دانا حالقىمىز «جەرى ازعان ەلدە توقشىلىق بولمايدى, ەرى ىنتىماقتى ەلدە جوقشىلىق بولمايدى» دەگەن ەكەن. ونىسى ىنتىماقتى ەلدىڭ ۇتاتىنىن, تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ يگىلىككە, باقۋاتتى تىرشىلىككە باستايتىنىن ۇعىندىرۋعا دەگەن ىزگى ويدان تۋسا كەرەك. شىندىعىندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق بەلەسىن ەندى باعىندىرعالى وتىرعان ەلدىڭ بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىگى مەن بيىگى حالىقتىڭ تاتۋلىعىندا, ورتاق ماقساتقا ۇمتىلعان ۇيىمشىلدىعىندا جاتىر. وسى جىلدار ىشىندە حالىق كەمەل باسشىسىنىڭ دۇرىس باعدار بەرىپ, لايىقتى جول سىلتەيتىنىنە نىق سەنىمدى بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىل حالىققا تانىستىرىلعان ۇلت جوسپارى دا قازاقستاندىقتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن شەگەلەي تۇسەتىن, ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداتاتىن, تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرىن بەكىتەتىن قۇجات.
ەلباسى ايقىنداعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ورىنداپ, ەلدى الەمدىك داعدارىستان از شىعىنمەن الىپ شىعۋدىڭ جولىن كورسەتەتىن, مىقتى ەلدىڭ نەگىزىن قالايتىن بۇل جوسپاردا مەملەكەتتىك قىزمەتتى بارىنشا ساپالاندىرىپ, زاڭ ۇستەمدىگىن قالىپتاستىرۋدىڭ رەتى قادام-قادام بويىنشا سارالانعان. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى: «مەن ەل الدىنداعى تۇرعان بەس اۋقىمدى ىشكى مىندەتتەردى كورىپ تۇرمىن. بىرىنشىدەن, بىزگە تۇراقتىلىعىمىزدىڭ تىرەگى رەتىندەگى ورتا تاپتىڭ ۇلەسىن ۇلعايتىپ, بيزنەستى دامىتۋ جانە ەلگە ورتا تابىسى بار تۇرعىندارىنىڭ سانى باسىم مەملەكەت بولۋعا كومەكتەسۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ءبىز – ۇلان-عايىر ەلمىز. سوندىقتان, بىزگە ءبىرتۇتاس ىشكى نارىقتى دامىتۋ جانە بۇكىل ءوڭىردى تەڭدەستىرىپ دامىتۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, جەمقورلىقپەن كۇرەس ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تورتىنشىدەن, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ; ول ءۇشىن يندۋستريالىق باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ, بيزنەس دامىتىلۋدا. بەسىنشىدەن, تاريحتىڭ جاڭا بەلەسىندە ۇلتتىڭ بىرلىگىن نىعايتۋ. وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ءححى عاسىرداعى سىن-قاتەرلەرى», – دەپ اتاپ ءوتىپ, وسى اۋقىمدى مىندەتتەردى ءمىنسىز اتقارۋدىڭ كوزى رەتىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەردى.
ارينە, اۋەل باستان قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەگەندىكتەن بىزدە كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ دامۋى, زاڭنامالار ساپاسى, ءادىل تورەلىككە جەتۋ جولى كۇن تارتىبىنەن ەشقاشان تۇسكەن ەمەس. ويتكەنى, قۇقىقتىق مەملەكەت, ادىلەتتى قوعام قۇرماي الەۋمەتتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, ەكونوميكانى وركەندەتۋ, قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنى قاپىسىز تۇسىنگەن مەملەكەت باسشىسى جىل سايىنعى جولداۋلارىندا زاڭ ۇستەمدىگىنە ايرىقشا ورىن بەرىپ كەلەدى. مىسالى, بيىلعى جىلى قازاقستان ءوزىنىڭ زاڭ ۇستەمدىگى بويىنشا قول جەتكىزگەن ناتيجەسىن التى ساتىعا جاقسارتىپ, الەم ەلدەرى اراسىندا 65-ءشى ورىنعا كوتەرىلگەن. كەشە عانا ەگەمەندىك العان ەل ءۇشىن بۇل, ارينە, جامان كورسەتكىش ەمەس. ءارى بۇل مەملەكەت دامۋىنىڭ دۇرىستىعىن, قۇقىقتىق سالاداعى قادامىمىزدىڭ ايقىندىعىن كورسەتەدى. جوعارىداعى رەيتينگ بۇكىل الەمدە زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن دامىتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن, تاۋەلسىز, كوپسالالى «World Justice Project» حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى تاراپىنان جىل سايىن ازىرلەنەدى.
جوعارىداعى رەيتينگ بيلىك ينستيتۋتتارى قۇزىرەتىنىڭ شەكتەلۋى, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بولماۋى, ءتارتىپ جانە قاۋىپسىزدىك, نەگىزگى قۇقىقتاردى قورعاۋ, بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ اشىقتىعى, زاڭداردىڭ ساقتالۋى, ازاماتتىق جانە قىلمىستىق سوت تورەلىگى سەكىلدى سەگىز كورسەتكىش بويىنشا جاسالعان. ال ۇلت جوسپارى وسى جەتىستىكپەن شەكتەلىپ قالماي, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋدىڭ تەڭدەسسىز جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيدى. سوڭعى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى وتاندىق كاسىپكەرلەردى قولداۋعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتۋمەن كەلەدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپ يەلەرىنىڭ اياعىنان نىق تۇرىپ, ءوز جۇمىسىن جانداندىرۋى ءۇشىن قازىر مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قامقورلىق از ەمەس. مۇنداي ورتاق ىسكە ەلىمىزدىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى دا ءۇن قوسىپ وتىر. قاداعالاۋ ورگانىنىڭ قارىمدى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا زاڭسىز تەكسەرىستەرگە جول بەرگەن قىزمەتكەرلەر جاۋاپقا تارتىلعان. باس پروكۋراتۋرا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جوباسىن دا ازىرلەگەن بولاتىن. بۇل جوبا ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلەدى. ونىڭ نەگىزگى باعىتى زاڭسىز تەكسەرىستەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا ءاربىر وبلىس, قالا, اۋدان پروكۋراتۋرالارىنىڭ جانىنان ءموبيلدى توپتار قۇرۋدى ماقسات ەتەدى. ال 2011 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «بيزنەس تىرەگى» باعدارلاماسى بويىنشا كەز كەلگەن كاسىپكەر «115» تەلەفون نومىرىنە قوڭىراۋ شالىپ, تەكسەرۋدىڭ زاڭدىلىعى تۋرالى اقپارات الا الادى. بۇل وتاندىق بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە ىقپال ەتۋدە.
ەلباسى ۇسىنعان ۇلت جوسپارىندا بۇل ماسەلەلەر ءارى قاراي تەرەڭدەي تۇسكەن. «100 ناقتى قادامدا» زاڭ ۇستەمدىگىنە ارنايى ءبولىم بەرىلىپ, سوت, پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر سەكىلدى قۇقىقتىق سالا تارماقتارىنىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە ماڭىز بەرىلگەن. الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەگەن قازاقستاننىڭ الداعى جۇمىستاردى جۇيەلەۋ ءۇشىن مۇنداي ىرگەلى جوسپار جاساۋى تۇسىنىكتى دە. ويتكەنى, العا ۇلكەن ماقسات قويماي بيىك ناتيجەگە جەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى.
ۇلت جوسپارىنا ساي, قازاقستاندىق قۇقىق جۇيەسىندە ىرگەلى وزگەرىستەر ورىن الماق. بيىلدان باستاپ سوت جۇيەسى ينستانتسيالارىن وڭتايلاندىرۋعا, سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن قاتايتۋعا, سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋگە, القابيلەر سوتىنىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋگە, سوتتا ايىپتالۋشى مەن قورعاۋشى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋگە, ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا جەكە سوت ىستەرىن جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋعا قادام جاسالماق. مۇنداي مىقتى مەجەنىڭ قويىلۋى قاداعالاۋ ورگانىنداعى جۇمىس جوسپارىنا دا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس اكەلمەك. الىسقا ۇزاماي-اق, وسى ۇسىنىستاردىڭ پروكۋراتۋرا سالاسىنا قاتىستى تۇستارىنا توقتالايىق. ماسەلەن, سوت ساتىلارىنىڭ وڭتايلاندىرىلىپ, بەس ساتىلى جۇيەدەن ءۇش ساتىلى جۇيەگە كوشىرىلۋى تەك قاراپايىم ازاماتتارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار پروكۋرورلار ءۇشىن دە ءتيىمدى. ءارى ارالىق ساتىلاردىڭ قىسقارۋى پروكۋرورلار جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋعا كومەكتەسەدى. سونىمەن قاتار, ازاماتتىق داۋلارعا پروكۋرورلاردىڭ قاتىسۋى دا قىسقارماق. جاڭا ازاماتتىق پروتسەسسۋالدىق كودەكس بويىنشا قۇقىقتىق تۇرعىدا بەكىتىلگەن بۇل ءوزگەرىسكە ساي, ەندى پروكۋرورلاردىڭ بارلىق ازاماتتىق داۋلارعا قاتىسۋى مىندەتتى سانالمايدى. ەندىگى جەردە سوت وتىرىسىندا مەملەكەتتىڭ مۇددەسىمەن بايلانىستى ءىس قارالعاندا نەمەسە ازاماتتاردىڭ وزدەرى ءوز قۇقىعىن قورعاۋعا قابىلەتسىز بولسا پروكۋرورلار ىسكە اتسالىسادى.
شىنى كەرەك, سوڭعى جىلدارى ازاماتتىق داۋلار سانى ارتتى. داۋ كوبەيگەن سوڭ سۋديالارمەن قاتار پروكۋرورلاردىڭ دا جۇكتەمەسى كوبەيگەنى راس. سونىڭ اسەرىنەن ءبىر پروكۋرور ءۇش-ءتورت سۋديانىڭ, الماتى سياقتى ءىرى قالالاردا بەس سۋديانىڭ ىسىنە كەزەك قاتىسۋعا ءماجبۇر بولاتىن. بۇل الدىمەن سوتتىڭ ساپالى وتۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن ەدى. ويتكەنى, بىرنەشە سۋديانىڭ ىسىنە قاتىسۋعا, ول ىستەردىڭ ءمان-جايىنا ءۇڭىلىپ, ساپالى قارسىلىق تانىتۋعا پروكۋرورلاردىڭ ۋاقىتى دا, ءمۇمكىندىگى دە جەتە بەرمەيتىن. بۇل قاداعالاۋ ءىسىنىڭ ساپاسىن السىرەتەتىن كەمشىلىك. ال مىنا وزگەرىس پروكۋرورلاردان كەز كەلگەن ىسكە قاتىسۋ مىندەتىن الىپ, ولاردىڭ مەملەكەت مۇددەسى كوزدەلەتىن ىسكە تياناقتى, مۇقيات دايىندالۋىنا كەڭ جول اشتى. ونىڭ ۇستىنە, ازاماتتىق داۋلارعا پروكۋروردىڭ قاتىسپاۋى دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىندە بار ءۇردىس. قازىرگى كەزدە پروكۋرورلاردىڭ سوتقا قاتىسۋىن قىسقارتۋ جونىندەگى وزگەرىس ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر.
«100 ناقتى قادامدا» تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە سانكتسيا بەرۋ جونىندەگى پروكۋراتۋرانىڭ فۋنكتسيالارىن بىرتىندەپ تەرگەۋ سۋديالارىنا بەرۋ جونىندە دە ۇسىنىس قاراستىرىلعان. 22-قادامدا كورسەتىلگەن تالاپقا ساي, سول ارقىلى ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل ۇسىنىس تا باس پروكۋراتۋرا تاراپىنان قاراستىرىلىپ, تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋگە, سول ارقىلى ازاماتتار قۇقىعىن ءمىنسىز قورعاۋعا قادام جاسالۋدا.
ۇلت جوسپارىنىڭ 29-قادامى «قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنە قوسۋدى» كوزدەيدى. سوعان ساي ءاربىر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ ۆەدومستۆولىق ەرەكشەلىكتەرىنە وراي بىرىڭعاي قىزمەت ەتۋ ەرەجەسى ەنگىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. مۇنىڭ دا جاعىمدى قىرلارى بارشىلىق. ال 30-قادام, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جانە جەرگىلىكتى قوعامداستىققا ەسەپ بەرەتىن جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىن قۇرۋعا باعىتتالعان. بۇل قادامنىڭ استارىنا تەرەڭ ۇڭىلمەگەن سىرت كوزدىڭ «جەرگىلىكتى پوليتسيا نەنى وزگەرتە الادى؟ ونىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟» دەپ باستاماعا كۇمانمەن قاراۋى ءمۇمكىن. الايدا, بۇگىنگى پوليتسيا قىزمەتى مەن جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ ايىرماشىلىعى جەتەرلىك. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى ەڭ الدىمەن قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ارالاسىپ تۇرمىستىق قىلمىسقا قارسى تۇرۋعا, جول-باقىلاۋ قىزمەتىنە قاتىسۋعا, ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تىزگىندەۋگە ءتيىس. ءارى جول-باقىلاۋ پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىس اۋىسىمى كەزىندە اتقارعان ءىسىنىڭ بارلىعىن جازىپ وتىراتىن بەينەتىركەگىشتەرمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ەڭ باستىسى, ولار حالىق الدىندا ەسەپ بەرەتىن بولادى. بۇل تالاپ جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ جۇمىسىن شيراتىپ, ءوزى ەسەپ بەرەتىن ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپتىلىعىن كوتەرەرى انىق.
ۇلت جوسپارى جاريا ەتىلگەن سوڭ حالىقتىڭ قىزۋ تالقىسىنا تۇسكەن قادامنىڭ ءبىرى قوعامدىق كەڭەسكە قاتىستى ءوربىدى. ويتكەنى, 31-قادامدا ەتيكالىق نورمالاردى بۇزۋعا جول بەرەتىن پوليتسەيلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىمدانعان ازاماتتاردىڭ ارىزىن قاراۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەس جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ءسوز بولادى. بۇل باستاما ارقىلى ءبىز قانداي جەتىستىككە قول جەتكىزەمىز؟ بىرىنشىدەن, بۇدان بۇرىن دا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستەر مەملەكەتتىك بيلىك پەن قاراپايىم حالىق اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتتى. ەكى اراداعى ديالوگتى جالعادى. ەكىنشىدەن, قوعامدىق كەڭەس مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ساپىنا مىقتى, جاۋاپتى كادرلاردىڭ تارتىلۋىنا ىقپال ەتتى. جۇمىسقا قابىلداۋ بارىسىندا قوعامدىق كەڭەس پىكىرىنىڭ ۇلكەن پارمەنگە يە ەكەنىن تۇسىنگەن ازاماتتار بۇل قۇرىلىمعا قۇرمەتپەن قاراپ, ءسوزىن جەرگە تاستاماۋعا تىرىستى. مۇنداي كەڭەستىڭ كۇشتىك قۇرىلىم جانىنان قۇرىلۋى دا وڭدى وزگەرىس. سول ارقىلى الداعى ۋاقىتتا پوليتسيانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشىلادى. ەندەشە, ۇلت جوسپارىن باعدار ەتە وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىلىگىن زاڭدى تۇردە بەكىتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلمەك.
«100 ناقتى قادامدى» كوزدەگەن ۇلت جوسپارى بويىنشا قازىر ەلىمىزدەگى ءبىراز زاڭنامالارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, جاڭا قۇقىقتىق قۇجاتتار ازىرلەنۋدە. باستامانىڭ زاڭدىق جاعى تولىق جاساقتالعان سوڭ, «100 ناقتى قادامدى» ەڭسەرۋ دە قيىندىق كەلتىرە قويمايدى. تەك وسىنداي سىن ساعاتتا مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان جوسپاردى ومىرشەڭ ەتۋ ءوز قولىمىزدا ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
«بەرەكەنى كوكتەن تىلەمە, بىرلىگى مول كوپتەن تىلە», «بىرلىگى بار ەلدىڭ بەلىن ەشكىم سىندىرماس» دەيدى بابالارىمىز. سول ايتپاقشى, ۇلت جوسپارىنىڭ ۇلى جوسپارعا اينالۋى ءبىزدىڭ بىرلىگىمىز بەن ىنتىماعىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى.
بەرىك اسىلوۆ,
الماتى قالاسىنىڭ پروكۋرورى,
3-ءشى سىنىپتى مەملەكەتتىك
ادىلەت كەڭەسشىسى.
الماتى.