بىلەتىندەر, اۋعان سوعىسىندا قابدولدا مەلقۇموۆ دەگەن ءبىر تاماشا ءارى ەرجۇرەك, باتىل دا قايراتتى ادام قىزمەت ەتكەن دەيدى. بىلمەيتىندەر, ونىڭ وزگەلەر سەكىلدى قاتارداعى قاراپايىم ينجەنەر-مەحانيك بولعاندىعىن عانا ايتادى. بىراق ول تۋرالى تاراعان اڭىزدارعا قاراعاندا, وفيتسەر مەلقۇموۆ كەزىندە اۋعانستان پرەزيدەنتى بولعان حافيزۋللا ءاميندى تاقتان تايدىرۋعا اتسالىسىپ, ونىڭ ورنىنا كەلگەن پرەزيدەنت بابراك كارمالدىڭ وققاعارىنا اينالىپتى دەيدى. ونداي ادام بولسا, بار بولعان شىعار. الايدا, ءبىر نارسە اقيقات: وقيعانىڭ تاپ وسىلاي وربىگەنى تاريحي شىندىق. ال اتى اڭىزعا اينالعان دەيتىن مەلقۇموۆتىڭ كىم ەكەندىگى تۋرالى كەيىن «ءومىر – كۇرەس» اتتى دەرەكتى كىتاپتا اشىق ايتىلدى. قازىرگى كۇنى مەلقۇموۆتى ەشكىم دە ىزدەمەيدى, وعان حات تا جازبايتىن كورىنەدى... ەرلىگىن ەشكىم ەسكەرمەگەنى مە, قالاي؟ الدە بەلگىسىز جان بولعان قابدولدا ۇمىتىلدى ما ەكەن؟
ءسوز باسى
ءيا, تالاي جاندى جالماعان, تالايدى مۇگەدەك ەتىپ, تالاي ادامنىڭ جانىن جارالاعان اۋعان سوعىسى ۇمىتىلماستاي تاريحتا قالدى. ارينە, سوعىستىڭ اتى – سوعىس. اۋعان سوعىسىن دا جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. بىراق ونى كوپشىلىك ۇلى وتان سوعىسىمەن سالىستىرا المايدى. سالىستىرۋ دا مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, مۇندا «مەن جاۋمىن» دەپ كوزگە كورىنىپ تۇراتىندار بولعان جوق دەيدى. كىمنىڭ كىم ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. دوس پا, دۇشپان با, ونى تەك مىلتىق اتىلعاندا عانا بىلەدى, بىراق ول كەزدە ءبارى كەش بولاتىن. كۇندىز قاراپايىم كورىنگەن ديقانشىنىڭ كەتپەنى تۇندە اجال سەبەتىن قارۋعا اينالىپ شىعا كەلەدى. سوندىقتان, مۇندا الدىمەن جاسىرىن اجالدى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن دە جاسىرىن قىزمەت ەتۋ اسا قاجەت بولدى. ويتكەنى, كەيىن قانشا اسكەر كىرگىزىلسە دە ولاردىڭ كۇتپەگەن قاتەردەن كوز اشپاۋى ابدەن مۇمكىن ەدى.
بۇل ورايدا كسرو باسشىلىعى سول كەزدەگى اۋعانستان جايىن الدىن الا ءبىلۋ ءۇشىن ول جاققا اۋەلى ناعىز مامان جانسىزداردى اتتاندىرۋدى جوسپارلادى. ولاردىڭ ءبارى ارنايى ۇزاق دايىندىقتان ءوتىپ, كەز كەلگەن توسىن جاعدايدان جول تاۋىپ شىعا الاتىن بيىك دارەجەگە جەتكەن ساردارلار بولاتىن. ال سول كەزدە, سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە وسىنداي سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن ىرىلەردىڭ باسشىسى كسرو-نىڭ مقق كاپيتانى قابدولدا ەشەن ۇلى ەدى.
ارينە, بۇلاي دەپ ەرەكشە اتاپ ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ وزىندىك ءجونى بار. كەڭەس اسكەرى اۋعانستانعا 1979 جىلدىڭ اياعىندا ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. مۇزداي قارۋلانعان اسكەر نەگىزگى كۇش ەكەنى راس. بىراق ونداي الىپ كۇش كوزسىز ارەكەت ەتە المايتىنى تاعى بار. كىممەن, قالاي, قاي تۇستا, نە ءۇشىن سوعىسۋ كەرەكتىگىن جەتىك ءبىلۋ قاجەت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەڭەس اسكەرى كىرگىزىلمەستەن بۇرىن ونداعى شىنايى احۋالدى جەتىك زەرتتەيتىن جانە قاجەتتى جاعدايدى بارىنشا تالاپقا لايىقتاي الاتىن ادامداردىڭ الدا جۇرگەنى, قاۋىپسىز الاڭ تۋعىزعانى كەرەك. ولار, ەن الدىمەن, كەڭەستىك وكىلدىكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, جەرگىلىكتى جەردىڭ ناقتى جاعدايىن انىقتاۋ مەن جەدەل بايلانىستاردى رەتكە كەلتىرۋلەرى ءتيىس بولدى. بۇل كەزدە, اسىرەسە, اۋعانستاننىڭ عازني ايماعىندا مۇلدە ادام ءتۇسىنىپ بولمايتىن الاساپىران ۋاقىت ەدى. وندا كوپتەگەن باندا ۇيىمدارى ديۆەرسيالىق جانە تەرروريستىك ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرىپ, پارتيا بەلسەندىلەرىن, شارۋالاردى, دارىگەرلەردى, ايتەۋىر نە كەرەك, كوزدەرىنە وسى قالاي بولىپ تۇسكەن بەيبىت جانداردى اتۋ, اسۋمەن شەكتەن شىققان ەدى. ءتىپتى, ەشكىمگە ەش زيانى جوق مەكتەپتەر دە, وعان قوسا ەلەكتر ستانتسيالارى دا جارىلىپ جاتتى. ال بارىنەن بۇرىن كوپشىلىك جاپپاي پايدالاناتىن اۋىزسۋ كوزدەرى ۋلانىپ, تۇرعىندارعا اسا قاۋىپتى جاعداي تۋدى. ايتا بەرسە, اياق اتتاپ باسقان سايىن كەزدەسەتىن مۇنداعى قيىن احۋالدىڭ ۇشى-قيىرى جوق.
مىنە, وسىنداي كىمنىڭ كىم ەكەنىن ايىرۋ مۇمكىن ەمەس, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن «بايتال تۇگىل, باس قايعى» بولىپ جاتقان شاقتا كەڭەستىك بارلاۋشىلار الدىنا ۇلكەن مىندەت قويىلدى. ءبىر قاراعاندا ونداي مىندەتتەردى ورىنداۋدىڭ ەش قيسىنى جوقتاي كورىنەتىن. نە ءۇشىن؟ كىم ءۇشىن؟ قانداي ماقساتپەن؟ الايدا, وزگەلەرگە جۇمباق بولىپ كورىنگەن امالدار سىرى بارلاۋشىلارعا تۇسىنىكتى ەدى. ال نەگىزگى مىندەت ايقىن بولعاندا, ونى ورىنداۋ جولدارى دا اشىلا تۇسەتىندىگى ءسوزسىز. بارلاۋشى ءبارىن بىلۋگە ءتيىس. ايتپەسە, ول كوزدەلگەن ماقساتتىڭ ورىندالۋى ءۇشىن قاجەتتى مالىمەتتەردى ناقتى ەكشەپ الا المايدى جانە سوعان ساي ءتيىستى ارەكەت تە ەتە المايدى. سوندىقتان, بارلاۋشىلاردىڭ وزگەلەردەن ارتىقشىلىعى دا, باسىمدىلىعى دا ناقتى جاعدايدىڭ سىرىن انىق بىلۋىندە جاتىر دەيمىز.
دايىندىق
وسىنداي اسا استارلى ويدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىن قامتاماسىز ەتە الاتىن ارنايى توپتار جاساقتاۋدا كادرلاردىڭ دا ايرىقشا تاڭدالعانى جاسىرىن ەمەس. بىراق بارلاۋشى دا ادام. ادام بالاسىنا پەندەشىلىكتەن ايىرىلا قويۋ دا قيىن. دەمەك, وسى جاعداي دا قاتاڭ ەسكەرىلگەندىكتەن سوناۋ 1980-جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە اسا ماڭىزدى مىندەتتى اتقاراتىن, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ارناۋلى «التاي» كومانداسى قۇرىلدى. وعان ەرەكشە دە, باستى تاپسىرما رەتىندە – اۋعانستانعا اتتانۋ جۇكتەلدى. ال ول كەزدە اۋعان جەرىندە نە بولىپ جاتقانى بەلگىلى. سوعان وراي ەلدىڭ سول كەزدەگى جاعدايىن قابدولدادان ارتىق باسقا بىرەۋ بىلە قويمايتىن بولىپ شىقتى. سەبەبى, ول سول كەزگە دەيىن اۋعان جەرىندە ءبىر ەمەس, ەكى مارتە بولىپ قايتقان ەدى. دەمەك, اسا استىرتىن تاپسىرمانى كسرو باسشىلىعى كۇتكەندەگىدەي ورىنداي الاتىن قابدولدادان اساتىن ادام جوق. ونىڭ ءبىلىمى دە, كۇش-قۋاتى مەن دەنە قايراتتىلىعى دا, تىنشىلىق دايىندىعى مەن تاجىريبەسى دە تالاپقا ساي كەلدى. وسى ارتىقشىلىقتاردى تاپ باسىپ, ايىرا بىلگەن باسشىلىق اۋعان جەرىندەگى قۇپيا تاپسىرمانى ورىنداۋعا بارلاۋشى قابدولدا ەشەن ۇلىن جەتەكشى ەتىپ جىبەردى.
قايراتتىلىق دەمەكشى, بۇل توپتىڭ قايدا باراتىنى جانە وندا نە اتقاراتىنى, سوعان ساي ولاردى قانداي قاۋىپ-قاتەر كۇتىپ تۇرعاندىعى بەسەنەدەن بەلگىلى ەدى. ءومىر مەن اجالدىڭ ورتاسىنان جول تاۋىپ شىعا الماسا – وزدەرىنە سەرت, دايىندىقتارى وسال تۇسسە – ورتالىققا سەرت دەگەندەي, نە ءولىم, نە ءومىر دەپ ەمەس, تاپسىرمانى امان ورىنداپ شىعا الاتىندارىنا بەك سەندى. سەبەبى, دەنە كۇش دايىندىعى وتە جوعارى بولدى. جانسىز رەتىندە جاۋدىڭ ماقساتىن, ويىن انىقتاۋ, دايىندالىپ جاتقان تەراكت تۋرالى ءبىلىپ, ونىڭ الدىن الۋ, سوسىن ول اقپاراتتاردى امان-ەسەن جەتكىزۋ جولىندا مەيلى, قانداي كەدەرگىلەر شىقپاسىن, مۇمكىن بولسا اينالىپ, بولماسا قاق جارىپ ءوتۋ قاجەت. ۇرىستا ولمەۋ دە ۇلكەن ونەر. سونشاما قيىندىقپەن قۇپيا مالىمەتتەردى بويىنا جيىپ الىپ, بىراق ونى ءتيىستى جەرىنە جەتكىزە الماسا, بارلاۋشىنىڭ نە قۇندىلىعى بار؟ مىنە, ناعىز بارلاۋشىنى باسقالاردان ايرىقشا ايقىندايتىن ايىرماشىلىق امالدارىنىڭ ارتىقشىلىعى وسىندا.
سوندىقتان, ۇرىستا تۇرىس جوق: وڭ كەلگەنىن وڭىنان, سول كەلگەنىن سولىنان جايراتىپ جۇرە بەرۋ كەرەك. وسى ماقساتتى توپتىڭ ءار مۇشەسى ويداعىداي ورىنداي الۋى ءۇشىن ولار ەن جوعارى دايىندىقتان وتكىزىلدى. العاشقىدا توپقا تاڭدالعان جىگىتتەر ارنايى دەنەشىنىقتىرۋ, اۋە-دەسانتتىق جانە تاۋلى دايىندىق پەن سوعىس قيمىلدارى جاتتىعۋلارىنان ءوتىپ, قويان-قولتىق ۇرىستىڭ نەبىر ءتۇرىن مەڭگەردى. بارلاۋشىلار وسىنداي كوپتەگەن ءتۇرلى جاتتىقتىرۋلاردان كەيىن وزدەرىنىڭ بەلگىلى دەڭگەيگە جەتكەندەرىن سەزىنگەندە تۇلا بويلارىنا ءبىر سەنىمدىلىك تە پايدا بولدى. كوزدەگەنىن قالت جىبەرمەيتىن, ۇرعانىن سىلەيتىپ تۇسىرەتىن, قاشقانى قۇتىلا المايتىن, سەن تۇر, مەن اتايىن دەيتىن قارۋلى ساربازدار, قاجەتتى دايىندىقتىڭ بارىنەن وتەدى. ولار توپوگرافيانى دا, مينا قويىپ جارۋدى دا, ءارتۇرلى كولىكتەردى جۇرگىزۋدى دە, جۇرەگىنىڭ سوعىسىن ەستىرتپەي نەبىر عيماراتتارعا ەنۋدى دە, كورگەنىن قاعازعا قالتقىسىز ءتۇسىرىپ بەرۋدى دە, سۋدا بالىقشا ءجۇزىپ, قاباقتان قارعىپ قالىقتاپ, جەردە ەلەستەپ ءجۇرۋدى دە مەڭگەرىپ الدى.
بىراق بارلاۋشى ءتىل بىلمەسە ەشتەڭە بارلاي المايتىنى تاعى بەلگىلى. ويتكەنى, قابدولدا باستاعان توپقا, ەڭ الدىمەن, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ءتىل تابىسىپ, ولاردىڭ اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە تۇكپىردەگى قىشلاقتاردا ءتارتىپ ورناتۋ كەرەك ەدى. ال مۇنى ءتىل بىلمەي ورىنداۋ مۇمكىن بە؟ ارينە, جوق. سوندىقتان ءتىل بىلگەننىڭ ءورىسى كەڭ دەپ, ولار بۇل مىندەتتى دە يگەردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قابدولدا جىگىتتەردى ارنايى دايىندىق كەزىندە ولاردىڭ بىلۋگە, مەڭگەرۋگە ءتيىستى بارلىق جايلارعا اسا مۇقيات تا جاۋاپتى قاراۋىن تالاپ ەتتى. ءتىپتى, ۇساق قوي دەيتىن ماسەلەلەرگە دەيىن ەش نارسە نازاردان تىس قالمادى. ويتكەنى, سوعىستا كەز كەلگەن ەلەۋسىز ءىس اجال اكەلۋى مۇمكىن. ال توپتىڭ ءبىر مۇشەسىنىڭ قاتاردان شىعۋى جەدەل تاپسىرمانىڭ ورىندالماۋىنا سوقتىرۋى ابدەن كادىك. ەندەشە, توپتاعى ءار بارلاۋشى ءوزىن بولەك رەتىندە ەمەس, ءبىر دەنەنىڭ مۇشەسىندەي سەزىنە بىلۋلەرى كەرەك. سوندا عانا ولار ءبىر جۇدىرىقتاي جۇمىلا ارەكەت ەتە الادى, دەيدى قابدولدا ەشەن ۇلى.
قاتەرلى ساتتەر
ءسوزىنىڭ راستىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن قابدولدا جاندى مىسال دا كەلتىرىپ بەردى. ماسەلەن, سول 1980-جىلى بۇلار عازني ايماعى گۋبەرناتورىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جەرگىلىكتى بەلسەندىلەرمەن بىرگە تۇكپىردەگى قىشلاققا اتانادى. تاۋ شاتقالىندا بۇلاردىڭ كولونناسىن باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان دۇشپاندار كۇتىپ تۇر ەكەن. وق قارداي بورايدى. بىردەن كولوننانى باستاپ كەلە جاتقان كولىكتىڭ جۇرگىزۋشىسى وققا ۇشتى. تار شاتقالدا اينالار ورىن جوق. ەندى, ءسال كەشىكسە تابادا قۋىرىلار بالىقتاي وتتىڭ ورتاسىندا قالماق. دۇشپاندارعا اسىقپاي كوزدەپ اتۋعا قولايلى جەر. مىنە, وسىنداي ءسات داعداراتىن ۋاقىت ەمەس. ادامنىڭ دايىندىق ارەكەتىنە ساي ويلانباستان قيمىلدايتىن كەز. سول ايتقانداي برونەترانسپورتەردەن اتىپ شىققان بارلاۋشى ت.بوقاجانوۆ جاۋدىڭ جاۋدىرعان وعىنىڭ استىندا قۇيىنداي ۇشىپ بارىپ, توقتاپ قالعان باستاپقى كولىككە جەتتى. كوزدى اشىپ, جۇمعانشا كولىككە وتىرىپ, ونى تار شاتقالدان الىپ شىقتى. ىزىنشە قالعان كولىكتەر دە بارىنشا تەز قوزعالىپ, قاۋىپسىز تۇسقا يەك ارتتى. ءسويتىپ, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ىسكە اسقان باتىلدىق پەن شاپشاڭدىق ارقاسىندا بىرنەشە ادامى بار كولوننا جاۋ قۇرساۋىنان امان قالدى.
العاشقىدا قابدولدا قىزمەت ەتكەن «زەنيت» وتريادى كابۋلدان ورىن تەپتى. ونداعى اۋىر جاعداي ادام ايتسا سەنگىسىز ەدى. جاۋلاسقان توپتار ءبىر-بىرىمەن قىرقىسىپ, جاعا جىرتىسىپ, ءتىپتى, ءبىرىن-ءبىرى جەپ قويۋعا ءازىر تۇردى. ال كسرو مقك باسشىلىعى جانە ءوزى عانا بىلەتىن نەگىزگى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن قابدولدا ءارلى-بەرلى ءجۇرىپ, تىنىم تاپپايتىن. ونىڭ قاسىنداعى جولداستارى دا ءبارى بىردەي ازيالىق ۇلتتان ەدى. سوندا قالاداعى مودجاحەدتەردىڭ ءبارى قولدارىنا كالاشنيكوۆ اۆتوماتىن ۇستاپ جۇرەتىن دەيدى ول. مودجاحەدتەرگە, ەگەر ءسال كۇدىكتەنسە: «درەش! – اتامىن!» دەپ ايقاي سالۋ جانە ارتىنشا شۇرىپپەنى باسىپ قالۋ تۇك ەمەس كورىنەدى. مىنە, وسىنداي ءبىر جاعدايدا قابدولدا باستاعان توپ قالانىڭ سىرتىنا شىعادى. ەندى قالاعا قايتار كەزدە دۇنيە استان-كەستەن بولىپ سالا بەرەدى. سويتسە, ءبىر اسكەري گارنيزوندا ب ۇلىك شىعىپتى. بۇلار قالاعا كىرە بەرىستە ولاردى توقتاتىپ, تەكسەرە باستايدى. كەز كەلگەن ادامنىڭ قۇجاتىن تەكسەرۋ دەگەن تەك بەتپەردە: ەگەر ول كۇدىك تۋدىرسا, شەتكە الىپ شىعادى دا اتىپ تاستايدى. ادام جوق بولسا, پروبلەما دا جوق دەگەن سەكىلدى, بۇل ماسەلەنى تەز شەشۋدىڭ ەڭ قاراپايىم امالى بولاتىن.
سونداي ءبىر اسا قاۋىپتى جاعدايدىڭ تۋعاندىعىن قابدولدا ىشتەي سەزدى. ءيا, ونىڭ وزىندە ەشقانداي قۇجات جوق ەدى. الايدا, بۇلار جۇرەر الدىندا كومانديردىڭ ساياسي ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى ۆ.گلوتوۆ ءوزىنىڭ جەكە كۋالىگىن وعان بەرگەن بولاتىن. ال ول كۋالىكتى پوستتاعى اۋعان اسكەريلەرى كورەر بولسا, مامىلەگە كەلىپ جاتپايتىندىعى بەلگىلى. قابدولدا بۇل قۇجاتتىڭ وزىنە نە ءۇشىن قاجەت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن و باستا-اق تۇسىنبەگەن. ويتكەنى, ونداعى سۋرەت مىڭ رەت قاراساڭ دا بۇعان مۇلدە ۇقسامايدى عوي. دەگەنمەن, قالتاسىنا سالىپ العان بولاتىن. ەندى پوستتا كۇدىگى راسقا اينالىپ, «درەش! – اتامىن!» دەگەن تۇلا بويدى تىتىركەنتەر ءامىرلى ءۇندى ەستىگەندە جەدەل قيمىلداماسا كەش قالاتىنىن انىق سەزدى. كولىكتەن شىقپاستان بوتەن كۋالىكتى ساربازدىڭ تۇمسىعىنا تاقاپ وتە سەنىمدى تۇردە: «شۋراۆي! – كەڭەستىكپىز!» دەپ قاباعىن تۇيە ايقاي سالدى. انا سارباز قولىنا قۇجاتتى الىپ قاراماق تۇگىل, قارۋىنان قوس قولىن اجىراتا الماي قالىپ, كەرى شەگىندى. ءسويتىپ, بوتەننىڭ قۇجاتىن كورسەتكەن قازاق بارلاۋشىسى شۇعىل ارەكەت ەتۋىنىڭ ارقاسىندا بولۋى مۇمكىن قاۋىپتى جاعدايدىڭ الدىن الدى. ارينە, قانداي قاۋىپكە بولسا دا الدىن الا دايىن جۇرەتىن كولىكتەگى قالعان ساردارلار دا قارۋلارىنىڭ شۇرىپپەسىنە سۇق ساۋساعىن تيگىزىپ تۇرعان. ءابۇيىر بولعاندا, بۇل جولى كەلەڭسىزدىك قانتوگىسكە ۇلاسپاي قالدى.
شابۋىل
اقىرى قابدولدا ەشەن ۇلى ءۇشىن نەگىزگى تاپسىرمانى ورىندايتىن دا ۋاقىت كەلىپ جەتتى. بۇل ەندى, ارينە, تاپسىرمانىڭ تاپسىرماسى بولاتىن. ماڭىزدىلىعى دا, جاۋاپتىلىعى دا وتە جوعارى ەدى. ول تاپسىرما – ەل پرەزيدەنتى حافيزۋللا ءامين وتىرعان ءتاج بەك سارايىنا باسىپ كىرۋ. بۇل تاپسىرمانى ورىنداۋعا دا قابدولدا جەتىك دايىندىقپەن كەلدى. ويتكەنى, كەزىندە ول دا وزگەلەر سەكىلدى ءبىر كۇندەرى بارلاۋشى اتانارمىن-اۋ دەپ ويلاعان جوق. اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ, تەمىرجولشى بولۋدى عانا قالادى. بۇل ءۇمىتى اقتالىپ, سوناۋ ماسكەۋ قالاسىنداعى كولىك ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىن ويداعىداي ءبىتىرىپ شىقتى. ءسويتىپ, ول سول كەزدەگى تسەلينوگراد وبلىسىنداعى اتباسار بەكەتىنە جۇمىسقا ورنالاستى. ءارى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, ءارى اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن, ءارى سپورتپەن شۇعىلدانىپ, ءارى قىزمەتىن ويداعىداي اتقارىپ جۇرگەن وعان ءبىر كۇنى ارنايى قىزمەتتىڭ ادامدارى جولىقتى. ءسىز سەكىلدى جانى دا, ارى دا تازا ادامدار قوعامعا ءادىل قىزمەت ەتۋى ءۇشىن كەرەك دەدى. سوندىقتان, ونىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتى قاتارىنا قوسىلۋىن قالادى.
بىراق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قاتارىنا تولىققاندى قوسىلۋ ءۇشىن قايتا وقۋ كەرەك ەكەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان, ونى كسرو مقك ماسكەۋدەگى شەت ءتىلىن بىلەتىن جەدەل قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان قىزىلتۋلى جوعارى مەكتەپكە ەكى جىلدىق وقۋعا جىبەردى. راسىندا, قابدولدانى مۇنداي وقۋعا تاعدىردىڭ ءوزى تارتقانداي ەدى. مقك ارنايى وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ول تسەلينوگراد وبلىسىندا قىزمەت اتقارۋعا كىرىسكەن. جوعارىدا تاعدىردىڭ جازۋى دەپ بەكەر ايتپاعان شىعارمىز. ەگەر وعان تاعى دا ءبىر قولقا سالىنباعاندا وسى ءبىر قىزمەتىندە قالا بەرەر مە ەدى. 1978 جىلدىڭ كۇزىندە ونى تسەلينوگراد وبلىسى بويىنشا مقك باسقارماسىنا شاقىرتىپ الدى. بۇل ناعىز سىناقتىڭ ءوزى بولعانىن قابدولدا كەيىن ءتۇسىندى. وعان ستەپنوگور قالالىق مقك بولىمىنە باسشىلىق لاۋازىمعا بارۋىنا ۇسىنىس بار ەكەنى, سونىمەن قاتار, ماسكەۋدەن ارنايى قىسقا كۋرستىق وقۋعا لايىقتى سارداردى جىبەرۋ تۋرالى تەلەگرامما بار ەكەنىن ايتتى. ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋ ەركى وزىنە بۇيىرادى. قىزمەتىنە ادال كىرىسكەن ءارى شىنايى ءادىل ەڭبەك ەتۋگە بەكىنگەن قابدولدا ستەپنوگوردەگى جىلى كرەسلونى تاڭداماي, وقۋعا اتتانعىسى كەلەتىندىگىن ءبىلدىردى.
مىنە, وسىلايشا قابدولدا ومىرىنە بارلاۋشىلىق قىزمەتتى ماڭگىلىككە قوساقتاپ الدى. ونىڭ سول كەزدە بارعان وقۋى تۋرالى مقك جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جانداردىڭ بىرقاتارى بىلمەيتىن دە ەدى. بۇل سول كەزدەگى حالىقارالىق الاساپىران جاعدايعا بايلانىستى قۇپيا تۇردە شۇعىل اشىلعان جاسىرىن وقۋ ورنى بولاتىن. راسىندا, ونىڭ قانداي ماقساتتى كوزدەيتىنىن ەشكىم بىلگەن ەمەس. سىرتتاي ساردارلاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسى دەپ اتالعانىمەن, وندا سوعىس, قاجەت بولسا بەيبىت كەزەڭدە جاۋ تىلىندا ارنايى تاپسىرمالاردى ورىندايتىن توپ كومانديرلەرىن دايىنداۋ جۇرگىزىلدى. ءوزىنىڭ ماقساتى مەن ءمانى ءبىلدىرىپ تۇرعانداي, مۇندا بارلاۋشىلاردىڭ بارلاۋشىسى عانا دايىندالاتىن ەدى. ءسويتىپ, وسى وقۋ ورداسىندا سەن تۇر, مەن اتايىن دەيتىن سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن جىگىتتەردەن قۇرالعان العاشقى «زەنيت» اتتى اتاقتى ارنايى بولىمشە جاساقتالدى.
ونىڭ مىندەتىنە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اۋعانستان پرەزيدەنتى سارايىن باسىپ الۋ جۇكتەلدى. بۇل ارنايى وپەراتسيا «شتورم-333» دەپ اتالدى. وعان نەگىزىنەن ساردارلاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسىنىڭ وفيتسەرلەرى قاتىستى. ولاردىڭ بارلىعى دا اۋعان كيىمدەرىن كيىپ, اۋە دەسانتى اسكەرىنىڭ 9-روتاسى جانە ارنايى ماقساتتاعى باتالون جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە كۇش بىرىكتىردى. ال ءامين سارايىن وعان شىن بەرىلگەن دەپ سانالعان ەكى مىڭعا جۋىق ادام قورعاپ تۇردى. سارايعا بارار جولدار ساۋىتتى اسكەري تەحنيكالارمەن قورشالىپ, اينالا الاقانعا سالعانداي انىق كورىنگەندىكتەن ۇشقان قۇس, جىبىرلاعان اڭ وتە المايتىن. سولاردىڭ اراسىنان سارايعا ءبىر تار جول عانا اپاراتىن. ونىڭ ءوزى وقتىن-وقتىن وقتىڭ استىنا الىنىپ تۇراتىن. سوندىقتان, ول جەرگە كوزگە تۇسپەي بارۋ, ءتىپتى, جاقىنداۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندا دا بولسا ءامين ەشكىمگە سەنبەگەن كورىنەدى. ءوزىنىڭ اسكەرىنە سەنبەۋىنىڭ سالدارىنان ءوزىن تاقتان تايدىرۋدى ماقسات ەتكەن كەڭەس وداعىنان دا كومەك سۇراپتى. وسىنى ۇتىمدى پايدالانا بىلگەن بارلاۋشىلار كومەك كورسەتەمىز دەگەن سىڭايمەن رەسمي تۇردە سارايعا ەنىپ, وزدەرىنە نە كەرەكتىڭ ءبارىن ءبىلىپ العان.
وسىنىڭ ارقاسىندا قابدولدا جولداستارىنا قالاي, قايتىپ شابۋىل جاساۋ قاجەتتىگىن ابدەن ءۇتىر, نۇكتەسىنە دەيىن ەجىكتەپ ەلەپ, ەكشەپ الدى. اقىرى سارايعا شابۋىل جاسايتىن ۋاقىتتىڭ سوڭعى سەكۋندى سوعىلدى. سول-اق ەكەن, ءۇش بتر بىردەن ىشقىنا العا ۇمتىلدى. جالعىز تار جولعا شىققان ءبىرىنشى بتر بىردەن جالىنعا وراندى. ەكىنشى بتر كىرەبەرىسكە تۋرا تارتتى. سارايداعىلار دا سالعاننان بارىنشا قارسىلاسىپ باقتى. ولار دا وڭاي جاڭعاق ەمەس ەكەندىكتەرىن كورسەتتى. سوندا, شىنى كەرەك, العاشقىدا جوسپارلانعان شابۋىل ءۇزىلىپ قالارداي كورىندى. بىراق تاپ وسى كەزدە «زەنيت» ساردارلارى مەن مۇسىلمان باتالونى لاپ قويعاندا ۇرىستىڭ بەتى وزگەرىپ سالا بەردى. ناتيجەسىندە, ءامين سارايىن الۋ بار-جوعى 42 مينۋتكە عانا سوزىلدى. ءسويتىپ, تاماشا ۇيىمداستىرىلعان شابۋىل اسكەري عىلىم تاريحىنا ەندى.
كارمالدى كۇزەتۋ
بۇدان كەيىن «زەنيت» توبى جاڭادان قايتا جاساقتالۋىنا بايلانىستى وزگەرتىلدى. قابدولدا تسەلينوگراد وبلىسىنداعى مقك باسقارماسىنداعى بۇرىنعى قىزمەتىنە ورالدى. وسىمەن تار جول, تايعاق كەشۋ توقتاعان شىعار دەپ الاڭسىز جۇمىسىن ىستەۋگە ەندى بەت بۇرعاندا 1980 جىلى ونى قايتادان ماسكەۋگە شاقىرتتى. ونى تاعى دا اۋعانستان كۇتىپ تۇر ەكەن. بۇل جولى كەزىندە ءوزى جولداستارىمەن قارۋلى شابۋىل جاساپ, تاقتان تايدىرعان ءاميننىڭ ورنىنا كەلگەن پرەزيدەنت بابراك كارمالدىڭ جەكە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك بولدى. قانشالىقتى قاۋىپتى قىزمەت بولسا دا, قابدولدا مۇنى دا ويداعىداي ورىندايتىنىنا كۇمان كەلتىرمەدى. باياعى «زەنيت» توبىنداعى وتىز شاقتى ادام ىشكى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, پرەزيدەنت بابراك كارمالدى كۇزەتۋگە كىرىستى. ولاردىڭ ءبارى سارايدا تۇردى. ال سارايدىڭ ىشكى بەينەسى, بولمەلەردىڭ كەڭدىگى, ورىلگەن اسەمدىگى, قويىلعان ءتۇرلى زاتتاردىڭ مازمۇنى شىعىستىڭ عاجايىپ قۇندىلىعىمەن استاسىپ جانعا جايلىلىق تۋعىزادى. اتشاپتىرىم بولمەلەر, جاعالاي كوز سۇرىنەتىن تۇگى قۇلپىرا جايناعان كىلەمدەر, تىپ-تىنىش تىنىشتىق, نە كەرەك, تاماشا ەدى دەيدى. ال تىستا اينالادا قاندى قىرعىن ءجۇرىپ, ءارتۇرلى جىككە بولىنگەن ادامدار ءبىرىن-ءبىرى كەسكىلەپ, سوعىسىپ جاتتى. پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى سىرتىندا كەڭەستىك دەسانتشىلار, ودان كەيىن اۋعاندىق توپ, ولاردىڭ سىرتىندا اۋعان ميليتسياسى – تساراندو بولدى. مىنە, بابراك كارمالدى وسىلايشا ءتورت شەڭبەر قۇرعان قارۋلى جاندار كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىپ تۇردى. سوندىقتان, سارايداعى ىشكى جاعداي مۇلدە باسقاشا بولاتىن. قابدولدالار ەكى اي بويىنا دالاعا دا شىقپاعان. تاماققا تاڭەرتەڭ – پالاۋ مەن «فانتا», تۇستە – تاعى پالاۋ مەن «فانتا» جانە كەشكى اسقا دا پالاۋ مەن «فانتا» سۋسىنى بەرىلگەن. وسى پالاۋدىڭ ءدامى ءالى كۇنگە اۋزىمدا تۇر, دەيدى ەكەن قابدولدا ەشەن ۇلى.
«التايدىڭ» اتى وزدى
ەكى ايدان كەيىن ەلگە قايتىپ ورالعان قابدولدا «كاسكاد» اتتى ارنايى ماقساتتاعى بولىمشە نەگىزىندە قازاقستاندىق «التاي» توبىن جاساقتاۋعا تاپسىرما الدى. وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا بولىپ, تالايدى كورگەن قابدولدا بۇل توپقا ناعىز مىقتىلاردى عانا ىرىكتەيدى. ىرىكتەۋ وتە قاتاڭ جۇرگىزىلگەنى سونشا 700 اسكەري قىزمەتشىلەر اراسىنان بار بولعانى 43 ادام عانا تاڭداپ الىنعان. جانە وسى ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قىزمەتىنىڭ كادرلارى بولعان ەكەن. وترياد قابدولدانىڭ جەتەكشىلىگىمەن تاعى دا جەدەل ارنايى دايىندىقتان وتكىزىلەدى. سوسىن ءساتتى ساعات تۋعاندا جاسىرىن تۇردە الماتى – فەرعانا – كابۋل باعىتى بويىنشا ۇشاقپەن جىبەرىلدى. ودان ءارى كابۋل – كانداگار ارقىلى ەلدىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى عازني ايماعىنا جەتتى. جاڭا توپتىڭ ماقساتى دا, بۇرىنعىشا, ياعني جاڭا بيلىككە جاڭا قوعام ورناتۋدا كومەكتەسۋ, باندا ۇيىمدارىمەن كۇرەس, اسكەري شابۋىلدارعا قاتىسۋ جانە باسقا مىندەتتەر بولدى.
«التاي» عازني ايماعىنا جەتە بەرگەندە جاۋدىڭ وراسان شابۋىلىنا ۇشىرادى. قابدولدا مۇندايدىڭ تالايىن كوردى عوي, بىلەدى. تەك ۇرىس دالاسىنا جاڭادان جەتكەن جاۋىنگەرلەردى اجال ءتىسىن اقسيتىپ, قاندى تىرناعىن باتىرا قارسى العاندا ولار دايىندىقتارىنىڭ قانداي ەكەنىن دالەلدەر شاق تۋعانىن سوندا عانا ءتۇسىندى. ءسويتىپ, وسىلايشا ءومىر مەن ءولىم ارپالىسقان شاقتا امان قالۋدىڭ امالىن قاراستىراتىن قۇندى تاجىريبە دە بىرتىندەپ جينالدى. تەك سول تاجىريبەنىڭ ادام شىعىنىنسىز كەلمەيتىندىگى وكىنىشتى-اق دەيدى. الايدا, مۇنىڭ ءبارى ۇزاق جىلدار بويى اسا قۇپيا مالىمەتتەر قاتارىندا جاسىرىن قالدى.
مەلقۇموۆ كىم؟
ءيا, 22 مىڭ قازاقستاندىق قاتىسقان اۋعان سوعىسى ون جىلعا سوزىلدى. مىڭعا جۋىق ادام وپات بولىپ, 21 ادام ۇشتى-كۇيلى جوعالدى. اسكەري بورىشتارىن وتەۋ كەزىندە باتىلدىق پەن ەرلىك كورسەتكەن مىڭداعان قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ناگرادالارعا ۇسىنىلىپ, ونىڭ بەسەۋى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. مىنە, وسى جىلدارى «زەنيت», «التاي», «ۆىمپەل» سەكىلدى ارنايى ماقساتتاعى اسكەري بولىمشەلەردە اسا ماڭىزدى قۇپيا تاپسىرمالاردى ورىنداعان چەكيستەردىڭ ۇلەسى زور بولدى. ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن بۇل تاقىرىپ «مۇلدە قۇپيا» بەلگىسىمەن اشىلماي جاتتى. ويتكەنى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇل ارنايى ماقساتتاعى اسكەري بولىمشە جاۋىنگەرلەرى اۋعان جەرىنە اسكەر كىرگىزىلگەنگە دەيىن و جاققا جىبەرىلگەن بولاتىن. ولاردىڭ كىم ەكەنىن و جاقتاعى ادامدار دا بىلگەن جوق. سەبەبى, بۇركەنشىك ەسىم جامىلىپ, جاسىرىن قىزمەت ەتتى. سولاي ءجۇرىپ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى العا قويعان تاپسىرمالاردى ورىنداي ءبىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا قابدولدانىڭ دا سىڭىرگەن ەڭبەگى از ەمەس ەكەن. الايدا, ونى ءبارى مەلقۇموۆ دەپ تانىدى. قالتاسىندا باسقا قۇجات تا بولمادى. ەگەر كەنەتتەن جاۋ قولىنا ءتۇسىپ قالسا نەمەسە كىم بىلەدى, اجالى جەتسە, راسىندا, ونىڭ كىم ەكەنىن ەشكىم بىلمەۋى كەرەك-تۇعىن. اسىرەسە, كەڭەستىك تىڭشى ەكەنىن ەشكىم سەزبەگەنى دۇرىس. مەلقۇموۆتىڭ انكەتاسىندا ەكونوميكالىق وكىلدىك قۇرامىنداعى «ينجەنەر-مەحانيك» دەگەن ماماندىعى عانا جازىلدى. وسىلايشا, مەلقۇموۆتىڭ اسا ماڭىزدى ءارى ەڭ باستى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسقانى قاتتالا بەردى.
قابدولدا مەلقۇموۆ دەگەننىڭ ناقتى كىم ەكەنى وتىز جىلدان كەيىن بەلگىلى بولدى. وسى جايلاردىڭ ءبارىن اشىق مالىمدەيتىن «ءومىر – كۇرەس» اتتى دەرەكتى كىتاپ شىققان سوڭ بارلاۋشى پولكوۆنيك قابدولدا بەكجانوۆتىڭ ەرەكشە ەرلىكتەرى دە پاش ەتىلدى. ءسويتىپ, قابدولدا ەشەن ۇلى بەكجانوۆ «مەلقۇموۆ» دەگەن بۇركەنشىك اتتى جامىلىپ جاساعان اسا استىرتىن دا ەرلىك پەن باتىلدىققا تولى قىزمەتى ءۇشىن كسرو مقك مەن قازاقستاندىق تالاي ناگرادالارعا يە بولدى. بۇگىندە مەلقۇموۆتى ەشكىم ىزدەمەسە دە, پولكوۆنيك قابدولدا بەكجانوۆتى ەل ۇمىتار ەمەس. وعان حاتتار دا جازىلادى, ماراپاتتار دا بەرىلۋدە. ويتكەنى, جوعارىداعى ەرلىك ىستەردى كىم جاساعانىن حالىق ەندى بىلەدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».