبىر ويىمىزدى تاعى دا قايتالاي وتىرىپ, 1991 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىنان باستاپ, كەڭەس وداعى ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان تۇستا, قازاقستان 370 يادرولىق وقتۇمسىقتى «ح-55» قاناتتى زىمىراندارمەن جاراقتاندىرىلعان 40-قا تارتا «تۋ-95» اۋىر بومبالاۋشى ەسكادرونى بار, سونداي-اق, 104 «مبر رس-20» (ناتو جۇيەلەۋىندە SS-18 «ساتانا») كونتينەنتارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارى ءۇشىن ارقايسىسىنىڭ تروتيلدىك بالاماسىنىڭ قۋاتى 1040 يادرولىق وقتۇمسىقتى قۇرايتىن يادرولىق ارسەنالعا يە بولىپ قالعان الەمدەگى ءتورتىنشى مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولعاندىعىن بۇگىنگى اڭگىمە ورايىندا تاعى دا ءبىر ەسكە سالا كەتەيىك.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان ءبىزدىڭ تاريحي جولىمىزدىڭ ەڭ ءبىر ەستە قالار تۇسى تاعى دا مىنا ءبىر جاي بولسا كەرەك-ءتى. 1992 جىلدىڭ 23 مامىرىندا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى ستراتەگيالىق شابۋىلداۋشى قارۋلارعا شەكتەۋ قويۋ جانە قىسقارتۋ جونىندەگى ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ مىندەتتەمەسىن بەكىتتى جانە يادرولىق قارۋعا يە بولۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. مۇنى دا ۇمىتپايىق!
قازاقستان پارلامەنتى الەمدىك تاريحقا «سنۆ-1» دەپ ەنگەن كەلىسىمدى 1992 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە ءبىر راتيفيكاتسيالاپ الدى دا, 1993 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا ەلىمىز حيميالىق قارۋدى قولدانۋعا, جيناۋ مەن ءوندىرۋگە, جاساپ شىعارۋعا تىيىم سالۋ جانە ونى جويۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا دا قول قويعان بولاتىن. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءجونىندەگى شارتتى قازاقستان پارلامەنتى 1993 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا راتيفيكاتسيالاسا, ءدال سول كۇنى الماتىدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن اقش-تىڭ سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى البەرت گور قازاقستاندا يادرولىق قاۋىپتەردى بىرلەسە قىسقارتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا جول اشاتىن نەگىزدەمەلىك كەلىسىمگە قول قويعان ەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلدىڭ 14 اقپانىندا يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەت رەتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا قازاقستاننىڭ دا قوسىلاتىندىعى جايىنداعى راتيفيكاتسيالىق قۇجاتتاردى ۆاشينگتوندا اقش-تىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ب.كلينتونعا تابىس ەتتى دە, سول 1994 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىندا الەمدەگى كوشباسشى مەملەكەت بولىپ كەلە جاتىر. بۇل دا ءاردايىم ەستە جۇرەرلىك جاي!
تاعى دا جادى مىقتى تاريحقا جۇگىنەر بولساق, 1994-جىلدارى قازاقستانداعى يادرولىق وقتۇمسىقتار سانى 1400-گە جەتىپ قالعان-دى. سول تۇستا قازاق ەلىندەگى تاجال قارۋى فرانتسيا, ۇلىبريتانيا جانە قىتاي سىندى الەمنىڭ ءۇش بىردەي قۋاتتى مەملەكەتتەرىنىڭ يادرولىق قارۋىن قوسا العانداعىدان دا كوپ بولعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەلباسىنىڭ يادرولىق جويقىن قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, تۇمسىعىندا الاپات اتوم زاريادى بار سول قارۋلاردى اسا قاتاڭ قاۋىپسىزدىك جاعدايىندا رەسەيگە وتكىزۋى ەڭ اۋەلى قازاق ەلىنىڭ باياندى بولاشاعىن ويلاعاندىعى ەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1994 جىلدىڭ اقپانىنان اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىككە مۇشە بولىپ كىردى دە, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ بارلىق يادرولىق نىساندارى ماگاتە-ءنىڭ كەڭ اۋقىمدى كەپىلدىگىندە تۇر. 1996 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە ەل اۋماعىنان 1216 دانا يادرولىق قارۋدى الىپ كەتۋ ۇدەرىسى اياقتالدى دا, سول 1996 جىلدىڭ 30 مامىرىندا سەمەي پوليگونىنا ورناتىلعان سوڭعى يادرولىق سىناق زاريادى جويىلدى. ءسويتىپ, يادرولىق سىناقتاردان جاپا شەككەن قازاق جەرى تاجال قارۋدان ءبىرجولاتا بوساتىلىپ, حالقىمىزدىڭ كوز جاسىن قۇرعاتۋ, قاسيەتتى جەرىمىزدىڭ توپىراعىن زالالسىزداندىرۋ باستالدى. 1999 جىلدىڭ 5 تامىزىندا قازاقستان جەنەۆادا قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ قابىلداندى. قازاقستاننىڭ جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوسقان زور ۇلەسى مەن ىزگى قادامى ەكەندىگى دە ءاردايىم ماقتانىش ەتۋگە تۇرارلىق ءىس!
ال ەندى بۇگىنگى الاساپىراندى جانە دە ادامدارى بوسقان دۇنيە مەن ءبىر-بىرىنە وق قارۋىن كەزەنىپ, بەيبىت كۇننەن ءۇمىتى ۇزىلگەلى تۇرعان دۇنيەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى تاعى دا ءبىر جاڭا دەم بەردى.
قازىرگىدەي جاھاندىق قاۋىپ پەن قاتەرلەر اسقىنىپ, ادامزات بالاسىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە قىلپىلداپ تۇرعان ساتتە 2016 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ استاناسى – ۆاشينگتوندا بولىپ وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميتكە الەم بار نازارىن اۋدارعان ەدى. اقش-قا الەمنىڭ 51 ەلىنەن كەلگەن پرەزيدەنتتەر مەن پرەمەر-مينيسترلەر باستاعان, جانە دە بۇعان قوسا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ەۋروپالىق كەڭەس, ەۋروپالىق كوميسسيا, ماگاتە-ءسى بار, بۇدان دا وزگە حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردىڭ ايدىك جەتەكشىلەرى جينالعان بۇل سامميتتەن نە كۇتۋگە بولاتىن ەدى؟! الەم جۇرتشىلىعىنىڭ كوكەيىندەگى وسى ءبىر ءۇمىتى اقتالىپ, كۇدىگى سەيىلگەندەي بولدى. سول ءۇمىت بولىپ قايتا جانعان دا جانە سول كۇدىكتى كوڭىل سەيىلتكەن دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ەدى!
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەم مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارىن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا شاقىرۋعا جانە دە بۇل ىسكە باستاماشى بولۋعا تولىق مورالدىق تا, ادامدىق تا قۇقى بار بولاتىن. بۇگىنگى دۇنيە دامۋىنىڭ جانە بارشا ادامزات بالاسى الدىنداعى جان مەن ار تازالىعىنىڭ ايعاعىنداي بولىپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايداي الەمگە جانە دە سول الەمدى ونىڭ بۇگىنگى دە كەلەر ۇرپاقتارىن, جالپى ادامزاتتى سوعىستان قۇتقارىپ, ارىلتۋدىڭ ءوزىندىك جۇرەك ءۇنى – ءوز مانيفەسىن جاريالادى!
ءبارى دە ەسىمىزدە! 2010 جىلدان بەرى ءاربىر ەكى جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان بۇل يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى 2014 جىلى نيدەرلاندتىڭ گااگا قالاسىندا وتكەندىگى دە ەسىمىزدە. مۇنى ءبۇگىنگى الاڭ دۇنيەنىڭ بۇگىنگى ادامدارى دا ۇمىتا قويعان جوق. سول گااگادا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق ءىىى سامميتكە قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا 2014 جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ 24-ىندە قىرمىزى قىزعالداقتىڭ «پرەزيدەنت نازارباەۆ» اتتى جاڭا ءتۇرىنىڭ تانىستىرىلىپ, سىيعا تارتىلعاندىعى دا ەسىمىزدە!
سونداعى كوڭىل قۋانىشىمەن: «قىردىڭ توپىراعىنان ءنار الدى دەيتىن سول قىرمىزى قىزعالداقتىڭ نازىكتىگىندەي ادام ءۇمىتى دە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن ءبۇر جاردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قارۋسىزدانۋ مەن يادرولىق قارۋسىز دۇنيە قۇرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاعان الەمدەگى تۇڭعىش ساياساتكەر بولدى. «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» اۋىر زاردابىنان تۇنشىعا باستاعان دۇنيەگە جاڭا دەم بەردى! ەرتەڭىنە ەلەڭدەپ, بولار كۇنىنە الاڭداپ وتىرعان دۇنيەنىڭ ءۇمىتىن وياتتى! ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسىپ جاتقان دۇنيەنى جاراستىرۋعا بولار دەگەن سەنىمىن وياتتى!» بۇل ويىمىزدى سول كەزدە ايتقان دا, جازعان دا بولاتىنبىز.
ۆاشينگتونداعى سامميتتە ءسوز سويلەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان يادرولىق نىساندار مەن ماتەريالدار قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى مەملەكەتتەردىڭ العاشقى جيىرمالىعىنىڭ قاتارىنا كىرەتىنىن ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ بۇگىنگى كۇنى ۋران قورى جانە ونىڭ كەنىن ءوندىرۋ جونىنەن الەمدىك كوشباسشى بولىپ, وسى ءونىمدى نەگىزگى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەندىگى ارادا ءتۇرلى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ەنەرگەتيكالارى مەن ونەركاسىپتەرىن تومەن بايىتىلعان وتىنعا كوشىرۋ ءىسىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن ءازىرلەۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ويتكەنى, تۇتاس پلانەتا بويىنشا جىل سايىن ادام سانىنىڭ جەدەل ارتۋى مەن وسى زامانعى عىلىمنىڭ شاپشاڭ قارقىنمەن دامۋى ەنەرگيا كوزدەرىنە دەگەن سۇرانىستى ولشەۋسىز وسىرە ءتۇسپەك. ەندىگى زاماننىڭ مۇددەسىن يادرولىق تەحنولوگياسىز ەلەستەتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ەلباسىنىڭ «مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتىق يادرولىق تەحنولوگيالارعا قولجەتىمدىلىگى تەڭ بولۋى ءتيىس» دەۋى ادامزات ساناسىنداعى اتومنىڭ كۇشى مەن قۇدىرەتى سول ادامزاتتى قىرىپ-جويۋعا باعىتتالعان دەگەن اۋەلگى سانانى وزگەرتۋ كەرەكتىگىن مەڭزەگەندىگى دەپ ۇعىنعانىمىز ابزال.
قازىرگى ۋاقىتتا وقتا-تەكتە بولسا دا اسپانعا كوتەرىلگەن ۇشاقتاردان باستاپ, ادامداردىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان جەرلەرىندە اياۋسىز جارىلىستار جاساپ جاتقان تەررورشىلاردىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن پايدالانىپ كەتۋلەرىنىڭ ناقتىلى جاعدايعا اينالىپ وتىرعانىن دا ايتا كەلىپ, ەلباسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ اياسىندا بارلىق ەلدىڭ قاتىسۋىمەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەستىڭ جاھاندىق جەلىسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىنىڭ دە ءپىسىپ-جەتىلگەندىگىن العا تارتۋى بۇگىنگى ۇرەيلى الەمنىڭ جاريالانباعان سوعىستان جەڭىلىس تاپپاۋىن الدىن الا ويلاعاندىعى ەدى. مۇندا جالپى ادامزات تاعدىرى جاتىر.
سول بارشا ادامزاتقا جاھاندىق سوعىس قاتەرى ءتونىپ تۇرعاندىعىن دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز مانيفەسىندە اشىق ايتتى. دۇنيەنى سوعىس ۆيرۋسى جايلاپ بارا جاتقاندىعىنا الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن ەلباسى سول سوعىس جانە دە ميليتاريزم ادام بالاسىنىڭ وي ساناسى مەن مىنەز-قۇلقىنا تەرەڭدەي بويلاپ, ەنىپ بارادى دەگەندى دە جاسىرماي ايتتى. ال ادام بالاسىنىڭ ساناسىنداعى سوعىس كەز كەلگەن قارۋ تۇرىنەن دە قاۋىپتى بولارى بار. ويتكەنى, ەلباسى ءوز مانيفەسىندە «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداماۋدا. اجال سەبەتىن قارۋ مەن ونى دايىنداۋدىڭ تەحنولوگيالارى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قوسارلانعان ستاندارتتارىنىڭ سالدارىنان بۇكىل الەمگە تاراپ وتىر. ولاردىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا ءتيۋى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى نارسە عانا سياقتى كورىنەدى», دەپ مالىمدەۋى قاھارلى سيپاتقا يە بولىپ بارا جاتقان حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ بۇگىنگى قاۋپىن ءدوپ باسقاندىعى دەپ سانايمىز.
ۇرەي كوپ ادام بالاسىندا. سول ۇرەيدىڭ ەڭ باستىلارىن ەلباسى اتاپ ايتا وتىرىپ, الەمنىڭ كورنەكتى وقىمىستىلارى البەرت ەينشتەين مەن بەرتران راسسەلدىڭ «قاتال, قاتەرلى جانە قاشىپ قۇتىلا المايتىن سۇراق: ءبىز ادام بالاسىن جويۋعا ءتيىسپىز بە الدە ادامزات سوعىستان باس تارتا ما؟» دەگەن وسىدان الپىس جىل بۇرىن ادامزاتتىڭ الدىنا تارتىلعان مانيفەسىن بۇگىنگى دۇنيەنىڭ ەسىنە تاعى دا ءبىر سالعانى بار. سونى ايتا كەلىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ادامزات بالاسىنىڭ بارشاسىنا «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەت دەگەن وي تاستادى. سول ويىن ناقتىلى ەتىپ تۇجىرىمداي وتىرىپ, بۇل باعدارلامادا نەگىزگى ءۇش باستى قاعيداتتى, «قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى», «جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلۋى ىقتيمال باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى» جانە دە «مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن نەگىز بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن تەڭدەي جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن كونسترۋكتيۆتى كەلىسسوزدەر بولۋى كەرەك» دەگەندى العا تارتتى. ەگەر دە ادامزات بالاسى – ءبىز قازىرگى مىنا تىرشىلىكتى, ءوزىمىزدى جانە كەلەر ۇرپاقتى ساقتاپ قالامىز دەسەك, ەلباسىنىڭ بۇل قاعيداتتارى بۇگىنگى دۇنيەنىڭ بەرىك ۇستانىمىنا اينالۋعا ءتيىستى.
ەلباسى مانيفەسىن ادامزاتتىڭ ەندىگى دامۋى ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ورىندالۋعا ءتيىستى باستى باعدارى دەپ قابىلدار ەدىك. مانيفەستەگى بەس بىردەي مىندەتتى قاعيداتتاردىڭ ءبىرازىن قازاقستان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقىل-پاراساتىمەن, ەرىك-جىگەرىمەن جۇزەگە دە اسىرا باستاعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ەلباسى اتاپ كورسەتىپ وتىرعانداي, 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. ايداي الەمگە انىق جاي, قازاقستان وسىدان 25 جىل بۇرىن الەمدە العاش بولىپ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن ماڭگىگە جاپتى جانە دە كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان اتوم قارۋىنان, ونى جەتكىزۋ قۇرالدارىنان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ماگاتە اياسىندا قازاقستان اۋماعىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ارنالعان تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكى دە قۇرىلدى. مىنە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ, سونداي-اق, بۇگىنگى كۇنى يادرولىق قارۋلارىن ەندىگى ارادا عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك ءتورت مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم قابىلداۋ ماسەلەسىنىڭ دە اسا كوكەيكەستىلىگىنە دۇنيە نازارىن اۋدارا وتىرىپ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جاڭا قارۋ تۇرلەرىن جاساۋ ءۇشىن عىلىمي جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن حالىقارالىق قۇجات جاساپ, ونى ورىنداۋدى مىندەتتەۋ ماڭىزدى ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانىلا الاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرعان ابزال, دەگەن ويى دا الەم حالىقتارىنىڭ زور رازىلىعىن تۋدىردى.
ازىرگە الەمدە يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماق بار بولسا, ەندىگى ارادا حالىقارالىق بار كۇش-جىگەردى تاياۋ شىعىستا يادروسىز ايماق قۇرۋعا بەلسەندى كىرىسۋ كەرەكتىگىن ەلباسى ءوز مانيفەسىندە تەگىننەن تەگىن ايتىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى, سول تاياۋ شىعىس ءوزىنىڭ گەوساياسي جاعدايىنا بايلانىستى قازىرگى دە, بولاشاقتاعى دا قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ ءورشىپ, ۋشىعا تۇسەر ورتالىعى بولىپ قالا بەرەرى انىق. بۇل ۋشىعۋدىڭ سوڭى يادرولىق لاڭكەستىككە اكەلىپ سوقپاسىنا ءازىر ەشكىم دە كەپىلدىك بەرە الماي وتىرعاندىعى تاعى بار. ولاي بولسا, ەلباسىنىڭ تاياۋداعى ون جىلدىقتىڭ جالپىعا ورتاق مىندەتى رەتىندە اۋعانستان, يراك, يەمەن, ليۆيا مەن سيريا, ودان قالدى ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سوعىستار مەن جانجالداردى جانە پالەستينا-يزرايل قارسى تۇرۋشىلىقتارىن توقتاتۋ, كورەي تۇبەگى, وڭتۇستىك-قىتاي تەڭىزى مەن اركتيكا ەندىگىندەگى جارىلىس قاۋپىن ازايتۋدى ۇسىنۋى XXI عاسىردى جانە تۇتاس ادامزات وركەنيەتىن ەشقاشان جانە ەشبىر «جەڭىمپازى بولمايتىن» جاھاندىق سوعىستان قۇتقارىپ قالۋدىڭ پلانەتارلىق ماڭىزى بار جەدەل شارالارى رەتىندە تاني بىلسەك, ادامزاتتىڭ بەيبىت تە الاڭسىز ءومىرىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى دەي بەرىڭىز.
ءبىز – كەشەگى كەڭەس وداعى بار تۇستا الەمدەگى اسكەري بلوكتاردى جاتقا ءبىلىپ وسكەن ۇرپاقپىز. كەڭەس وداعى مەن ەۋروپاداعى سول كەزدەگى سوتسياليستىك مەملەكەتتەر ۆارشاۆا شارتى اسكەري بلوگىنىڭ قۇرامىندا بولاتىن دا, كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ۆارشاۆا شارتى بلوگى دا تاراپ, كەشەگى كۇنى كەڭەستىك ارميانىڭ تۇرعان ورىندارىن ءتۇرلى جەلەۋلەرمەن اقىرىن جىلجىپ ناتو بلوگى الا باستاعانى دا وسى كۇنگى انىق جاي. ەلباسى ءوز مانيفەسىندە: «گەوساياسي احۋالدىڭ ءمانى مىنادا: ەگەر تىم بولماسا ءبىر ءىرى اسكەري بلوك بار بولاتىن بولسا, وندا ونىڭ انتيپودى قۇرىلاتىنى زاڭدىلىق. كۇش قارسى كۇش تۋدىرادى», دەي كەلىپ, قازىرگى اسكەري بلوكتارعا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنە دە بەرمەيتىن ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ ەنىپ وتىرعاندىعىنا ءوز الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرەدى. بۇل – بۇگىندە بۇكىل دۇنيەنى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە! ال سول جاي الەمدىك ارەنا تورىنەن تۇڭعىش رەت ايتىلدى! ايتقان دا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ! جانە ەلباسى وسىعان وراي نە ىستەۋ كەرەكتىگىن دە ايتا كەلىپ, ەندىگى ارادا اسكەري بلوكتارعا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تۋى استىندا وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاھاندىق كواليتسياسىن قارسى قويۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى حالىقارالىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىستەرىن جاڭا تاريحي جاعدايلارعا بەيىمدەۋ يدەياسىمەن دە اسا ماڭىزدى بولىپ سانالادى. تاياۋداعى جىلدارى جەر-جاھاندى اسكەري ءارى ساياسي ميليتارلاندىرۋدان, قارۋ-جاراقتىڭ ودان ءارى تارالۋىنان ساقتاپ قالا الماساق, جاڭا قاتەرلەردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىنىڭ تۋىنداي بەرەتىندىگىن دە ەلباسى اتاپ كورسەتتى.
«ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە بىتىمگەرشىلىك قىزمەتپەن اينالىسقانسۋ الەمدىك اپاتپەن پارا-پار», دەگەن ەلباسىنىڭ تۇجىرىمى – جەر-جاھاننىڭ جانە ادامزات بالاسىنىڭ تىرشىلىگى مەن وركەنيەتىنىڭ دە جەر بەتىندە ساقتالىپ قالۋىنا دەگەن التى قۇرلىقتىڭ ءتورت بۇرىشىن دا الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەسى.
ءيا, ەلباسى ايتقانداي, ءححى عاسىردا الەمگە تىنىشتىق كەرەك!
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
