باتىس قازاقستان وبلىسىندا اقىن-اعارتۋشى, ويشىل-عۇلاما عۇمار قاراشتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا ارنالعان كەشەندى ءىس-شارالار ءوتتى. تاريحي تۇلعانىڭ اتاجۇرتى – جانىبەك اۋدانى اكىمدىگى جىل بويى مەرەيتويلىق ءىس-شارالارعا باس-كوز بولىپ, ۇيلەستىرۋشىنىڭ ءرولىن اتقاردى. قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا وتكەن قورىتىندى جيىنداردىڭ دا نۇكتەسىن ادەمى قويدى.
عىلىمي ورتالىق كەرەك
جىل بويى وتكىزىلگەن مەرەيتويلىق ءىس-شارالاردىڭ ەڭ سۇبەلىسى – «ۇلتتىق رۋحتى نىعايتقان ءسوز شەبەرى: عۇمار قاراشتىڭ مادەني-تاريحي كەلبەتى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا بولدى. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن ايتۋلى عالىمدار ايتقان ءار لەبىز حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتتى.
ء«بىز عۇمار قاراشتىڭ تاريحي تۇلعاسى تولىق اشىلدى, عۇمىر جولى تۇگەل زەرتتەلدى دەپ ايتا المايمىز. كەڭەستىك رەپرەسسيا تۇسىنداعى كوپتەگەن قۇجات ءالى قۇپيا كۇيىندە جاتىر. سوندىقتان وسى ورال قالاسىنداعى ماحامبەت ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان عۇمارتانۋ ىسىنە جەكە زەرتتەۋ ورتالىعىن اشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مىسالى, ابايتانۋ ىسىندە سەمەي قانداي جوقشى بولسا, عۇماردىڭ جوعىن جوقتاپ, جوعالعانىن تۇگەندەۋگە ورال دا سونداي قاجىر-قايرات كورسەتۋى كەرەك», دەدى كونفەرەنتسيا قوناعى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى حانگەلدى ءابجانوۆ.
جيىندا بەلگىلى جازۋشى, عۇمارتانۋشى ماقسات ءتاجىمۇراتتىڭ دا وي-پىكىرى جينالعان جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. عۇمار قاراشتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى تۇڭعىش مونوگرافيالىق جيناقتىڭ اۆتورى «الاش قايراتكەرلەرىن زەرتتەۋ ىسىندە ءار وڭىردەگى تۇلعالار بىردەي زەرتتەلۋگە ءتيىس, الاشتىڭ ءار تۇلعاسى ءنومىرى ءبىرىنشى بولۋى كەرەك», دەدى عالىم.
جيىنعا ونلاين قوسىلعان ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, ۇعا اكادەميگى ديحان قامزابەك ۇلى «الاشتىڭ رۋحاني الەۋەتى: عۇمار ونەگەسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.
ال ءتىلشى عالىمدار شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى مەن قىزىلوردالىق بولات بورانباي حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبي ءتىلى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءتىل ساباقتاستىعى عۇمار قاراش شىعارمالارىنىڭ ءتىلى مەن كوركەمدىك ەرەكشەلىگى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمە ءوربىتتى.
كونفەرەنتسيا قارارىندا عۇمار قاراشتىڭ ەسىمىن ەل دەڭگەيىندە ناسيحاتتاۋ, ورتا مەكتەپ باعدارلاماسىنا عۇمار قاراشتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ەنگىزۋ, استانا قالاسىنداعى مەكتەپتەردىڭ بىرىنە عۇمار قاراش ەسىمىن بەرۋ, ۇلتتىق مۋزەيدە عۇمار بۇرىشىن اشۋ, ورال قالاسىندا عۇمار قاراش اتىنداعى ۇلتتىق ءباسپاسوز مۋزەيىن ۇيىمداستىرۋ سەكىلدى بىرقاتار ۇسىنىس قابىلداندى.
وسى جيىن سوڭىندا اعارتۋشى اقىن, ويشىل فيلوسوف عۇمار قاراشتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي دايىندالعان توسبەلگىمەن اكادەميك حانكەلدى ءابجانوۆ, پروفەسسورلار تۇياقباي رىسبەكوۆ, شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى, بولات بورانباي, مۇرات سابىر, جازۋشى عالىم ماقسات ءتاجىمۇرات, م.ىقسانوۆ اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ توراعاسى اسقار اتاەۆ, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى جانتاس سافيۋللين, تاعى باسقالارى ماراپاتتالدى.
جانىبەكتەگى جارقىن توي
عۇمار تويىنىڭ قورىتىندى ءىس-شارالارى اقىن-اعارتۋشىنىڭ تۋعان جەرى جانىبەك اۋدانىندا ءوتتى. قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى اۋدان ورتالىعىندا «ازاتتىقتى اڭساعان عۇمار قاراش» اتتى اقىندار ايتىسى, ءدۇبىرلى دالا قىزىقتارى بولدى.
بۇل كۇنى الىس-جاقىننان اۋدانعا اعىلعان مارتەبەلى مەيماندار, ارداگەرلەر قاۋىمى «حابار» اگەنتتىگىنىڭ رەجيسسەرى نۇرسەرىك قامبار تۇسىرگەن «عۇمار قاراش» اتتى دەرەكتى ءفيلمنىڭ العاشقى كورسەتىلىمىنە قاتىستى.
وسى تويدا ءوڭىر باسشىسى ناريمان تورەعاليەۆ ۇلت تاعدىرىن, حالىق بولاشاعىن ويلاعان ۇلى قايراتكەردىڭ ەڭبەگىنە تاعزىم ەتۋ جونىندە سويلەدى.
«اۋەلى قولدان كەلسە, ەلىڭدى ءسۇي,
ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ەرىڭدى ءسۇي.
قاعباعا تاۋاپ ەتۋ كەرەك بولسا,
كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن جەرىڭدى ءسۇي!»
دەگەن ەكەن اقىننىڭ ءوزى. سول تۋعان جەردىڭ توسىندە تۇرعان اقىن ەسكەرتكىشى بۇل كۇنى گۇلمەن كومكەرىلدى.
اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن اقىندار ايتىسىنا تالاي بايگەدە توپ جارىپ, جۇرتشىلىق ريزاشىلىعىنا بولەنىپ جۇرگەن اقىندار قاتىستى. بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان ءسوز سايىسى جىرقۇمار جۇرتتىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىردى. اۋدان باسشىسى تيمۋر سەرىك ۇلى دوداعا قاتىسقان ون اقىنعا 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي سىيلىق تاراتىپ, مەرەكەلىك توسبەلگى تابىستادى.
مەرەيلى تويعا جينالعان جۇرتتىڭ دەلەبەسىن قوزدىرعان قىزىقتىڭ ءبىرى – 100 شاقىرىمدىق الامان بايگە. تالوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى بىرلىك ەلدى مەكەنىندەگى عۇمار كەسەنەسىنەن باستالىپ, اۋدان ورتالىعى جانىبەك اۋدانىنا دەيىن سوزىلعان بايگەگە 51 ات قوسىلسا, مارەگە تەك 10 تۇلپار جەتتى. باس جۇلدە – اۆتوكولىك ماڭعىستاۋلىق شاباندوز نۇرسۇلتان قۇماروۆ تىزگىندەگەن «مۇزداي» تۇلپارىنا بۇيىردى.
ال قازاق كۇرەسىندە الماز باتىرحايىروۆ «تۇيە پالۋان» اتانىپ, باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى. وسى اتالىم بويىنشا رايىمبەك نۇرعاليەۆ كۇمىس جۇلدە يەلەنسە, مەرگەن زادوروۆ قولا جۇلدەگە قول جەتكىزدى.
«عۇمار تويى عيبراتقا تولدى», دەيدى وسى مەرەكەلىك ءىس-شارالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن كوپشىلىك. از عۇمىرىن حالقىنىڭ جارقىن كەلەشەگىنە تولايىم ارناعان تۇلعانىڭ تويى باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس تە سەكىلدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى