جاسامپازدىقتىڭ جارقىن جەتىستىگى
قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى اياقتادى
ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندىقتارعا ۇندەۋ ارنادى. وندا ەلىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى تاعى ءبىر تاريحي وقيعا قارساڭىندا تۇرعانى اتاپ كورسەتىلە كەلە, بۇل جايت دسۇ-عا كىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى اياقتالعانىمەن بايلانىستىرىلادى. ارينە, دسۇ-عا ءوتۋ قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر تاراپىنان ساپالى دا ارزان تاۋارلار شىعارۋدى تالاپ ەتەتىنى, مۇنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى ارتتىراتىنى بەلگىلى. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى دە بارشاعا ءمالىم. دەگەنمەن, اتام قازاقتا «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەگەن جاقسىلىققا مەڭزەيتىن ءسوز بار. شىنىندا دا, كوپپەن بىرگە بولۋدىڭ ءمانى زور. ەڭ باستىسى, الەمدەگى وزىق ەلدەردىڭ بارشاسىنا جۋىعى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن الىپ ۇيىمنىڭ وتانىمىزدى ورگە سۇيرەيتىنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. تەك سوعان ارقايسىمىزدىڭ شىنداپ ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ۇيىم 1995 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا, وسىعان دەيىن بولعان جانە 50 جىل ارەكەت ەتكەن تاريفتەر جانە ساۋدا جونىندەگى باس كەلىسىمنىڭ (تسبك) جالعاسى رەتىندە ومىرگە كەلدى. بىراق بۇرىنعىعا قاراعاندا ءبىر ۇلكەن ەرەكشەلىگى, ول ەندى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە زاڭدى مارتەبەگە يە بولدى. سونىمەن قاتار, بۇرىنعىعا قاراعاندا ۇلكەيىپ, كەڭەيە ءتۇستى. ادامزات قاۋىمىنا تيگىزەتىن اسەرى دە ۇلعايدى. 2015 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندەگى جاعداي بويىنشا, بۇل ۇيىم قۇرامىنا الەمنىڭ 161 ەلى كىرەدى. ەندى وعان, مىنە, قازاقستانىمىز دا قوسىلدى. وسى ماسەلەگە كوپتەگەن دايىندىقتار جاسالعان سوڭ, كەيبىرەۋلەردىڭ سارى ۋايىمعا سالىنىپ ايتقانىنداي, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنان قورقىپ قاجەتى جوق. دسۇ ەرەجەلەرى دامۋشى ەلدەر ءۇشىن بىرقاتار جەڭىلدىكتەر قاراستىرادى. قازىرگى كۇنى وعان مۇشە دامۋشى ەلدەر دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ءوز نارىقتارىن قورعاۋدىڭ نەعۇرلىم جوعارى كەدەندىك-تاريفتىك قورعاۋ قۇرالدارىنا يە بولىپ تابىلادى. دسۇ-نىڭ شتاب-پاتەرى شۆەيتسارياداعى جەنەۆا قالاسىندا ورنالاسقان. ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى – روبەرتۋ كارۆاليۋ دي ازەۆەدۋ. ۇيىم شتاتىندا 640 ادام جۇمىس ىستەيدى. دسۇ ەرەجەلەرى تەك قانا ساۋدا-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى رەتتەيدى. ونىڭ باستى ماقساتى قانداي دا ءبىر بولسىن ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ەمەس, تەك قانا حالىقارالىق ساۋدانىڭ جالپىعا ورتاق قاعيداتتارىن بەلگىلەۋ بولىپ تابىلادى. جاريالانعان دەكلاراتسياعا سايكەس دسۇ جۇمىسى نەگىزىنەن مىنانداي قاعيداتتارعا ارقا سۇيەيدى. جالپىعا ورتاق تەڭ قۇقىلىق. وسى بويىنشا دسۇ-نىڭ بارلىق مۇشەلەرى ءبىر-بىرىنە ساۋدادا نەعۇرلىم قولايلى جاعدايدى ۇسىنۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءوزى دسۇ-نىڭ ءبىر مۇشەسىنە بەرىلگەن پرەفەرەنتسيالار قالعان بارلىق مۇشەلەرىنە دە ورتاق ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ءوزارا ارەكەتتەستىك. ەكىجاقتى ساۋداداعى شەكتەۋدى ازايتۋ جونىندەگى بارلىق ارەكەت ەكىنشى تاراپتان دا قولداۋ تاۋىپ, ءوزارا ارەكەتتەستىككە اينالۋى ءتيىس. اشىقتىق نەمەسە مولدىرلىك. دسۇ مۇشەلەرى ءوزىنىڭ ساۋدا ەرەجەلەرىن تولىقتاي جاريالاۋى جانە ونىڭ دسۇ-نىڭ باسقا مۇشەلەرىنە بەرىلگەن اقپاراتتار ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن ورگاندارى بولۋى ءتيىس. قولدانىستاعى مىندەتتەمەلەردى قۇرۋ. مۇشە ەلدەردىڭ ساۋدا تاريفتەرى جونىندەگى ءمىندەتتەمەلەرىن ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى ەمەس, نەگىزىنەن العاندا, دسۇ-نىڭ نەگىزگى ورگاندارى رەتتەيدى. ال قانداي دا ءبىر ەلدىڭ ناقتى سەكتورىندا ساۋدا جاعدايى ناشارلاتىلاتىن بولسا, وسىدان زارداپ شەككەن جاق باسقا سەكتورلاردا وتەماقى تالاپ ەتە الادى. قورعاۋ قاقپاقشالارى. كەيبىر جاعدايلاردا ۇكىمەت ساۋدا شەكتەۋلەرىن ەنگىزە الادى. دسۇ كەلىسىمى ونىڭ مۇشەلەرىنە تەك قورشاعان ورتانى قورعاۋدا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ادامدار دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا, مالدار مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋدا شارا قولدانۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ جوعارى ورگانى بولىپ دسۇ مينيسترلىك كونفەرەنتسياسى تابىلادى. ول ەكى جىلدا ءبىر رەت شاقىرىلادى. بۇل ۇيىم ومىرگە كەلگەننەن بەرى وسىنداي سەگىز كونفەرەنتسيا بولىپ وتكەن. ارينە, ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا ءوزارا كەلىسپەۋشىلىكتەر, وسىعان سايكەس داۋ-جانجالدار بولىپ تۇرادى. مۇنداي داۋلار, اسىرەسە, ۇيىمداعى نەعۇرلىم ءىرى سۋبەكتىلەردىڭ حالىقارالىق ساۋدا مۇددەسىنە سايكەس ورىن الىپ جاتادى. وسىنداي ءىرى داۋدىڭ ءبىرى 2002 جىلى اقش پەن ەۋروپالىق وداق اراسىندا ءورىس العان بولاتىن. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اقش ەۋروپالىق بولات يمپورتىنا جوعارى باج سالىعىن بەلگىلەدى. بۇل سالىق امەريكالىق بولات بالقىتۋشىلاردى قورعاۋ ماقساتىندا بەلگىلەندى. ەۋروپالىق وداق ونى دسۇ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن زاڭسىز شەشىم دەپ باعالاپ, دسۇ كوميسسياسىنا جۇگىندى. داۋدى قاراعان كوميسسيا اقش-تىڭ ءوز نارىعىن قورعاۋ باعىتىندا جاساعان ارەكەتىن دسۇ ەرەجەلەرىن بۇزۋشىلىق دەپ باعالادى. ءسويتىپ, اقش قولدانعان باج سالىعىن الىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولدى. جوعارىدا دسۇ-نىڭ 161 مۇشەسى بار دەدىك. ونىڭ 157-ءسى بۇۇ-دا مويىندالعان مۇشە مەملەكەتتەر بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, جارتىلاي مويىندالعان تايۆان, ەكى تاۋەلدى اۋماق (گونكونگ پەن ماكاو) جانە ەۋروپالىق وداق كىرەدى. دسۇ-عا مۇشە بولىپ كىرۋ ءۇشىن مەملەكەت مەموراندۋم تاپسىرادى. وسىعان بايلانىستى دسۇ اتالعان ەلدىڭ ساۋدا جانە ەكونوميكالىق ساياساتىن قاراستىرا كەلە, ونىڭ مۇشە بولۋعا لايىقتى نەمەسە لايىقسىز ەكەندىگىن انىقتايدى. ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىرۋگە لايىقتى دەلىنگەن ەل ونىڭ ءار مۇشەسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى قاجەت. مىنە, وسى شارۋانى قازاقستان ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىپ كەلدى. بۇل كەلىسسوزدەردە ءوز مۇددەسىن بارىنشا قورعاۋ ءۇشىن ىسكە مۇقياتتىلىقپەن قارادى. بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى بىرقاتار ەلدەر 1998 جىلدان باستاپ, ۇيىمعا مۇشەلىككە وتە باستادى. ەڭ الدىمەن, قىرعىزستان كىردى. مۇنان كەيىن, 1999 جىلدىڭ 10 اقپانىندا لاتۆيا, 1999 جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا ەستونيا, 2000 جىلدىڭ 14 شىلدەسىندە گرۋزيا, 2001 جىلدىڭ 31 مامىرىندا ليتۆا, 2001 جىلدىڭ 26 شىلدەسىندە مولداۆيا, 2003 جىلدىڭ 5 اقپانىندا ارمەنيا, 2008 جىلدىڭ 16 مامىرىندا ۋكراينا, 2012 جىلدىڭ 22 تامىزىندا رەسەي, 2013 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا تاجىكستان ءوتتى. ءبىز ءوزىمىزدى 2015 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا كىردىك دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىز – دسۇ-نىڭ 162-ءشى مۇشەسىمىز. قازاقستاننىڭ دسۇ-عا ءبىرقاتار ەلدەرگە قاراعاندا كەيىندەپ كىرۋىنىڭ ءوزى مۇنىڭ ابدەن ويلاستىرىلعان ساياسات ەكەندىگىن بىلدىرەتىن بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىققا ۇسىناتىن ونىمدەرى دە, ودان الاتىن تاۋارلارى دا از ەمەس. ارينە, الەمنىڭ الىپ ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ كىرۋ ءبىزدىڭ الدىمىزعا بىرقاتار ءمىندەتتەر جۇكتەيدى. ول مىندەتتەردىڭ بارلىعى دسۇ ەرەجەلەرىندە قاراستىرىلعان ورتاق قاعيداتتاردان تۋىندايدى. مىنە, وسى قاعيداتتارعا ساي كەلىپ قانا قويماي, ونىڭ بەرەتىن پايداسى مەن تيىمدىلىكتەرىن پايدالانا ءبىلۋىمىز قاجەت. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل دەگەنىمىز – تاۋارلاردى كاسىپكەرلەرىمىز نەعۇرلىم ساپالى جانە نەعۇرلىم ارزان باعاعا وندىرە ءبىلۋى كەرەك دەگەن ءسوز. كىم ءوز تاۋارىن ارزان دا ساپالى ەتىپ وندىرە السا, حالىقارالىق ساۋدادا سونىڭ باعى جانادى. ويتكەنى, مۇنداي سۋبەكتىلەردى, ءبىزدىڭ قازاقستان جاعدايىندا ايتاتىن بولساق, ەڭ الدىمەن دسۇ قاعيداتتارى مەن سول قاعيداتتاردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىن قاداعالايتىن دسۇ-نىڭ نەگىزگى ورگاندارى قورعايتىن بولادى. دسۇ بۇكىل ادامزات ءۇشىن ەڭ پايدالى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ونىڭ ادامزاتقا بەرگەن تيىمدىلىگى جونىندە جەكە كىتاپ تا جازۋعا بولار ەدى. ارينە, وعان مۇمكىندىك جوق. دەگەنمەن, دسۇ ادامزاتقا قانداي پايداسىن تيگىزدى دەگەن سۇراققا قىسقاشا جاۋاپ بەرە كەتەتىن بولساق, بۇل جۇيە ەڭ الدىمەن بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى. ول ەلدەر مەن ەلدەر اراسىندا ساۋداعا قاتىستى ءتۇرلى داۋلار پايدا بولعان جاعدايدا ەڭ كەلىسىمدى شەشىمدى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇيىمنىڭ ۇسىناتىن شارتتارى ادامزات تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا جاردەمدەسەدى. ول بۇكىل الەمدە تەك ساپالى ونىمدەردىڭ تارالۋىنا جانە ولاردىڭ باعاسى قولجەتىمدى بولۋىنا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار, ۇيىمنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى وعان مۇشە كەز كەلگەن ەلدەگى ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا, نەگىزسىز شىعىنداردىڭ تومەندەۋىنە كوپ اسەر ەتەدى. قورىتا ايتقاندا, ەرتە مە, كەش پە, قازاقستاننىڭ بۇل ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىرمەگى ابدەن ايقىن ەدى. ويتكەنى, ءبىز ادامزات قاۋىمىنان تىسقارى ءومىر سۇرە المايمىز. جەراستى بايلىعى كوپ قازاقستان ءۇشىن قارىشتى دامۋدىڭ ەڭ ۇلكەن جولى سول بايلىقتى ىسكە جاراتىپ, حالىقارالىق قوعامداستىققا ۇسىنۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز, مىنە, وسى ارقىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 23 جىلىندا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزدىك. دەمەك, دسۇ-نىڭ ساۋدا زاڭدىلىقتارىنا بەيىمدەلۋىمىز – ءومىر شارتى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ شىڭدالۋىنا, كاسىپكەرلىگىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ارتا ءتۇسۋىنە, تۇتىنۋشىلاردىڭ ارزان دا ساپالى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».