ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ كەلەدى
1996 جىلعى 30 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى اشىلدى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قاتىسىپ, ەلىمىزدەگى تۇڭعىش قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتتىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردى بەلگىلەگەن بولاتىن. بۇل كۇن تاۋەلسىز قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ تاريحى جاڭا سيپاتپەن, جاڭا داستۇرمەن, جاڭا دەڭگەيمەن جالعاسقان كۇنى بولىپ سانالادى. سودان بەرى 20 جىل ءوتتى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ومىربەك بايگەلدىمەن سۇحبات ازىرلەنگەن ەدى. سول سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
– ومىربەك بايگەلدى ۇلى, ءسىز قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ باستاۋىندا بولعان جانداردىڭ ءبىرىسىز. سول كەزدەگى جاعداي كوز الدىڭىزدا شىعار؟
– ءيا, ءبارى كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە. ەڭ الدىمەن, قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ تاريحى 1995 جىلى 30 تامىزدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنان باستاۋ الاتىنىن ايتۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا پارلامەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتiن جۇزەگە اسىراتىن ەڭ جوعارى وكiلدi ورگانى بولىپ بەلگىلەندى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش كاسىبي پارلامەنت بولدى. وتكەنگە توپىراق شاشۋ ادەتىمدە جوق, دەگەنمەن, وداقتاس رەسپۋبليكا كەزىندەگى, سونداي-اق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى زاڭ شىعارۋشى ورگان – جوعارعى كەڭەستىڭ قىزمەتى وزگەشە بولاتىن. شىنىن ايتقاندا, رەسپۋبليكامىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى وداقتىق جوعارعى كەڭەستىڭ شەشىمدەرىن قايتالاپ وتىراتىن ەدى. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى جوعارعى كەڭەس كەڭەستىك تاپتاۋرىن سوقپاقتان شىعا المادى.
تاۋەلسىزدىككە يە بولعان قازاقستانعا كاسىبي تۇردە جۇمىس ىستەيتىن, مەملەكەت قۇرىلىسىن نىعايتۋعا اتسالىساتىن, ەل دامۋىنا اسا قاجەتتى ساپالى زاڭداردى قابىلدايتىن, تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن پارلامەنتتىڭ قاجەتتىگى تاريحي مۇقتاجدىق بولاتىن. ءسويتىپ, كونستيتۋتسيادا بيلىك تارماقتارى ايقىندالدى, زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگىن ءبولۋ قاعيداسى جاريالاندى, تەجەمەلىلىك پەن تەپە-تەڭدىكتىڭ ناقتى جۇيەسى باياندى ەتىلدى. كاسىبي پارلامەنت تۇراقتى نەگiزدە جۇمىس iستەيتiن ەكi پالاتادان: سەناتتان جانە ماجiلiستەن قۇرالاتىن بولدى. سەنات كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەلگiلەنگەن تارتiپپەن ءار وبلىستان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالادان جانە ەلوردادان ەكi ادامنان وكiلدiك ەتەتiن دەپۋتاتتاردان تۇرادى. نەگىزگى زاڭ ادامنىڭ جوعارى قۇندىلىقتارى رەتىندە ونىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بەكىتتى.
1995 جىلعى 5 جەلتوقساندا وتكەن سايلاۋدان كەيىن سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ نەگىزگى قۇرامى بەلگىلى بولدى. 1996 جىلعى 24 قاڭتاردا قازاقستان پرەزيدەنتى جوعارعى پالاتاعا 7 دەپۋتاتتى تاعايىندادى. وسىلايشا, سەنات قۇرامى تولىقتاي انىقتالدى.
1996 جىلعى 30 قاڭتاردا قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى اشىلدى. سەسسيانىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنت الدىنداعى نەگىزگى مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى.
بۇل كۇن مەن ءۇشىن دە ەرەكشە تاريحي كۇن بولدى. ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن سەنات دەپۋتاتتارى مەنى ءبىراۋىزدان سەنات توراعاسى ەتىپ سايلادى. بۇل وتە جاۋاپتى مىندەت بولاتىن. ەل تاريحىندا بۇرىن قوس پالاتالى پارلامەنت تە, سەنات تا بولعان جوق. تىڭنان تۇرەن سالعاندا قاتەلىكسىز بولمايتىنى انىق, ال بىراق بىزگە قاتەلەسۋگە بولمايتىن ەدى. وعان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى جوعارعى كەڭەستەردىڭ تاريحى دالەل. سوندىقتان, ماعان جۇكتەلگەن مىندەت – تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە تابيعي ءتۇردە تۋىندايتىن ساياسي تەكەتىرەستەرگە ۇرىنباي, مەملەكەت قۇرىلىسىنداعى اۋقىمى زور قادامداردى ىلگەرىلەتە وتىرىپ, ەندى عانا ءومىرىن باستاعان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ پارلامەنتىن شىڭىراۋعا دا, قۇز-جارعا دا قۇلاتپاي, بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن امان-ەسەن وتكىزۋ بولدى. بۇل رەتتە قوس پالاتالى پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ جانە جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا ۇلەس قوسىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنىمىن اقتاۋدى مارتەبەلى مىندەت دەپ ءتۇسىندىم. سەناتقا جۇكتەلگەن مىندەت – اسىعىستىق پەن قاربالاستىققا, نەگىزسىزدىككە جول بەرمەي, ەلدىڭ بەيبىت دامۋىنا, ەركىن ىلگەرىلەۋىنە قاجەتتى ناقتى قۇقىقتىق شەشىمدەردى, ساپالى زاڭداردى قابىلداۋ. ماجىلىستە ماقۇلدانعان زاڭ جوبالارىن ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاپ, جان-جاقتى سارالاپ, سۇزگىدەن وتكىزىپ بارىپ قابىلداۋدى ماقسات ەتتىك.
پالاتاداعى 47 دەپۋتات ۇيىمشىلدىقپەن قاجىرلى قىزمەت ەتتى. سالماقتى شەشىمدەر قابىلداۋ ارقىلى جوعارعى پالاتانىڭ تەجەگىشتىك سيپاتى دا وسىلاي كورىنىس تاپتى دەپ ويلايمىن.
دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قۇرامىنداعى 4 عىلىم دوكتورى, 11 عىلىم كانديداتى ايانباي ەڭبەك ەتتى. كوپتەگەن دەپۋتاتتار بۇرىن زاڭ شىعارۋشى ورگاندارعا سايلانعان ەدى, ولاردىڭ اراسىندا قازاق كسر, كسرو حالىق دەپۋتاتتارى, كاسىبي زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندە تاجىريبەسى بار, ون ەكىنشى جانە ون ءۇشىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارى بولدى. سوندىقتان, ساپالى زاڭ قابىلداۋدا سەناتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بولدى دەپ ايتا الامىن.
– سەنات جۇمىسىن باستاعان كەزدە العاشقى بولىپ قانداي زاڭدار قابىلداندى؟ جۇمىستى نەدەن باستادىڭىزدار؟
– پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا ەلباسى ەڭ الدىمەن نەگىزگى رەسىمدىك ماسەلەلەردى رەتتەيتىن سەناتتىڭ دا, ءماجىلىستىڭ دە رەگلامەنتتەرىن قابىلداۋدى ۇسىنعان بولاتىن. پالاتالاردىڭ رەگلامەنتتەرى قابىلدانعاننان كەيىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى تۇبەگەيلى شەشىلدى. ءسويتىپ, ءبىز زاڭ جوبالارىمەن جۇمىس ۇدەرىستەرى بەلگىلەنىپ, تياناقتالعاننان كەيىن نەگىزگى زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتىك.
ەڭ العاش سەناتتىڭ تالقىلاۋىنا تۇسكەن زاڭدار «قوعامدىق بىرلەستىكتەر تۋرالى», «مەملەكەتتىك ەمەس ەرىكتى زەينەتاقى قورلارى تۋرالى», «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى», سونداي-اق, «تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلار تۋرالى» بولدى. شىنى كەرەك, العاشقىدا بۇل زاڭ جوبالارىمەن جۇمىس ىستەۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. دەپۋتاتتاردىڭ ءبارى بىردەي زاڭگەر, ءبارى بىردەي بۇرىنعى دەپۋتات ەمەس. وسى كەزدە حالقىمىزدىڭ «كوز – قورقاق, قول – باتىر» دەگەن ماقالى ەسكە تۇسەدى. قانداي كۇردەلى قۇجات, قانداي قيىن زاڭ جوباسى بولسا دا سول كەزدەگى سەناتورلار زاڭ جوباسىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارىنا ايانباي كىرىستى. قۇقىقتىق سالاداعى تاجىريبەسى جەتكىلىكتى دەپ ايتۋ دا قيىن ەدى. زاڭ جوبالارى الدىمەن جۇمىس توپتارىندا, سودان كەيىن سالالىق كوميتەت وتىرىستارىندا ساراپقا سالىندى. كوميتەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا زاڭ جوبالارى جان-جاقتى ساراپتالىپ, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە ۇسىنىستار ازىرلەنىپ, پالاتا وتىرىسىنا الدىن الا كەلىسىلگەن دايىن جوبامەن كەلەدى. سەنات وتىرىسىندا ءارى تارتىپ, بەرى تارتقان تالقىلاۋدىڭ از بولۋ سەبەبى دە سول بولدى. بۇل ەڭبەك ۋاقىتىن ۇنەمدەۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. بىراق, پالاتانىڭ جۇمىس ەرەكشەلىگىن تۇسىنبەگەندەر ونى سىن ساداعىنا ىلە باستاعانىن دا ايتۋعا ءتيىسپىن. جۇمىس توپتارىنداعى, كوميتەتتەردىڭ ءالدەنەشە وتىرىستارىنداعى تالقىلاۋلاردان بەيحابار جاندار «سەناتورلار كوپ تالقىلاماي, قابىلداي سالادى» دەپ تە ايىپ تاقتى. الايدا, زاڭ شىعارۋداعى كۇردەلى دە داۋلى وتىرىستاردىڭ ءبارىن جۇرتشىلىققا جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.
– العاشقى وتىرىستاردا قانشاما زاڭ قابىلدادىڭىزدار, سولاردىڭ ءىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى, ەڭ ەستە قالعانى دەپ قايسىسىن ايتار ەدىڭىز؟
– سەنات قابىلداعان زاڭداردىڭ ارقايسىسى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا اسا قاجەت, ءارى ماڭىزدى ەكەنى اقيقات. ماسەلەن, ءبىز قابىلداعان «مەملەكەتتىك ەمەس ەرىكتى زەينەتاقى قورلارى تۋرالى» زاڭ زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ باستاۋى بولدى. وسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ەلىمىزدە زەينەتاقى قورلارى پايدا بولدى, ەڭبەك ادامدارى زەينەتاقى قورلارىنان ەسەپشوت اشىپ, جارنالارىن جيناقتاي باستادى. بۇل كەلەشەكتەگى زەينەتكەرلەردىڭ الاڭسىز ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋگە, مەملەكەتتەن عانا زەينەتاقى كۇتىپ وتىرماي, ءوزىنىڭ جيناعى بولۋىنا ىقپال ەتتى.
ەندى ءبىر ماڭىزدى زاڭ «ءتىكەلەي ينۆەستيتسيالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» بولدى. بۇل زاڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە جول اشتى. ءسويتىپ, سول ارقىلى ءوندىرىسىمىزدى دامىتۋعا, ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدى كوتەرۋگە, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە مۇمكىندىك الدىق. اسىرەسە, مۇناي مەن گاز, ءتۇستى مەتالل وندىرۋدەگى بۇرىنعى تەحنولوگيالاردىڭ ەسكىرگەنى اقيقات بولاتىن. بىزگە كەلگەن ينۆەستورلار قارجىسىمەن عانا كەلگەن جوق, جاڭا ستانوكتارى مەن جابدىقتارىن دا الا كەلدى. ينۆەستيتسيا كولەمى كۇرت كوتەرىلدى. ميلليونداعان اقش دوللارى كولەمىندەگى قارجى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قوسىلدى. ال وعان جاڭاعى ءبىز قابىلداعان زاڭ مۇمكىندىك بەردى. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى, سەنات مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا, ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇلەس قوستى. قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگىنە ءبىز انىق كوز جەتكىزدىك.
– زاڭ جوبالارىن قابىلداۋ بارىسىندا سەنات پەن ءماجىلىس اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر بولعان جوق پا, الدە ۇيلەسىمدى جۇمىس قالىپتاستى ما؟
– ەلباسىنىڭ وسىنىڭ الدىندا ايتىپ جۇرگەن قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت قۇرۋ يدەياسى وركەنيەتتى قوعامداعى پارلامەنتاريزمنىڭ قاعيدالارىنا سۇيەنگەن بولاتىن. مەملەكەت قۇرىلىسىندا ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ بولۋى زاڭ جوبالارىن قاراۋ مەن تالقىلاۋدا جانە قابىلداۋداعى شىنايى دەموكراتيالىق ۇستانىمداردىڭ ساقتالۋىنا جول اشادى.
سول كەزدەردە قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگى ايرىقشا بايقالدى. شىنى كەرەك, زاڭ جوبالارى ماجىلىستە قىزۋ پىكىرسايىستارعا ارقاۋ بولىپ, دەموكراتيانىڭ بار بولمىسى جان-جاقتى كورىنىس تاۋىپ جاتتى. ماجىلىستەگى ارىپتەستەر قىزا-قىزا كەلە, كەيبىر اسا قاجەتتى زاڭ جوبالارىن قاراماي, ۇكىمەتكە قايتارۋ تۋرالى دا پىكىر ايتىپ قالاتىن. ال ساياسي قىزبالىققا سالىنۋ سەناتتىڭ تابيعاتىنا جات ەكەنى ايقىن بولاتىن. تەجەمەلىك تۇرعىسىندا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋداعى سەناتتىڭ ءرولى ويداعىداي اتقارىلدى. مەملەكەتتىڭ قوس پالاتالى زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ تيىمدىلىگى وسىلاي ايقىندالدى.
زاڭ جوبالارىن قاراۋ بارىسىندا ەكى پالاتا اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر دە بولدى. ءبىز ونى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتi جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسi تۋرالى» زاڭنىڭ اياسىندا پالاتالار اراسىنداعى كەلiسپەۋشiلiكتەردى كەلiسۋ رەسiمدەرi ارقىلى شەشتىك.
– پارلامەنتتىڭ ارقا ءتورىنە, اقمولاعا قونىس اۋدارۋى زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىنا كەدەرگى بولعان جوق پا؟
– كوشىپ-قونۋ كىمگە دە وڭاي بولماسا كەرەك. ءبىر وتباسىنىڭ باسقا پاتەرگە كوشۋىنىڭ ءوزى تالاي اۋرەگە تۇسىرەدى ەمەس پە. بىراق, ءبىز مىنا نارسەنى تۇسىندىك – قازاق ەلى تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوزىنىڭ ەلورداسىن ءوزى بەلگىلەدى, ءوزى تاڭداۋ جاسادى, كوشۋ تۋرالى ءوزى شەشىم قابىلدادى. بۇل – ەرەكشە ءمانى بار تاريحي وقيعا, وعان كۋا بولعانىما ءارى قۋانامىن, ءارى ماقتانىش. باسقا ەلدەر ەلۋ جىلدا وتكەن جولدان, ءبىز ءبىر جىلدا, ءتىپتى, ودان دا از ۋاقىتتا ءوتىپ وتىردىق. ەلباسىنىڭ مەملەكەت استاناسىن اۋىستىرۋ تۋرالى باتىل شەشىمىن ول كەزدە تۇسىنبەگەندەر كوپ بولدى. تاۋدىڭ بيىكتىگىن الىستاعاندا بىلەسىڭ دەگەندەي, 20 جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دانا شەشىمىنە قازىرگى كەزدە بارشا قازاقستاندىقتار ريزا.
ءبىز كوشى-قون ماسەلەلەرىن زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىنا كەدەرگى بولمايتىنداي ەتىپ ۇيىمداستىردىق. بۇل تۇرعىدا سول كەزدەگى سەنات اپپاراتى ايرىقشا ەڭبەك ءسىڭىردى. دەپۋتاتتار دا, اپپارات قىزمەتكەرلەرى دە تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن قونىس اۋداردى. اقمولاداعى پارلامەنت عيماراتى, تەحنيكالىق قولداۋ, شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ ءۇيلەرى, دەپۋتاتتار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ ءۇي-جايلارى دايىن بولدى. سوندىقتان زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ جانە زاڭداردى قابىلداۋدا ەشقانداي كەدەرگى نەمەسە ءۇزىلىس بولعان جوق.
– استاناعا كوشىپ كەلدىڭىزدەر. ەلورداداعى سەنات عيماراتىنىڭ قۇرىلىسىنا ءسىزدىڭ دە قاتىسىڭىز بار دەپ ەستيمىز. سول تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– ءيا, استاناعا كوشىپ كەلدىك. جوعارعى زاڭ شىعارۋ ورگانى قالىپتى جۇمىس ىستەپ جاتتى. بىراق سەنات پەن ءماجىلىس ءبىر عيماراتتا بولعاندىقتان, شاعىن عيماراتتا وتىرعاندىقتان, تارلىق ەتە باستادى. اپپاراتتىڭ بىرنەشە ءبولىمىن باسقا عيماراتقا ورنالاستىردىق. ەسىلدىڭ سول جاق جاعالاۋىنان «استانا – جاڭا قالا» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلىپ, جاڭا اكىمشىلىك ورتالىعى سالىنا باستادى. پارلامەنتكە جاڭا عيمارات تۇرعىزىلاتىنى, سەنات پەن ءماجىلىس بولەك ورنالاساتىنى بەلگىلى بولدى.
پارلامەنتتىڭ قىزمەتى دە قارقىن الا ءتۇستى. پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق نىعايدى. حالىقارالىق قاتىناستار ورىستەدى. بىردە شۆەتسيا استاناسى ستوكگولمگە بارىپ, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىنا قاتىستىق. پارلامەنتتىك دەلەگاتسيامەن تۇركيادا دا بولدىق. سانكت-پەتەربۋرگتە تمد ەلدەرى پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستىق. ءبىز دە باردىق, شەتەلدىك پارلامەنتشىلەر دە كەلدى. ساۋد ارابياسىنا بارعان ساپاردا كورولمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول جەردە قازاقستاننىڭ ەلورداسى جاڭا قالاعا قونىس اۋدارىپ جاتقانى تۋرالى اڭگىمە بولدى. كورول ءبىزدىڭ جاڭادان ەگەمەندىك العان مۇسىلمان ەل ەكەنىمىزدى ەسكە الىپ, سەناتتىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋعا سىي رەتىندە قارجى بەرەمىن دەپ ۋادە ەتتى. سول قارجىعا قازىرگى سەنات عيماراتى سالىندى, ول پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
– ال ەندى بۇگىنگى كۇنگە ورالساق. ەلباسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە سويلەگەن سوزىندە «بەس ينستيتۋتتىق رەفورما» اياسىندا ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرۋشى مەملەكەت قۇرۋدى, بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋدى ۇسىندى. ونىڭ پارلامەنتكە دە قاتىسى بار دەگەن ءسوز. وسى تۇرعىدا ءسىزدىڭ ويىڭىز قالاي؟
– ەلباسى ۇلت جوسپارىن ۇسىندى. ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى جوسپارى بولىپ تابىلادى. رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – الدا تۇرعان 10-15 جىلعا ءبىرىنشى كەزەكتى جالپىۇلتتىق مىندەت. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, كۇشتى مەملەكەت, دامىعان جانە ليبەرالدى قوعام قالىپتاسۋى ءۇشىن ەلدىڭ العا قاراي تۇراقتى قوزعالىسى قاجەت.
ەلباسى ايتقانداي, بيلىك وكىلەتتىكتەرىن ءبىزدىڭ ءداستۇرلەرىمىزدى ەسەپكە الا وتىرىپ پرەزيدەنتتەن پارلامەنتكە جانە ۇكىمەتكە قايتا ءبولۋدى كوزدەيتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلەدى. بۇل رەتتە قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگى ەسكەرىلۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىن. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ مەن الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسايتىن بولادى. بۇل – «2050» ستراتەگياسىن ورىنداۋعا جول باستايدى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ارقايسىسى – ەل ءۇشىن وراسان زور سىن-قاتەر جانە اۋقىمدى شارالار. مۇنداي رەفورمالار تەك بيلىك پەن حالىقتىڭ مىقتى ەرىك-جىگەرىمەن عانا قامتاماسىز ەتىلە الادى.
تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا قازىردىڭ وزىندە بارلىق قاجەتتى زاڭدار قابىلدانعانىن ءجانە زاڭدىق كۇشىنە ەنگەنىن ايتقان بولاتىن. سونداي-اق, پارلامەنت پەن ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسىرىلعان زاڭنامالىق جۇمىستاردىڭ وسىنداي قارقىنى مەن ساپاسى بۇعان دەيىن قازاقستاندا بولماعانى دا ايتىلدى. ەلباسى مۇنى – ءبىزدىڭ پارلامەنتتىك مودەلىمىزدىڭ جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ وكىلەتتى جانە اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جۇيەسىنىڭ جوعارى تيىمدىلىگىنىڭ ايعاعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇرىنعى ارىپتەستەرىڭىز – بۇگىنگى سەناتورلارعا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– قازىرگى سەناتورلاردىڭ زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىنا تىلەكتەس بولىپ وتىرامىن. ەڭ باستىسى, ەلدىڭ دامۋىنا اسا قاجەتتى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا اتسالىسۋ. زاڭ جوبالارىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى قارالىپ, تالقىلانىپ, جەتىلدىرىلۋى اسا جاۋاپتى ءارى نەگىزگى ماسەلە. سوندىقتان, سەناتورلارعا وسى جاۋاپتى قىزمەتتەرىندە تابىستى بولۋعا تىلەكتەسپىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سەرىك قاراجان,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.