قارا جەر قارىز ارقالامايدى

قاراعاندى وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنا قاراستى كوكسۋ اۋىلىنداعى «استرا-اگرو» جشس اتىراپقا ساپالى كارتوپ شارۋاشىلىعىمەن تانىلىپ وتىرعان جايى بار. ونى باسقا شارۋاشىلىقتاردان ەرەكشەلەندىرەتىن دە ءونىمىنىڭ ساپاسى. مۇندا «ۆيرۋسسىز شاعىن تۇينەكتەر نەگىزىندە ىرىكتەلگەن كارتوپ ءوسىرۋ» جوباسىمەن وندىرىلەتىن كارتوپتىڭ ارتىقشىلىعى – تۇقىمىنىڭ تازالىعى, جوعارى ونىمدىلىگى, ءتۇرلى توپىراق-كليمات جاعدايلارىنا بەيىمدىگى مەن ەكولوگيالىق ساۋلىعىندا. «استرا-اگرو LTD» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە بىلتىرعى جىل­دىڭ ناۋرىز ايىنان بەرى ىسكەر ازامات امانگەلدى مۇقاشەۆ جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەدى. اينالاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ول كوپ ءىس تىندىرىپ ۇلگەردى. جۇرتتىڭ, اسىرەسە, كورشى وتىرعان كاسىپكەرلەردىڭ كوبى مۇنداي اۋقىمدى ىسكە ەندى كىرىسكەن ونىڭ اياق الىسىنا اۋەلدە كۇمانمەن قاراعانى راس-تىن. تىسقاققان مامان ەمەس, وبلىس كولەمىنە جاقسى تانىمال شارۋاشىلىقتى شاشىراتىپ الادى-اۋ دەسە كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ماڭايدا ءىس ءبىتىرىپ جۇرگەن قازاق جوق, كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى. ابىروي بولعاندا, امانگەلدى تۇرسىن ۇلى سول كۇ­مانداردىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى, شارۋانى ءا دەگەننەن-اق دوڭگەلەتىپ اكەتتى. بۇرىن كارتوپ 300-400 گەكتار جەرگە ەگىلىپ كەلسە, بيىل شارۋاشىلىق 500 گەكتار جەرگە كارتوپ سالۋدا. كەلەشەكتە ودان دا كوپ جەرگە سالساق دەگەن جوسپارلارى بار. بىراق, ازىرگە باستىسى, ءونىم كولەمىمەن قاتار, ونىڭ ساپاسىن دا ەستەن شىعار­ماۋ كەرەك. «استرانىڭ» اتىن شىعارىپ, ابىرويىن ءوسىرىپ وتىرعان دا وسى كارتوپ ساپاسى. قازاقستاندا كارتوپ شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ وتىرعاندار ءۇشىن ەكى ۇلكەن پروبلەما بار. ونىڭ ءبىرى – رەسەيدەن كەلەتىن ارزان كارتوپ. بىلتىر, مىسالى, رەسەيلىكتەر 33 ميلليون توننا كارتوپ ءوندىرىپتى. ال ءوز حالقىن قامتاماسىز ەتۋگە 20 ميلليون توننا جەتەدى ەكەن. بىلتىر رەسەيدىڭ بىرقاتار ونىمدەرىنە, سونىڭ ىشىندە كارتوبىنا دا ەۋروپا ەلدەرى ەكونوميكالىق سانكتسيا جاريالاعان بولاتىن. بۇرىن سول باتىس ەلدەرىنە جوڭكىلەتىن رەسەي كارتوبى ەندى بىزگە لاپ قويدى. ەكىنشى پروبلەما – قىرعىزستان­نان اعىلعان كارتوپ. قىرعىزستان بىلتىر وسى ۋاقىتتا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا مۇشە بولعانى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇرىن كەدەرگى بولىپ كەلگەن كەدەندىك باقىلاۋ الىنىپ تاستالدى دا, بىلتىرعى 1 قازاننان باستاپ, قىرعىز باۋىرلار توننا-توننا كارتوبىن قازاقستانعا ەمىن-ەركىن اكەلىپ ساتا باستادى. بىراق سولاي ەكەن دەپ, ەلدەگى «استرا-اگرو» ءتارىزدى شارۋاشىلىقتار نامىستى دا, تابىستى دا قولدان بەرە قويعان جوق. بازاردى باسقالاردىڭ كارتوبى باسىپ كەتسە دە, الدىمەن ءونىم ساپاسىنا كوڭىل ءبولىپ, ءوز ۇستانىمىنان جاڭىلعان ەمەس. شارۋاشىلىقتىڭ ءوز زەرتحاناسى بار. وندا ۆيرۋسسىز كارتوپ تۇقىمى الىنادى. ءبىر ەككەن كارتوپتى ودان كەيىن قاتارىنان ءۇش جىل سالۋعا بولمايدى. ول كارتوپتىڭ قانشا اۋرۋى بار, سونى بويىنا جۇقتىرادى. ونىڭ زيانى كۇنى ەرتەڭ جەرگە تيەدى. سەرىكتەستىك ءتورت جىلدان بەرى ەكى بىردەي عىلىمي ينستيتۋتپەن قارىم-قاتىناس ورناتقان. ونىڭ ءبىرى قازاق كارتوپ جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولسا, ەكىنشىسى – نەگىزگى ارىپتەس – ا. لورح اتىنداعى بۇكىلرەسەيلىك كارتوپ شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى. وسى ورتالىقتارمەن تاجىريبە الماسىپ, ءوز بەتتەرىنشە دە عىلىمي پايىمدار جاساپ وتىرادى. – كارتوپتىڭ اۋرۋى تامىرلارى ار­­قىلى تارايدى, – دەيدى امانگەلدى تۇرسىن ۇلى. – اۋرۋ كارتوپتان جەر دە زارداپ شەگەدى. ودان كەيىن ونى نەشە جەردەن وڭدەسەڭ دە وڭالتا المايسىڭ. قىرعىزستان كارتوپ وسىرۋشىلەرى كەڭەس وداعى تاراعاننان بەرى عىلىمعا سۇيەنۋدى قويدى. ەشقانداي زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانبايدى. كارتوپ القاپتارىن جارىتىپ سۋارمايدى دا. قۇدايدىڭ بەرگەن قۇنارلى توپىراعىنىڭ ارقاسىندا عانا مول ءونىم الادى. ولار ۇساق كارتوپتىڭ ءبارى تۇقىمدىققا جاراي بەرەدى دەپ سانايدى. بۇل – ۇلكەن قاتەلىك. ەكى-ءۇش رەت وتىرعىزىلعان كارتوپ اينالىمنان شىعارىلۋى كەرەك. ال ايىر قالپاقتى اعايىندار بولسا, ونى 10-12 رەتتەن وتىرعىزا بەرەدى. ەشقانداي نورمانى ساقتامايدى. سوندا ولاردىڭ ونىمىندە قانداي ساپا بولۋى مۇمكىن؟ ول كارتوپتاردىڭ «التىن ءتۇستى نەماتودا» دەپ اتالاتىن كەسەلى بار. ياعني كارتوپ تامىرىندا كوزگە كورىنبەيتىن قۇرتتار بولادى. ولار ادام دەنساۋلىعىنا قا­ۋىپتى ەمەس, بىراق جەرگە ەگىلسە, باسقا كار­توپتارعا دا جۇعىپ, ءونىمنىڭ 90 پايىزىنا دەيىن قۇرتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. سەرىكتەستىك ەڭبەككەرلەرى ۆيرۋسسىز تۇقىمدى ءوسىرۋ ءۇشىن جاڭا القاپتاردى يگەرىپ جاتىر. بۇل باعىتتا كوپ جۇمىستار اتقارىلۋدا. مىسالى, سۋارۋ ءتاسىلىنىڭ ءوزى وزگەرتىلۋدە. بۇرىن ارىقپەن سۋارسا, قازىر گيدرانت جۇيەسىمەن جاڭبىرلاتا سۋارىلادى. بۇل ماقساتقا دەپ بەس شا­قىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرى تارتىلعان. شارۋاشىلىقتاعى وزدىگىنەن جۇرەتىن سۋارۋ قوندىرعىسى ەنى 270 مەتر بولاتىن القاپتى قامتيدى. ال Bauer كومپانياسىنىڭ 300 مەترلىك ەكىنشى قوندىرعىسى ەۋروپادان اكەلىنگەن. پايداسى شاش-ەتەكتەن بۇلاردىڭ باعاسى دا قىمبات – ارقايسىسىنىڭ قۇنى 115 مىڭ ەۋرونىڭ ماڭايىندا. وسىنىڭ ءبارى كارتوپ وسىرگەندە تەك پايدا قۋماي, ەرتەڭ ەلدىڭ داستارقانىنا ۇسىناتىن ءونىم ساپالى بولسا ەكەن ءارى اۋرۋ كارتوپپەن جەردى دە قۇرتىپ المايىق دەگەن ىزگى نيەتتەن تۋعان تالپىنىستار. جەردى پايدالانىپ قانا قويماي, ونى ايالاپ, باپتاي ءبىلۋ كەرەك. «شىعىس شىقپاي, كىرىس كىرمەيدى». امانگەلدى تۇرسىن ۇلى بىلتىردان بەرى وسى جەرگە قاتىستى شارۋانىڭ بارىنە 2 ميلليون دوللارداي جۇمساپتى. ەرتەڭ سونى جەر-انا قايتارادى, كورەسىز. شارۋاشىلىق كارتوپتان بولەك, بيىل 30 گەكتارداي جەرگە قىرىققابات, ءسابىز, قىزىلشا ەگىپ جاتىر. بۇدان بولەك, جەم-ازىق داقىلدارىن, اسىرەسە ءىرى قارا ءۇشىن مونوازىق دايىنداۋعا ارنالعان جەم-ءشوپ وسىرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. قازىرگى تاڭدا 1200 گەكتار جەرگە جوڭىشقا, 500 گەكتارعا ارپا, 100 گەكتار القاپقا س ۇلى ەگىلدى. ءتىپتى, مال ازىعىنا دەپ قىزىلشا دا وسىرىلەدى بۇل وڭىردە. ەگىن كولەمى ۇل­عايتىلۋدا. بۇرىن 100-200 گەكتار عانا ەگىن بولسا, بۇگىنگى كۇندە ەگىلگەن بيدايدىڭ كولەمى 1000 گەكتاردان اسىپ كەتكەن. قۇداي ءساتىن سالىپ, كۇزدە جاقسى ءونىم الىپ جاتسا, قويما-قامبالار دا دايىن تۇر. سىيىمدىلىعى 4 مىڭ توننا ەكى استىق قامباسى, جالپى سىيىمدىلىعى 16 مىڭ توننا كارتوپ قويماسى ول دا دايىن. «استرا-اگرو» سەرىكتەستىگى مال شا­رۋاشىلىعىمەن دە اينالىسادى. بەس جۇزگە جۋىق ءىرى قارا, جۇزگە جۋىق جىلقى بار. – بىلتىر چەحيادان 300 باس ءىرى قارا اكەلدىك, – دەيدى امانگەلدى تۇرسىن ۇلى. – سيممەنتال تۇقىمىنىڭ جانۋارلارى, تايىنشا-سيىرى ارالاس. بيىل سولاردان انالىقتىڭ ءوزىن 300-گە جەتكىزسەك دەپ وتىرمىز. نەگىزگى ماقسات – ساۋىن سيىردى 600 باسقا جەتكىزۋ. قازىر ءسۇتتى قارا­عاندىدان «ناتيجە» فيرماسى كەلىپ الىپ تۇرادى. شارۋاشىلىقتاعىلار بىلتىر 84 باس جىلقى مالىنا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭقايىن اشىپتى. بيىل تاعى دا 84 باسقا ورىن دايىنداساق دەپ وتىر. سوندا قىسى-جازى سەمىرتىپ ساتاتىن مال 160 باس بولادى. امانگەلدى تۇرسىن ۇلى ءتورت-بەس جىلدان بەرى اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋمەن دە اينالىسىپ كەلەدى ەكەن. تازا قاندى اعىلشىن, امەريكالىق تۇقىمدار بار. ولاردىڭ دا باسىن كوبەيتە ءتۇسۋدى ويلاستىرىپ ءجۇر. جىلقىلاردى جاراتىپ, بايگەگە دە سالىپ جۇرەدى. بۇگىنگى كۇندە ونىڭ قوراسىندا ۇلىتاۋدا وتكەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق تويىنا وراي وتكىزىلگەن دۋماندا ءبىرىنشى, استانادا پرەزيدەنت كۋبوگى ءۇشىن بولعان 52 شاقىرىمدىق الاماندا ەكىنشى بولىپ كەلگەن «بەيبارىس» دەگەن تۇلپار بايلاۋ­لى تۇر. ءساتىن سالسا, ەندىگى بايگەلەرگە ءوزىنىڭ اتىنان قوسپاقشى. وسىنشاما شارۋاشىلىقتىڭ قىر­ۋار جۇمىسىن, ارينە, جالعىز-جارىم ادام اتقارا المايدى. ناۋقان كەزىندە جۇمىسشى سانى 500-گە دەيىن بارادى. ال تۇراقتى تۇردە 250 ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ تابىسى دا جامان ەمەس. ايتالىق, تراكتورشىلار 500 مىڭ تەڭگەگە دەيىن الادى. نەگىزى, 100 مىڭ تەڭگەدەن تومەن جالاقى جوق. مامان-كادرلار جەتكىلىكتى. تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان شارۋاشىلىقتا ۇيىمداستىرا بىلگەن باسشى دا ماقتاۋلى, جۇمىسى بار, سوعان ساي تابىسى بار اۋىلدىقتار دا ىرزا. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى وبلىسى, اباي اۋدانى, كوكسۋ اۋىلى