ادىلەتتى قوعامنىڭ العىشارتى

كونستيتۋتسيا – بىرلىك كوزى, ادام قۇقىقتارىنىڭ كەپى­لى جانە جالپى مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ مىزعى­ماس تىرەگى. اتا زاڭنىڭ مەرەيتويى ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ساياسي وقيعا – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.

مەملەكەت باسشىسى ەل ءۇشىن جاڭا باعدارلاردى بەلگىلەي كەلە, «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجى­رىم­دا­ماسىن ىسكە اسىرۋ دامۋدىڭ باس­تى قاعيداتى بولۋعا ءتيىس ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. شىن ما­نىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ومىرىندە «زاڭ جانە ءتار­تىپ» تۇجىرىمداماسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. زاڭ – تەڭدىك پەن ادىلەتتىڭ كەپىلى بولسا, ال ءتار­تىپ تۇراقتىلىق پەن بولجام­دى­لىقتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ءوز­ارا بايلانىستى ەلەمەنتتەردى قامتيدى.

ادىلەتتى قوعام قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىكتى نىعايتۋ, ەڭ باستىسى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى قۇندىلىعى – ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان جاڭا رەفورمالاردىڭ نەگىزگى تەمىر­قازىعى.

ادىلەت مينيسترلىگى مەملە­كەت­تىڭ نورما شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولا وتىرىپ, قۇ­قىق ۇستەمدىگىن بەكەمدەپ, «ادام­عا باعدارلانعان» زاڭناما­نىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجام­دىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ج­ۇمىس اياسىندا جانە «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسىنا نەگىز­دەلگەن نورماتيۆتىك قۇقىق­تىق اكتىلەر جوبالارىنىڭ قۇقىق­تىق ساراپتاماسىن قامتاما­سىز ەتۋ شەڭبەرىندە: زاڭ مەن سوت ال­دىندا ءبارى تەڭ ەكەندىگى (كونستي­تۋتسيانىڭ 14-بابى); اركىمنىڭ كونس­تيتۋتسيا مەن زاڭناما نور­مالارىن ساقتاۋعا, باسقا دا ادام­داردىڭ قۇقىقتارىن, بوستان­دىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە دەگەن مىن­دەتتىلىگى (كونستيتۋتسيانىڭ 34-بابى); زاڭنامانى ساقتاۋ ماقساتىنا قاجەتتى شامادا عانا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى شەكتەۋ (كونستيتۋتسيانىڭ 39-با­بى) كونستيتۋتسيالىق قاعي­داتتارىن ەسكەرەدى.

كونستيتۋتسيانىڭ باسقا دا نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن قاتار, وسى اتالعان ىرگەلى قاعيداتتار دا جوعارى ماڭىزعا يە. بۇل – قۇقىقتىق ساراپتاما جۇرگىزىلگەن كەزدە قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرى بىردەي قۇقىقتىق جاعدايدا بولۋعا ءتيىس, ال ولاردىڭ اراسىنداعى كەز كەلگەن ايىرماشىلىق وبەكتيۆتى ءارى اقىلعا قونىمدى نەگىزدەمەگە يە بولۋى قاجەت ەكەنىن بىلدىرەدى. ياعني بەلگىلى ءبىر نورمالاردى ەنگىزگەن كەزدە قۇقىقتىق مونيتورينگ ناتيجەلەرى, سونداي-اق قانداي دا ءبىر قۇقىق قولدا­نۋ پراك­تيكاسىنىڭ قالاي قالىپ­تاسقانى, قۇقىقتىق قاتى­ناستار سۋبەكتىلەرى مىنەز-قۇلقى­نىڭ ناقتى قابىلدانعان ەرەجەلەرگە ءىس جۇزىندە بەيىمدەلەتىنى ەسكەرىلەدى.

بۇل, سايىپ كەلگەندە, كەز كەلگەن قابىلدانعان زاڭ ەرەجەسى قۇقىقتىق تۇرعىدان ايقىن بولۋ­عا ءتيىس ەكەنىن بىلدىرەدى. ياعني زاڭ ەرەجەلەرى تۇسىنىكتى دە اي­قىن تۇجىرىمدالۋعا ءتيىس ءارى بول­جامدى بولۋى جانە پروپور­تسيو­نالدىلىق قاعيداتتارعا سايكەس كەلۋگە ءتيىس.

وسى تۇرعىدان, 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جاڭادان قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق سوت ەرەك­شە ءرول اتقارادى. ول ءوزى­نىڭ بارلىق شەشىمىندە ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن دامى­تۋدىڭ قاجەتتى كونتۋرىن انىق­تايدى. كونستيتۋتسيالىق با­قىلاۋ ورگانىنىڭ قۇقىقتىق ۇستا­نىمدارى ناقتى ىستەردى قاراۋ ناتيجەسى عانا ەمەس, سونى­مەن قاتار زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادام قۇ­قىقتارىن قورعاۋ قاعيداتتارىنا سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, زاڭنامانى, سونداي-اق قۇ­قىق قولدانۋ پراكتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن دە باستى باعدار بولىپ وتىر.

تيىسىنشە, قۇقىقتىق ساراپ­تاما بارىسىندا نەگىزگى كونستي­تۋ­تسيالىق قاعيداتتارعا قايشى كەلەتىن باستامالاردىڭ ودان ءارى قارالۋىنا جول بەرىلمەيدى. سونىمەن قاتار ءتارتىپ يدەيا­سىنا سايكەس كەلمەيتىن قول­دا­نىس­تاعى زاڭناماداعى ارتىق, قاي­تالاناتىن نەمەسە قاراما-قايشى نورمالاردى جويۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.

ادىلەت مينيسترلىگىنە ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ تەتىگىنىڭ ءتيىمدى ەلەمەنتى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن ادام قۇقىق­تارى سالاسىنداعى جۇمىس­تى ۇيلەستىرۋ جۇكتەلگەن.

ەلىمىز 2025 جىلى بۇۇ-دا قۇقىق قورعاۋ كۇن ءتار­تىبى بويىن­شا وتكەن وتىرىستا ەسەپتەردى ويداعىداي قورعادى. ءوزىنىڭ حالىق­ارا­لىق مىندەتتەمەلەرىن, ونىڭ ىشىندە امبەباپ مەرزىمدى شولۋدى, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنى دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

حالىقارالىق باستامالار مەن ىشكى قايتا قۇرۋلار زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ءبىرتۇتاس جۇيەنى قۇرايدى. «زاڭ جانە ءتارتىپ» – ابستراكتىلى يدەو­لوگيا ەمەس, ءاربىر ادام كۇندەلىكتى ومىردە قۇقىقتىق كومەككە, ءادىل سوت شەشىمىنە قول جەتكىزۋدە نەمەسە ءوز مۇلكىن كەپىلدەندىرىلگەن قورعاۋدا, سونداي-اق اشىق ات­قارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ كەزىندە سەزىنۋگە ءتيىس زاڭدىلىق.

قۇقىق قورعاۋدىڭ ءداستۇرلى تەتىگى زاماناۋي جاڭا شەشىمدەردى تالاپ ەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى اۋقىمدى تسيفرلاندىرۋ جۇمى­سىن جۇزەگە اسىرۋدى العا قوي­دى. بۇگىندە تسيفر­لاندىرۋ تەك تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ ەمەس, زاڭ­دىلىق پەن اشىقتىقتى نى­عاي­تۋدىڭ قۇرالى رەتىندە دە قول­دانىلىپ, ازاماتتاردىڭ بيلىك وكىل­دەرىنە دەگەن جاڭا دەڭگەيدەگى سەنىمىن قالىپتاستىرىپ وتىر. ادىلەت ورگاندارى ءوز قىزمەتىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا تسيفر­لىق شەشىمدەردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزىپ كەلەدى.

تسيفرلاندىرۋ كوپتەگەن قىز­مەتتى ەلەكتروندىق فورماتقا كوشىرۋ ارقىلى جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ازاماتتار مەملەكەتتىك ورگاندارعا وزدەرى بارماي-اق كوپتەگەن قىزمەتتى تاۋلىك بويى قاشىقتان رەسىمدەۋ مۇم­كىندىگىنە يە بولدى. مۇنداي تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە ازاماتتاردىڭ ادىلەت ورگاندارىنا تۇسكەن شاعىمدارىنىڭ كوپ­تىگى سەبەپ بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا شاعىمداردىڭ بولماۋى – جاڭا ەنگىزىلگەن شەشىمدەردىڭ تيىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشى.

جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كاسىبي قاۋىمداس­تىعى­مەن بىرلەسە وتىرىپ, «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تاراپ­تارى كابينەتىن» ەنگىزۋ ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل جۇيە سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ ۇدەرى­سى­نىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, تەرىس پايدا­لانۋ مەن «كولەڭكەلى» سحەمالار قاۋپىن ازايتادى. ەندى ات­قارۋ­شىلىق ءىس جۇرگىزۋ تاراپتارى سوت ورىنداۋ­شى­سى­­نىڭ ناقتى جانە جوسپارلانعان ارە­كەتتەرىن ونلاين رە­جىمدە قادا­عالاپ, ونىڭ ارەكەتتەرىنە نەمەسە ارەكەت­سىز­دىگىنە كەلىسپەگەن جاعدايدا دەر كەزىندە ارەكەت ەتە الادى.

ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ اكىمشىلىك ايىپپۇلدارى 20 اەك-تەن اس­پايتىن بورىشكەرلەرگە «وڭاي­لاتىلعان تارتىپپەن» ورىنداۋ تەتىگى ىسكە قوسىلدى. مۇنداي ءتارتىپ روبوت-سوت ورىنداۋشى ارقى­لى جۇزەگە اسىرىلىپ, سوت ورىنداۋشىسىنىڭ قىز­مەتى ءۇشىن اقى تولەۋدى بولدىرمايدى جانە ازاماتتارعا شامامەن 1,9 ملرد تەڭگە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى.

بيىل نوتاريۋستاردىڭ كاسىبي بىرلەستىگى جۇرگىزىپ جاتقان «ە-نوتاريات» جۇيەسىن تسيفرلىق رەفورمالاۋ نوتاريۋستار اتقارۋ­شىلىق جازبا جاساعان كەزدە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ ماسەلەلەرىن دە قوزعادى. ەندى بورىشكەر «تاراپتاردىڭ جەكە كابينەتى» ارقىلى ونلاين رە­جىمدە اتقارۋشىلىق جازباعا قارسىلىق بىلدىرە الادى نەمەسە قارىزى بار ەكەنىن مويىنداي الادى. قازىردىڭ وزىندە 1 ميلليوننان اسا ازامات اتقارۋشىلىق جازبا جاسالعانى تۋرالى حابارلاما الىپ, دەر كەزىندە ونلاين-قارسىلىق بىلدىرە الدى.

ەلەكتروندىق فورماتتا نوتا­ريات­تىق قىزمەتتەر كور­سەتۋ جو­با­سى دا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. الەمنىڭ كەز كەل­گەن تۇكپىرىنەن بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ ارقىلى ونلاين سەنىمحات (م ۇلىك­تىك قۇقىقتارعا بايلانىستى سەنىمحاتتاردان باسقا), نەكەدە بولماۋى تۋرالى ءوتىنىش جانە جۇ­بايىنىڭ كەلىسىمىن رەسىمدەۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى.

بۇدان بولەك, ازاماتتارعا زاڭ­گەرلىك كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن «تسيفرلىق كومەكشى» ەنگىزىلدى. ازاماتتار جالپىعا قولجەتىمدى «ادىلەت» (adilet.zan.kz) پلاتفور­ماسىندا ونلاين جانە تەگىن قۇقىقتىق كەڭەس الا الادى.

اۆتورلار مەن وزگە دە قۇقىق يە­لەرىنىڭ قۇقىقتارىن قور­­­عاۋ ما­سەلەسى دە وزەكتىلىگىن جوعالت­قان جوق. وسىعان باي­­لانىستى اۆتورلىق قۇقىقتاردى ۇجىم­دىق نەگىزدە باس­قارۋعا ارنالعان بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما دا­يىن­دالىپ جاتىر. بۇل پلاتفورمادا اۆتورلار مەن وزگە دە قۇقىق يەلەرى ءوز تۋىندىلارىنىڭ پايدالانىلۋىن كەز كەلگەن ۋا­قىتتا ونلاين فورماتتا باقىلاپ وتىرا الادى.

بۇل – كەشەندى جۇمىستىڭ باس­تاماسى عانا: قولدانىستاعى تسيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ فۋنك­تسيالارى كەڭەيتىلىپ, جاڭا تسيفر­لىق جوبالار ءبىر مەزگىل­دە ازىر­لەنىپ جاتىر. ادىلەت ورگان­دارىنىڭ تسيفر­لاندىرىلۋى الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە. ويتكەنى ول ادامي فاكتوردىڭ ىقپالىن ازايتادى جانە ۇدەرىستەردىڭ اشىق­تىعى مەن قولجەتىمدىلىگى قۇ­قىق ۇستەمدىگى قاعيداسىنىڭ كۇن­دەلىك­تى ومىردە ىسكە اسىرىلىپ جات­قانىنا شىنايى دالەل ىسپەتتەس.

بۇگىنگى يۋستيتسيا – اشىق­تىق پەن يننوۆاتسيالار, قۇ­­قىق­تىق داستۇرلەر مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ توعىسۋى. وسى ورايدا 30 قىركۇيەكتە اتاپ وتىلەتىن ادىلەت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى كۇنى ەرەكشە مانگە يە. بۇل كۇندى بۇكىل كاسىبي زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مە­رەكەسى دەۋگە بولادى. ول – ءاربىر ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ بولىگى جانە زاڭ مەن ءتارتىپتى قام­تاماسىز ەتىپ جۇرگەن ەل زاڭگەر­لەرىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ كۇنى. ولاردىڭ ەڭبەگى ءاردايىم كوزگە ەلەنبەسە دە, ءدال وسى ماماندار مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىن, ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ­عا جانە قوعامنىڭ بيلىككە دەگەن سە­نىمىن نىعايتۋعا اتسالىسادى.

بۇگىندە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جاعدايىندا زاڭ­گەر­لەر قاۋىمداستىعىنىڭ مىندەتى – قۇقىقتىق جۇيەنى ساق­­­تاۋ مەن دامىتۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادىلدىك پەن ءار­بىر ادامدى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن جاڭا يدەيا­لار, تەح­نولوگيالار مەن قۇندىلىقتاردىڭ دانەكەرى بولۋ.

ەرلان سارسەمباەۆ,

ادىلەت ءمينيسترى