«جىلقى-جانىم, قىمىز-قانىم»

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرماحان جولداسوۆتى جاقىن بىلمەيتىندەر مەنمەن, ايتقانىنان قايتپايتىن توڭمويىن دەپ تە ويلايدى. راسىندا, قاشان كورسەڭ دە مىعىم جۇرەتىن, ءبىر جاعىنا قاراعىسى كەلسە ساكەن سەيفۋللين اتاسىنداي موينىمەن تۇتاس بۇرىلىپ شەكەلەپ قارايتىن نۇرماحاننىڭ سىرباز قالپى وسىلاي دەگىزۋى مۇمكىن. ال, شىن تانىعان ادامعا ول جولداسىنا كەرەك بولسا جۇرەگىن سۋىرىپ بەرەتىن جان. سىرت ءتۇر الدامشى دەگەن وسى. نۇرماحان ميات ۇلى قاي سالادا جۇمىس جاساپ جۇرسە دە ەل­دىڭ جاعدايىنا الاڭداپ, جەتىم-جەسىردىڭ كوز جاسىن ءسۇرتىپ, قو­لىنان كەلگەن كومەگىن اياماي ءجۇ­رەتىن ازامات ەكەنىن دە ونى جاقسى بىلەتىندەر ايتىپ جۇرەدى. ويتكەنى, وسىنىڭ ءبارى ءوزى باسىنان ءوتتى عوي. اكەسى ەرتە كەتتى. اناسى ءوز قولى ءوز اۋىزىنا جەتىپ ءۇل­گەرمەگەن ون پەرزەنتىمەن جەسىر قالدى. نۇرماحان وزەگى تالىپ, اش قالماسا دا ءبىرىن تارتساڭ بىرىنە جەتپەيتىن جوقشىلىقتىڭ زاردابىن سەزىندى. «ازامات بولسام, قينالعاندارعا كومەكتەسەم» دەگەن وي سول كەزدىڭ وزىندە بوزبالانىڭ قيالىنان ساڭلاۋ تاۋىپ جۇرەتىن. ەڭبەك جولىن شىمكەنت ءسۇت زاۋىتىندا مەحانيك بولىپ باستادى. توڭازىتقىش تەحنيكالارى بو­يىنشا ءبىلىم العان تالاپتى جىگىت ودان بولەك بەس جىلداي ۇرىلعان-سوعىلعان اۆتوكولىكتەردىڭ «ءسۇي­ەگىن جوندەۋشى» بولدى. شىم­كەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ دەنە­شىنىقتىرۋ فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ورتا مەكتەپتە مۇ­عا­لىم بولىپ ءجۇرىپ, تۇنگى كەزەك­شى­لىككە شىقتى. ەكى جەردە قارا­ۋىل قىزمەتىن اتقاردى. سول ماڭ­داعى قارتتار ءۇيىنىڭ ايلىعى ەسەپ­تەل­مەيتىن, بىراق, العىسى مول جۇمىسى دا نۇرماحاننىڭ مو­­­­­ي­نىندا بولاتىن. قازاق اتامىز «قارعىس الما, العىس ال» دەيدى عوي, العىس ارقا­لا­­عان نۇرماحاننىڭ جۇمىسى كە­يىننەن وڭىنان ءجۇرىپ كەتتى. وتكەن عاسىردىڭ 1990-جىلدارى نارىققا بەت قويىپ, بيزنەسكە كەتتى. ماسكەۋدەگى قوسالقى بولشەكتەر ورتالىعىنىڭ تار­قاۋىندا كوميسسيا مۇشەسى بولدى. وسى ىستە ماسكەۋدىڭ وسى بيز­نەستەگى سەركەلەرىنىڭ ورتاسىندا بەدەلدى, ىقپالدى ەسكەندىر شا­عىرباي ۇلىنداي اعاسىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن الدى. قولىندا قارجىسى بار ازامات ءوزى تۋىپ-وسكەن قاراباستاۋ اۋىلىن ورتا­لىقپەن بايلانىستىراتىن كو­پىر سالسام دەگەن نيەتىنە جەتتى. با­دام جاز كەزىندە سارقىندى كو­رىنگەنىمەن كوكتەم, كۇز تولىپ اعا­تىن ارىندى وزەن. بۋىرقانىپ, ءۇيىرىلىپ سوققاندا جولىنداعىنى جاڭقاداي ج ۇلىپ وتەدى. سول بادامنىڭ ۇستىندە قال­تىل­داعان قايىقتاي, جاعاسىندا قول تىرەرى دە جوق جالعىز اياق جول بار. شىعىستىڭ كەرمارالى ورالحان بوكەەۆ جازعان «شايتان كوپىرى» سياقتى. نۇر­ماحان ول كەزدە جاس. استىندا بادام وزەنىنەن دە ارىندى موتو­تسيكلى بار. ارعى بەتتەن اعىن­­داپ كەلىپ شايتان كوپىرگە تۇكەندە جاعاسىن ۇس­تايتىن اۋىل اقساقالدارى «وسى نۇرماحاننىڭ دەنەسى نە كوپىردىڭ وڭ جاعىندا, نە سول جاعىندا قالادى», دەيدى ەكەن. سويتكەن, نۇرماحان باس بولىپ وسى «شايتان كوپىردى» بەس رەت سالۋعا مۇرىندىق بولدى. كە­يىن­نەن مەملەكەت تاراپىنان مىق­­تى كوپىر سالىنعاندا اۋىل اعا­لا­رى نۇرماحانعا «اينالايىن-اي, وسىعان دەيىن سەن سالعان كوپىر جانىمىزدى ساقتاپ كەلدى عوي», دەپ بەتىنەن سۇيگەن. جالپى, مىقتى ازاماتتار «وڭ قو­لىم بەرگەندى, سول قولىم كور­مەسىن» دەيدى. ياعني, ءبىر بالاعا ءبىر جىرتىق كۇرتە كيگىزسە اۋىزى كوپىرىپ, ايتا بەرەتىن «ەسەپتى قايى­رىمدى كىسى» نۇرماحان ەمەس. ول 1982-1990 جىلدار ارا­لىعىندا سايرام اۋدانىنداعى №36 وردجونيكيدزە اتىنداعى ورتا مەكتەپتە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعانىن جو­عارىدا ايتتىق. ءبىر كۇنى مەكتەپ مۇعالىمدەرى وسى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن نۇرماحاننىڭ ۇلىنا «اكەڭە ايتساڭ قايتەدى. مەكتەپ سۋىق. ءبىر جىلۋتارتقىش اپەرە مە؟» دەپ وتىنەدى. وسىنى ەس­تىگەننەن كەيىن نۇرماحان ءبى­رەر جىلۋتارتقىشپەن ءىستىڭ وڭال­مايتىنىن, ودان دا مەكتەپكە جى­لۋ جۇيەسىن قوسىپ بەرۋدى ويلايدى. ايتۋعا عانا وڭاي. «كو­گىلدىر وت» دەگەن جوبا دايىنداپ, مەك­­تەپتى ءبىر ورتالىقتان جىلى­تاتىنداي جىلۋ جۇيەسىن ىسكە قوسىپ بەرگەن. «سوندا, دەيدى نۇرماحاننىڭ ءوزى, گۇلزەينەت اپايىمىز باس­تاعان مۇعالىمدەرىمىز سالتاناتتى كەش ۇيىمداستىرىپ, ماعان جىر ارناعاندا كوزىمە جاس تۇن­دى. ابدەن ۇتىكتەلگەندىكتەن جال­تىراعان كوك شالبار, قايىستاي قاتقان كوك شوقاي كەلگەن كۇندەرىم ەسىمە ءتۇستى. ۇستازدارعا, مەكتەپ وقۋشىلارىنا قۋانىش, جىلۋ سىيلاي العانىما قۋاندىم. جوق­شىلىق كورگەن جاس كەزىمدەگى «اۋىلداستارىما جاقسىلىق جاساسام» دەگەن ارمانىمنىڭ ورىن­دالعانىنا قۋاندىم». نۇرماحان ءبىزدىڭ سىرال­عى دوس. كەيىنىرەك «قاراباس­تاۋ» ءون­­دىرىستىك كووپەراتيۆىن باس­قا­رىپ, تابىستى جۇمىس جاساپ ءجۇر­گەنىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكە شا­­قىرىلدى. شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ كولىك جانە بايلانىس ءبولىم­شە­سى باس­شىسىنان باستاپ وڭ­تۇس­­تىكتەگى بايدىبەك, سارىاعاش اۋ­داندارىنىڭ اكىمى بولدى. كوپ جىلدار تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ وقو دەپارتامەنت باسشىسى قىزمەتىن اتقاردى. قازىر وتباسىمەن «نۇر-امير ينۆەست» سەرىكتەستىگىن قۇرىپ, جۇ­مىس جاساپ جاتىر. ءومىر جولىندا سارىباي قالمىرزاەۆ, ومىربەك بايگەلدى, بولات جىلقىشيەۆ سىندى ەل اعالارىنا جاقسى ءىنى بولىپ, ونەگەلەرىمەن ءجۇردى. قاي قىزمەتتە, قاي جەردە ءجۇر­سە دە تارىققانداردان كومەگىن ايا­مايتىن, وقو ات سپورتى فەدە­راتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, قر ەڭ­بەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى نۇرماحان دوسىمنىڭ جىلقى دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىنداي سە­بەبى بار. كولحوز شارۋاسىندا دەمالىس جوق. نۇرماحاندى اناسى جىلقى قورادا بوسانادى. سوندا شارانانى قولىنا العان ۇلتۋعان شەشەي «مىنا ۇل ات قۇلاعىندا وينايتىن اقبەرەن ازامات بولسىن», دەپ كوك ايعىردىڭ جالىنان سۋىرىپ العان قىلمەن كىندىگىن بايلاعان ەكەن. قازاقتىڭ اسقار سۇلەي­مەنوۆ­تەي ارعىماق مىنەز كلاسسيك جازۋشىسى «باسقا حالىق مايمىل­دان جارالسا جارالعان شىعار, ال قازاق جىلقىدان جارالعان», دەگەن ءسوز قالدىرعان. قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىق­تارى, ۇلتتىق مۇددەسى دەسە جانىن اياپ قالمايتىن نۇرماحان جول­داسوۆ وسىنداي ەردىڭ سويىنان. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى