اۋىلعا كوش, اعايىن!

سان جىلدان بەرى قالىپ­تاسقان ءداستۇرلى ارا­سالماقتىڭ وزگەرۋى اۋىلداردىڭ ازايىپ, توزۋىنا, شە­­كارالاردىڭ جالاڭاش قا­لۋى­نا اكەلدى. كەرىسىنشە قالا­لاردا كۇردەلى الەۋمەتتىك احۋال – مەكتەپ پەن بالاباقشا جەتىس­پەۋشىلىگى, ەمحاناداعى ۇزىن-سونار كەزەك, تۇرعىن ءۇي تاپشى­لىعى قاتتى بايقالىپ تۇر. بۇل ما­سەلە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا دا كورى­نىس تاپتى: «ەڭبەك نارىعىن, اسىرە­سە كوشى-قون ماسەلەسىن رەتتەۋ سا­لاسىندا ەسەپكە الۋدىڭ ورتا­لىق­تاندىرىلعان جۇيەسى جوق. بۇل جاعداي وسى سالاداعى بول­جاۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا جانە شە­شىمدەردىڭ تيىمدىلىگىنە كەسىرىن تيگىزەدى. ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ باقىلاۋسىز قالۋى جۇرتتىڭ ءبارى تۇرعىسى كە­لەتىن ءىرى قالالارىمىزدىڭ ين­ف­راقۇرىلىمىنا وراسان سالماق ءتۇسىرىپ وتىر», دەدى پرەزيدەنت.

بۇكىل ەلدەگى وسى ماسەلە اقجايىق وڭىرىنە دە ءتان بولىپ تۇر. باتىس قازاقستان وبلىسىندا 2025 جىلعى 1 شىلدەدەگى مالىمەتكە قاراعاندا, قالا حالقى 400 مىڭ, اۋىل حالقى 296 مىڭ ادام بولعان. اۋىلدا مەكتەپكە بالا جەتپەي, ءبىلىم وردالارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلىپ جاتسا, ورال قالاسىندا مەكتەپتەرگە وقۋشى سىيماي, كەي­بىرى ءۇش اۋىسىمدا وقۋعا ءماجبۇر.

وڭىردە 2024 جىلدان بەرى «قالادان اۋىلعا» اتتى كەشەندى باعدارلاما قولعا الىندى. با­تىس قا­زاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نا­ريمان تورەعاليەۆتىڭ ءوزى باس­تا­ماشى بولعان بۇل جوبا مەم­­لەكەت باسشىسىنىڭ جول­­داۋىن­دا ايتىلعان ستراتە­گيا­لىق مىن­دەتتەرمەن ۇندەسىپ وتىر­­عان ناقتى قادامنىڭ ءبىرى. باعدار­لامانىڭ تۇپكى ماقساتى – اۋىل­عا جاڭا تىنىس بەرۋ, قالا مەن دالا اراسىنداعى الەۋمەتتىك الشاق­تىقتى ازايتۋ, سونداي-اق شەكارالىق ايماقتارداعى اۋىلداردى ساقتاپ قالۋ. بۇل باستاما اياسىندا اۋىلعا قونىس اۋدارعان ازاماتتارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە, جەر تەلىمدەرى, باسپانا بەرىلىپ, كاسىپ اشامىن دەگەن جانعا مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. اۋىلعا بارعان ءاربىر جاس كاسىپ­كەر تەك ءوز كاسىبىن عانا دامىتىپ قويماي, تۇتاس ءبىر ءوڭىردىڭ الەۋە­تىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك الدى.

شىنىن ايتۋ كەرەك, باتىس قازاقستان وبلىسىندا بارلىق اۋىل تولىقتاي تابيعي گازبەن قام­تاماسىز ەتىلگەن, اۋىزسۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپقان. ەندى قالعان قيىندىق – اۋىلىشىلىك, اۋدانارالىق جولدار, ونىڭ ءوزى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىمىن تاۋىپ جاتىر.

كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە اۋىل­دىق جەردە 1 424 جاڭا باسپانا سالىندى. گاز بەن سۋ قۇبىرمەن كەلىپ تۇرعان جەردە قالاداعىداي جايلى پاتەر جاساپ الۋ قيىن ەمەس. قازىر ساۋلەتتى كوتتەدج اۋىل­دا تاڭسىق بولماي قالعان. ونىڭ ۇستىنە جەرگىلىكتى بيلىك قولداپ وتىرعان «قالادان اۋىل­عا» سىندى باعدارلاما كوشتىڭ بەتىن اۋىلعا بۇردى دەۋگە بولادى. قاراڭىز, جوبا باستالعالى وبلىس اۋىلدارىنا 149 وتباسى, 712 ادام كوشىپ كەلدى. ءبارى دە ­باسپانامەن تولىق قامتىلدى.

اۋىلعا قونىستانعانداردىڭ دەنى ورال قالاسىنان. دەگەنمەن اقتوبە, تاراز, قىزىلوردا, قوس­تاناي وبلىستارىنان كەلىپ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىلدا­رىنان قونىس تاپقان وتباسىلار دا بار. بۇگىنگە دەيىن 161 ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسىپ, 8 ازامات «اۋىل اماناتى» باعدار­لاماسى ارقىلى ءوز كاسىبىن اشتى.

مىسالى, سىرىم اۋدانىنىڭ كوگەرىس اۋىلىنا كوشىپ كەلگەن ابزال مۇقاتوۆ شاعىن دۇكەن اشىپ, ءىسىن جولعا قويدى. اق­جايىق اۋدانىنداعى ءتىنالى اۋىلىنا قونىس اۋدارعان كوپ­بالالى اسەل جاقسىباەۆا 1,5 ملن تەڭگەگە جۋىق گرانت الىپ, سيممەنتال تۇقىمدى ءىرى قارا ساتىپ الدى. ول قازىر اۋىلدا ءسۇت شارۋاشىلىعىن دامى­تۋدى قولعا الدى. بايتەرەك اۋدانىنىڭ بەيبىتشىلىك اۋىلدىق وكرۋگىنە كوشىپ كەلگەن اننا سكۆورتسوۆا 2024 جىلى 1,45 ملن تەڭگە قايتارىمسىز گرانت الىپ, مال شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتىپ وتىر.

ءوز كاسىبىن اشىپ, بەرەكەسىن كورىپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ قاتارىندا قاراتوبە اۋدانىنىڭ شالعىن اۋىلىنا كوشىپ بارعان مۇحامبەدياروۆتار اۋلەتى دە بار. وتاعاسى بەيبىت مارات ۇلى «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى اياسىندا 9,2 ملن تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتتى. قازىردىڭ وزىندە شوپان اتا ت ۇلىگى 100-گە جاقىنداپ, العاشقى تابىسىن دا كورە باستادى. زايىبى جانار وسمانقىزى اۋىل مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتىپ, شاكىرت تاربيەلەپ ءجۇر. جەتى با­لالى وتباسى ءۇشىن بۇل باعدار­لاما جاڭا ءومىردىڭ باستاۋى بولدى.

– «قالادان اۋىلعا» باعدارلا­ماسى تاعدىرىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇرىن قالادا پاتەر جالداپ جۇرسەك, بۇگىندە اۋىلدا ءوز كاسىبىمىزدى دوڭگەلەتىپ وتىرمىز. مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز بۇل ءىستى باستاۋ مۇمكىن بولماس ەدى. قازىر اۋىلعا بارعىسى كەلەتىن ءار وتباسىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر, – دەيدى بەيبىت.

«قالادان اۋىلعا» باعدارلا­ماسىنىڭ ارقاسىندا اۋىلداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – مەك­تەپ­تەردىڭ جابىلىپ قالۋ قاۋپى دە سەيىلدى. قازىر 13 اۋىل مەكتەبى جاڭا قونىستانۋشى بالالاردىڭ ەسەبىنەن ەكىنشى تىنىسىن اش­تى. ونىڭ ىشىندە بەس مەكتەپ – شەكا­راداعى اۋىلدىڭ ءبىلىم وشاعى.

اقجايىقتىڭ اۋىلدارىنا باق بولعان باعدارلاما اياسىندا اسىرەسە ءبىلىم مەن مەديتسينا سالاسىنا بارعان جاس ماماندارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كۇشتى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىل تۇرعىندارى ساپالى قىزمەتكە يە بولدى, جاس­تارعا جاڭا مۇمكىندىك اشىلدى.

كەيىنگى ەكى جارىم جىل ىشىن­دە وڭىردە 24 جاڭا ءبىلىم وشاعى بوي كوتەرىپ, جاس ۇرپاق يگىلى­گىنە بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 22 مەكتەپتىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە سالىنعانى – اۋىل جاس­­­تارى ءۇشىن جاسالعان زور قول­­داۋ. سونىمەن قاتار وبلىس كو­لە­­مىندەگى اۋدان ورتالىقتارى تولىق سپورت كەشەندەرىمەن قام­تا­ما­سىز ەتىلگەن. اتاپ وتەتىن ءبىر جايت, كەيىنگى 1 جىلدىڭ ىشىندە 14 سپورت نىسانى تەك اۋىلداردا سالىنىپ جاتىر.

– جاڭا باعدارلاماعا سايكەس اۋىلعا قونىستانعان ءار وتباسىنا مەملەكەت تاراپىنان ناقتى كومەك كورسەتىلەدى. ماسەلەن, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدار­لاماسى بويىنشا كەيىنگى ءۇش جىلدا وبلىستا 1 450 جاس مامان جۇمىسقا ورنالاستى. ولاردىڭ سابيلەرى بولسا, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن تولىق قامتىلىپ, 1–4 سىنىپتا وقيتىن بالالارىنا ىستىق تاماق تەگىن بەرىلەدى. مەديتسينا, فارماتسەۆتيكا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە بۇرىن 5 ملن تەڭگەگە دەيىن بىرجولعى قارجىلاي كومەك كورسەتىپ كەلسەك, 2024 جىلدىڭ اياعىنان باس­تاپ بۇل قاراجاتتىڭ كولەمى 8,5 ملن تەڭگەگە دەيىن كوبەيدى, – دەيدى ءوڭىر باسشىسى ناريمان تورەعالي ۇلى.

وبلىس اكىمىنىڭ ءوزى قاداعالاپ وتىرعان باعدارلامادا «اۋىلدا كاسىپ باستايمىن» دەگەن باستاماشىل جاستارعا دا ەرەكشە قولداۋ قاراستىرىلعان. جاڭا بيزنەس-يدەيالاردى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان 5 ملن تەڭگەگە دەيىن قايتارىمسىز گرانتتار ءبولىنىپ جاتىر. سونىمەن قاتار اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, مال ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى جوبالارعا سۋبسيديا بەرىلەدى.

جاستارعا ميكرونەسيە بەرۋ تەتىكتەرى دە جەڭىلدەتىلگەن. جال­پى, جوبالارعا 5 جىلعا دەيىن, مال شارۋاشىلىعى باعى­تىنداعى باس­تامالارعا 7 جىلعا دەيىن نەسيە ۇسىنىلادى. ميكرونەسيەنىڭ ەڭ جوعارعى سوماسى 5 ملن تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلىپ, جىلدىق مول­شەرلەمە 2,5 پايىزدان اسپايدى.

«قالادان اۋىلعا» باعدار­لا­ماسى ۋربانيزاتسيا قارقىنىن باياۋلاتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار اۋىلدى زاماناۋي ومىرگە بەيىمدەيدى. قالاعا قا­راي اعىلعان حالىق ەندى تۋعان جە­­رى­نە ورالسا, اۋىل دا تۇلەيدى, قالا دا جەڭىلدەيدى», دەيدى ن.تورەعاليەۆ.

مىنە, وسىلايشا اقجايىق وڭى­رىندە اۋىلعا قونىس اۋدارعان­دار سانى كوبەيىپ كەلەدى. نا­رىق­تىڭ قيىن جىلدارى جايلى جەر ىزدەپ قالاعا كەتكەن جۇرت تۋعان جەرگە قايتا ورالا باستادى. ويت­كەنى بۇگىنگى اۋىلدا بولاشاق بار.

باتىس قازاقستان وبلىسى