مەن ءسابيت بايزاق ۇلىن كوپتەن بىلەمىن. ومىردە قاراپايىم, ىلعي وزىمە ۇلگى تۇتاتىن بۇل كىسى ماعان قاشاندا ىستىق. ۇلكەن عۇلامانىڭ تەرەڭدىگى, بايگە باستار بەلەڭدىگى, جان-جاعىن جادىراتىپ جۇرەتىن مەيىر شۋاعى جۇرەككە جەتىپ, قوناقتاپ قالاتىنى عاجاپ. الدىن كورگەن ادامنىڭ اداستىرماس اقىلمانى كەر تورعاي توپىراعىندا, قىزبەل قىراتىندا, سىرلى سارىقوپا باۋرايىندا تۋعانى, قازاقتىڭ بەتكە ۇستارلارى جۇتقان اۋانى جۇتىپ وسكەنى تەگىن ەمەس سياقتى. جۇلدىزى جانعانى دا سودان, سالتاناتى تاسىپ, ساۋلەلەنگەنى دە وسىدان دەپ قابىلدايدى عازيز اعا!
ءسابيت بايزاقوۆ 1964 جىلى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءتامامداپ, ورمان شارۋاشىلىعى ماماندىعىن الىپ شىقتى. بۇل كەز قالتادا ديپلوم, بويدا – ءبىلىم, ويدا – شارتاراپقا شىرقاعان قيال تۇراق تابا قويماعان الماعايىپ ءولارا شاق. ول كوپ تولعانىستان سوڭ, ءوزى ءبىتىرىپ شىققان ينستيتۋتتىڭ ورمان تاكساتسياسى (ولشەمدەرى) جانە ورمانشىلىق قالىپتاستىرۋ كافەدراسىندا اسسيستەنتتىك قىزمەتكە قالدى. ءسويتىپ, كەلەشەگىنەن كوپ ۇمىتتەندىرگەن ۇستازدىق ۇلاعاتتى ىسىنە كىرىستى. ءبىلىم مەن تاجىريبە بىتە قايناسقاندا عانا جاۋاپتى ءىستىڭ جىگى قانىعاتىنىن ۇقتى. وقۋ ادىستەمەلەرىن شىڭداپ, اۋديتوريادا سويلەۋ مانەرىن يگەرىپ, تاربيەلىك جۇمىستاردىڭ تالىمىنە تەرەڭ بويلاپ, ستۋدەنتتەردىڭ سەنىمىنە, ىقىلاسىنا بولەندى.
ۇستاز شەبەرلىگىنىڭ ءبىر ۇشى جۇيەلى عىلىمي جۇمىستا جاتقاندىعىنا ەرتە كوز جەتكىزگەن ول وقىتا ءجۇرىپ ۇيرەندى, ۇيرەتە ءجۇرىپ وقىدى. بۇل قاسيەت ونىڭ كاسىبي قاعيداسىنىڭ وزەگىنە اينالدى. سويتكەن ءسابيت ءوزىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى ءارى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, كورنەكتى ورمانشى عالىم تايجان حاميت ۇلى توقمۇرزينمەن بىرلەسە وتىرىپ, كەڭەس وداعى بويىنشا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, ورماننىڭ جەر بەتىندە ءوسىپ-ونەتىن بيولوگيالىق ماسساسىنىڭ كوبەيۋى مەن قالىپتاسۋ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەپ, ونىڭ مولشەرىن انىقتايتىن ءتيىمدى ادىستەر ويلاپ تاپتى جانە وسىعان قاجەت نورماتيۆتىك-انىقتامالىق كەستەلەر جاساپ, تىڭ شەشىمدەرگە قول جەتكىزدى.
تولاسسىز ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە باستاپقى باعىتى بويىنشا جيناعان ماتەريالدارى نەگىزىندە ول 1969 جىلى «قازاقستاننىڭ قاراعايلى ورماندارىندا اعاشتىڭ قىلقان جاپىراقتى تارماقتارىنىڭ ءونۋى مەن قورلانۋىنىڭ كەيبىر زاڭدىلىقتارى جانە ولاردى ونەركاسىپتىك پايدالانۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە, ال ءۇش جىلدان سوڭ دوتسەنت اتاعىنا يە بولدى. ساكەڭنىڭ بۇل ەڭبەگىن ونىڭ ءبىرىنشى ساراپشىسى, قىرعىز كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورمان جانە جاڭعاق ءوسىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور پ.ا.گان: «جيناعان ماتەريالدارىنىڭ مولشەرى, ولاردى تالداۋىنىڭ تەرەڭدىگى, ديسسەرتاتسيانىڭ مازمۇنى مەن ءمانى, پايدالانعان ادىستەمەلەرى جاعىنان كانديداتتىق جۇمىستارعا قويىلاتىن تالاپتاردان اناعۇرلىم ارتىق», – دەپ ءادىل باعالاعان بولاتىن. بۇل باعا جاس عالىمنىڭ ءبىلىم الەۋەتىن ءدوپ باسىپ تانۋىمەن قۇندى ەدى.
بۇرىنعى عىلىمي جۇمىستارىن ىندەتە قاۋزاۋدىڭ بارىسىندا جيناعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى وعان بۇرىنعىدان دا كۇردەلى جانە كوپتەن شەشىمى تابىلماي كەلگەن – ورمان قورىنىڭ كاداسترلىق-ەكونوميكالىق باعاسىن انىقتاۋ پروبلەماسىنىڭ ناقتى شەشىمدەرىن جاساۋعا كومەكتەستى. ول ورمان مەن ورماندى جەرلەردىڭ ساندىق, ساپالىق جانە اقشاعا شاققانداعى قۇندىلىعىن تابۋدىڭ مەتودولوگيالىق جاعىنان بىرتەكتىلىگىن دالەلدەدى, ولاردى انىقتاۋدىڭ قاعيداتتارىن بەلگىلەپ, مەتوديكالىق جولدارىن ۇسىنىپ, ىسكە اسىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ورمان شارۋاشىلىعىنا, اسىرەسە, ونىڭ نارىق جاعدايىنا وتكەن كەزىندە وتە قاجەت ورمان قورلارىنىڭ كاداسترلىق-ەكونوميكالىق قۇندىلىعىن ەسەپتەۋگە ارنالعان نورماتيۆتىك-انىقتامالىق ماتەريالدار جۇيەسىن قۇردى, ولاردى ورمان شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنىڭ ۇزاق جىلدار بويعى قىزمەتىنە باعا بەرۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا بولاتىنىن دالەلدەپ, وسى سالانىڭ تيىمدىلىگىنىڭ جالپى مولشەرىن انىقتايتىن ادىستەر جاساپ شىقتى.
وسى كۇردەلى ماسەلەنى زەرتتەۋ ۇستىندە ول ورمان تاكسالارىنىڭ (باعالارىنىڭ) ءمانى مەن ماعىناسىنا تەرەڭ دە جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, ولاردى قۇرۋ بارىسىندا جىبەرىلىپ جۇرگەن نەگىزگى كەمشىلىكتەردى انىقتادى.
ءوسىپ تۇرعان اعاشتى ساتۋعا قاجەتتى باعا جۇيەسىن جاساۋدىڭ ورماندى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگى مەن ورماننىڭ ءتۇسىمدىلىگىنە, ولاردىڭ باستى تاكساتسيالىق كورسەتكىشتەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا ءادىسىن ۇسىندى.
مۇنداي جاڭالىقتىڭ تاجىريبەدە شاپشاڭ ورنىعىپ كەتۋىنىڭ ءوزى عالىمنىڭ اسا ۇزدىك تابىسى رەتىندە بايسالدى ورتالاردا باسا ايتىلىپ ءجۇردى. وسى تەكتەس قول جەتكىزگەن عىلىمي ناتيجەلەرىن ول «ورمان قورىن كاداسترلىق-ەكونوميكالىق باعالاۋدى جەتىلدىرۋ جولدارى جانە ونى ورماندى قايتا جاڭعىرتۋ پروتسەسىن باسقارۋ ىسىندە قولدانۋ» دەگەن تاقىرىپقا جازىلعان ديسسەرتاتسياسىندا جيناقتاپ, ونى 1987 جىلى لەنينگرادتىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى ورمان-تەحنيكالىق اكادەمياسىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە ءساتتى قورعاپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن الدى.
بۇل جۇمىستى قورعاۋ ساكەڭە وڭاي تيگەن جوق. ويتكەنى, ول كەز ورتالىقتىڭ 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىن ادەيى اسقىندىرىپ, ونى «قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ» ناتيجەسى دەپ تانىپ, شيەلەنىستى قولدان ۋشىقتىرىپ جىبەرگەن ءساتى ەدى. مىنە, ءالى ەلۋ جاسقا تولماعان تالانتتى قازاق عالىمىنىڭ ابىرويى اسپانداعالى تۇرعانىن كەيبىرەۋلەر ونشا جاراتا قويماعان سىڭايلى. بۇرىن ويلارىن اشىق ايتپاي جۇرگەندەر, ەندى وسىناۋ الماعايىپ ءساتتى پايدالانىپ قالۋعا تىرىستى. اسىرەسە, سول ۋاقىت تالابى بويىنشا مىندەتتى تۇردە عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەلەرى بولۋعا ءتيىستى پارتيا جانە كاسىپوداق وكىلدەرى ساعىن سىندىرماق بوپ ورە تۇرەگەلگەن. وسى شەشۋشى ساتتە اققا جاق ادام – ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس مۇشەسى, ورمان ەكونوميكاسى عىلىمىنىڭ ءىرى تەورەتيگى ءارى كوريفەيى, پروفەسسور تيموفەي سەرگەەۆيچ لوبوۆيكوۆ بولىپ شىقتى. ول «بايزاقوۆتىڭ ديسسەرتاتسياسىن مەن دە وقىپ شىقتىم, سونشالىقتى اسەرلەنگەنىمدى جاسىرمايمىن. بۇل جۇمىستىڭ سىنايتىن جەرى جوقتىڭ قاسى دەپ ەسەپتەيمىن. مەيلىنشە انىق, پايدالى ەڭبەك. ىزدەنۋشىنىڭ سۇراقتارعا بەرگەن جاۋاپتارى مەن سالماقتى سوزدەرىنەن, ۇستامدى قالپى مەن سابىرلى مىنەزىنەن ونى ءبىزدىڭ ارامىزعا قوسىلعان ءىرى عالىم عانا ەمەس, ۇلكەن ينتەللەكت يەسى ەكەندىگىن تانىپ, بىلۋگە بولادى. سوناۋ قازاق ساحاراسىنىڭ تۇكپىرىندە تۋىپ, تەرەڭ ەكونوميكالىق وي-پايىم جاساعان وسى ازاماتتىڭ جۇمىسىنا دا, وزىنە دە ىلتيپاتپەن قاراعانىمىز ابزال. ديسسەرتانتتىڭ وتە كۇردەلى ماسەلەنى ءبىز سەكىلدى قايناعان عىلىم ورتاسىندا ەمەس, شالعايدا ءجۇرىپ تاڭداپ الىپ, ودان ۇلكەن ناتيجەگە جەتكەنىنە ءبارىمىز قۋانۋىمىز كەرەك. عىلىمي جاڭالىقتىڭ ساپاسى وتە جوعارى ەكەنىن, سونداي-اق الدىمىزدا تۇرعان ونىڭ اۆتورىنىڭ دا مۇمكىندىكتەرىنىڭ مولدىعىن مويىنداعانىمىز ءجون. جاس عالىمنىڭ كوكجيەگى ءالى تالاي قىزىقتىرارىنا سەنەمىن!» – دەپ لوبوۆيكوۆ ءسوزىن تامامداعاندا, زال ءىشى جادىراپ كەتكەندەي بولدى. پروفەسسور نەگىزسىز سويلەمەيتىن, اۋىزى دۋالى كىسى ەكەن. ءسابيت بايزاق ۇلى عىلىمي جۇمىسى بەكىتىلە سالا كاسىبي ورلەۋ جولىنا ءتۇستى.
1988 جىلى پروفەسسور اتاعىن الىپ, ىلە ءوزى وقىپ بىتىرگەن ورمان شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىنە دەكان بولىپ سايلاندى. ول بۇل جۇمىسىندا دا تاباندىلىق كورسەتىپ, قازاق اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ باس عيماراتىنىڭ ءوزى باسقاراتىن فاكۋلتەت ورنالاسقان قاناتىن قر ورمان شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ ەسەبىنەن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى, كەڭەستىك ورمانشى عالىمدار مەن جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ رەسپۋبليكاارالىق بايلانىستارىن كۇشەيتتى, الماتىدا ولاردىڭ بۇكىلوداقتىق وقۋ-ادىستەمەلىك ءماجىلىسىن (1990 ج.) وتكىزدى. وسىنداي قاجىرلى ەڭبەگى مەن عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا وزەن جيەگىندە وسەتىن ۇساق تالداردان وزگە ءىرى بۇتاسى جوق اشىق دالالى ايماقتا تۋىپ وسكەن ول رەسپۋبليكانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا ورمانشىلارىنىڭ, جوعارى ورمان ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.
سابەڭ ورمان ەكونوميكاسى بويىنشا وسى وڭىردەگى ءبىرىنشى عىلىم دوكتورى. ونىڭ ەڭبەكتەرى ورمان قورلارىن انىقتاۋ, ورمان مولشەرلەۋ مەن ورمانشىلىق قالىپتاستىرۋ, ورمان ساياساتى مەن ەكونوميكاسى سەكىلدى عىلىمي باعىتتاردى تەرەڭدەتە, بايىتا ءتۇستى. ونىڭ تابىستى عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتى ەلىمىزدىڭ عىلىمي جۇرتشىلىعى مەن مەكەمەلەرى جەتەكشىلەرىنىڭ نازارىنا ىلىكتى. سونىڭ ايعاعىنداي ول, 1991 جىلى قازاق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ (قازاشعا) مۇشە-كوررەسپوندەنتى جانە ونىڭ پرەزيديۋمىنىڭ باس عالىم حاتشىسى بولىپ سايلانىپ, ءۇش جىل بويى قىزمەت ىستەدى. ودان سوڭ ءوز ىسىنە جەتىك مامان 1994-1996 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا باس عالىم – حاتشىنىڭ مىندەتىن اتقاردى. ءارى سول كەزدەردە قازاق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى (1994 ج.), قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى (1995 ج.) جانە اكادەميگى (1996 ج.) بولىپ سايلاندى. 1996-2002 جىلدارى ول قازاق ۇلتتىق (2001 جىلعا دەيىن – مەملەكەتتىك) اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى بولدى. ودان سوڭ (2003 ج.) ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قايتا شاقىرىلىپ, وندا اگرارلىق ءبولىمنىڭ اكادەميك-حاتشىسى قىزمەتىن اكادەميانىڭ رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمعا اينالدىرىلعان كەزىنە (2003 جىلعى قازان ايى) دەيىن اتقاردى.
سابەڭنىڭ اتالعان مەكەمەلەردەگى قىزمەتى بۇلاردىڭ ۇلكەن وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ, قايتا قۇرىلىپ جاتقان كەزىنە ءسايكەس كەلدى. مىسالى, ول كەزدە قازاشعا ۆاسحنيل-دىڭ شىعىس ءبولىمىنىڭ نەگىزىندە جاڭا عانا ۇيىمداستىرىلعان (1991 ج.) ەدى. ال, سابەڭ قىزمەتكە شاقىرىلعاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم اكادەمياسى ۇلتتىق مارتەبە (1994 ج.) الىپ جاتقان.
سول سەكىلدى قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى (1996 ج.) دە ول باراردىڭ الدىندا عانا ەكى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ (قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتى مەن الماتى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتى) نەگىزىندە جاڭادان قۇرىلىپ, بەس جىلدان سوڭ (2001 جىلى) ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولدى. مىنە, وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا س. بايزاق ۇلى ەكى اكادەميا مەن اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇمىستارىن ەكى رەت جاڭا دەڭگەيدە قايتا قالىپتاستىرۋدى ولاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن تىزە قوسا وتىرىپ, ناتيجەلى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىستى. ول قازاق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىن «دارىلىك وسىمدىكتەر» جانە «اگروەكولوگيا» دەگەن ەكى جاڭا باعدارلامامەن تولىقتىرىپ, ىسكە اسىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات تۋرالى» زاڭىن, ورمان كودەكسىنىڭ 1993 جانە 2003 جىلعى نۇسقالارىن دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىستى.
جاقسىنىڭ اتى جاڭعىرىپ, عالىمنىڭ حاتى ءتالىم بولۋىنىڭ مىسالىنداي ەتىپ ول 224 عىلىمي ەڭبەك, 6 مونوگرافيا, ەكى رەت باسىلىپ شىققان 2 وقۋلىق, 1 سوزدىك جانە 2 انىقتامالىق وقۋ قۇرالىن جازدى. ونىڭ «ورمان قورىن ەكونوميكالىق باعالاۋ» (1981 ج.), «قازاقستاننىڭ ورماندارى مەن ورمان شارۋاشىلىعى: جاعدايى, دامۋى, باعالاۋ ادىستەرى» (1996 ج.), «قازاقستان ورماندارى مەن ورمان شارۋاشىلىعىن تۇراقتى باسقارۋدىڭ كەلەلى ماسەلەلەرى» (2007 ج.), «قازاقستان ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي-يننوۆاتسيالىق باسىمدىقتارى» (2010) جانە «ەرتىس وڭىرىندەگى جال قاراعايلى ورمانداردا اعاش ءوسىرۋدىڭ ينتەنسيۆتى تەحنولوگيالارى» (2014 ج.) دەگەن كىتاپتارى رەسپۋبليكادا ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق نەگىزدەرىن كۇشەيتە تۇسۋگە قوسىلعان ويلى دا قوڭدى زەرتتەۋلەر.
سونداي-اق, ونىڭ باسقا عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ شىعارعان «قازاقستان-دا ەكپە ورمان ءوسىرۋ» (2007 ج.) دەگەن ەكى تومدىعى رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان العاشقى قۇندى وقۋلىق بولىپ ەسەپتەلەدى.
سابەڭ بۇگىندە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورمان عىلىمي يننوۆاتسيالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءارى «ورمان رەسۋرستارى جانە اڭشىلىقتانۋ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. قازىرگى كەزدە ونى تولعاندىراتىن ماسەلەلەر دە جەتەرلىك. مىسالى, عالىمدى ورمان قورىنا جاناشىرلىقتىڭ ازدىعى, ونى كەيبىر بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قۇلقىن قامىمەن زاڭسىز كەسىپ, وتاپ, ورتەپ جويۋعا دەيىن باراتىنى قىنجىلتادى. وسىنداي جاعدايدا ونىڭ كوڭىلىنە دەمەۋ بولار – ەلىمىزدەگى ورمان كولەمىن ۇلعايتا ءتۇسۋ جولىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسى مەن تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا اتقارىلىپ جاتقان «جاسىل دامۋ» باعدارلاماسى. ونىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەمىسى ەكەنىنە, تۇراقتى تۇردە ۇزاق مەرزىمگە ىسكە اسىرىلسا, قازاقستاننىڭ ەلدى مەكەندەرىن, باسقا دا ءبىراز جەرلەرىن كوگالدى ايماقتارعا اينالدىرۋعا كوپ جاردەمى تيەتىنىنە كامىل سەنەدى.
اقمولا وبلىسى.