ۇلت عىلىمىندا ءار سالانىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالار بار. قازاقستانداعى انتروپولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, بولون عىلىم اكادەمياسىنىڭ (يتاليا) كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, عىلىم مەن تەحنيكاعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر ورازاق سماعۇلوۆ ەكەنى ايدان انىق. ول قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق تاريحىن, انتروپولوگيالىق كەلبەتىن, مادەني-وركەنيەتتىك دامۋىن كەشەندى تۇردە زەرتتەپ, وتاندىق عىلىمعا ايرىقشا ۇلەس قوستى. قازاقستاندا انتروپولوگيانىڭ عىلىمي جۇيە رەتىندە قالىپتاسۋىنا جول اشتى.
توقسان بەستىڭ تۇعىرىنا شىققان اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ 70 جىلدان استام تۋعان حالقىمىزدىڭ بيولوگيالىق-انتروپولوگيالىق تاريحىن زەرتتەپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 16 مونوگرافيا مەن 350 عىلىمي, تانىمدىق ماقالا جازىپ, ۇلتىمىزدىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى كەمى 50 عاسىرلىق شىعۋ تەگى مەن تاريحي قاينار كوزدەرىن نەگىزدەدى. وسى تۋرالى ازيا, ەۋروپا, امەريكا انتروپولوگتەرىنىڭ ەلەۋلى عىلىمي فورۋمدارىندا بايانداما جاسادى.
انتروپولوگيا سالاسىنىڭ كوشباسشىسى 1930 جىلى 1 قازاندا قوستانايدىڭ مەڭدىقارا توپىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ, كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ دە, اشتىق-جوقتىقتىڭ دا, فاشيزمگە قارسى سوعىستىڭ دا قاسىرەتىن جاستاي تارتتى. عىلىمعا دەگەن ىنتاسى جۇرەگىنە ەرتە ۇيالادى. قيىندىققا مويىماي, ماسكەۋگە اتتانىپ, انتروپولوگيا سالاسىن تاڭداپ وقۋ – سول زاماندا باتىل قادام ەدى.
ءسىز بەن ءبىز «قازاق كىم؟», «شىعۋ تەگى قايدان؟» دەپ ءوز-وزىمىزگە سۇراق قويساق, ونىڭ جاۋابىن اكادەميك و.سماعۇلوۆ كىتاپتارىنان تابارىمىز دا اقيقات.
عالىم ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا (ول كەزدەگى اتاۋى) 1956 جىلى كۇزدە كەلدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنا ينستيتۋت ديرەكتورى اقاي نۇسىپبەكوۆ ونى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ي.زاحاروۆا باسقاراتىن ەتنوگرافيا بولىمىنە كىشى عىلىمي قىزمەتكەر ەتىپ قابىلدايدى. بۇل بولىمدە ءا.ح.مارعۇلان, ر.حودجاەۆا, ۆ.ۆوستروۆ, ە.ماسانوۆ, م.مۇقانوۆ سىندى عالىمدار مەن اسپيرانت ح.ارعىنباەۆ قىزمەت ىستەيتىن. ءبىر جىلدان كەيىن ءبولىمدى الكەي مارعۇلان باسقارادى. ول كەزدە ينستيتۋتتا يۋ.يۋدين, يۋ.زۋەۆ, ە.ي.اگەەۆا, م.ق.قادىرباەۆ, ح.الپىسباەۆ, ك.اقىشەۆ, ا.گ.ماكسيموۆا, ت.ب. قىزمەت ەتەتىن.
جاس زەرتتەۋشى 1974–1975 جىلدارى ءتورت اي ءۇندىستاننىڭ ەندوگاميكالىق پوپۋلياتسيالارىن زەرتتەۋ (انتروپولوگيالىق) ەكسپەديتسياسىنا قاتىسىپ, ەلەۋلى تاجىريبە جينايدى.
ورازاق سماعۇلوۆ ينستيتۋتتا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ, قازاق انتروپولوگيا عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىردى. اراعا جىلدار سالىپ انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەردى جۇيەلى تۇردە دامىتقان عالىم دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ول تەك انتروپولوگيا عىلىمىنا عانا ەمەس, تاريح, ەتنولوگيا, ارحەولوگيا سياقتى سالالاردىڭ دامۋىنا دا زور ىقپال ەتتى. انتروپولوگتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق تاريحىن تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى. اكادەميك مىنا عىلىمي باعىتتاردى ەڭسەردى.
بىرىنشىدەن, قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى مەن انتروپولوگيالىق كەلبەتىن انىقتاۋ باعىتىن ايقىندادى. كوپ جىل انتروپومەتريالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قازاق حالقىنىڭ مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتادى. ونىڭ ەڭبەكتەرىندە قازاقتاردىڭ فيزيكالىق ءتيپى تۇركىلىك, موڭعولدىق جانە ەۋروپەويدتىك ەلەمەنتتەردىڭ توعىسۋىنان قالىپتاسقانى دالەلدەندى.
ەكىنشىدەن, تاريحي-انتروپولوگيالىق سالىستىرۋلار باعىتىن ىلگەرىلەتتى. عالىم كونە قاڭقا ماتەريالدارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ساق, عۇن, تۇركى جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭ حالىقتارىنىڭ انتروپولوگيالىق قۇرىلىمىن زەرتتەدى. بۇل ارقىلى قازىرگى قازاق حالقىنىڭ تاريحي باستاۋىن كونە ەتنوستارمەن ساباقتاستىرا دالەلدەدى.
ۇشىنشىدەن, ەتنيكالىق ۇدەرىستەرى انتروپولوگيا ارقىلى جۇيەلى زەرتتەدى. عالىمنىڭ وسى باعىتتا جاساعان عىلىمي تۇجىرىمدارى – ەتنولوگيا مەن تاريح عىلىمىنا قوسىمشا دەرەككوز, قازاق ەتنوگەنەزىن پانارالىق تۇرعىدان زەرتتەۋدە ءىزاشار ءىس.
عالىمنىڭ ايتۋلى ەڭبەكتەرى: «ناسەلەنيە كازاحستانا وت ەپوحي برونزى دو سوۆرەمەننوستي» (1970), «ەتنيچەسكايا گەنەوگرافيا كازاحستانا» (1970), «ەتنيچەسكايا انتروپولوگيا كازاحستانا» (1982), «ەتنيچەسكايا ودونتولوگيا كازاحستانا» (1989), «ەتنيچەسكايا دەرماتوگليفيكا كازاحوۆ» (2005), «پرويسحوجدەنيە كازاحسكوگو نارودا» (2007), «پرويسحوجدەنيە كازاحسكوگو نارودا» (2017), «قازاقتىڭ ايبارلى ديسسيدەنتى» (2020), «قازاق حالقى جانە اتا تەگى» (2020) ت.ب. بۇل كىتاپتار قازاقستانداعى ەتنوانتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ تەوريالىق-مەتودولوگيالىق نەگىزىن قالادى.
ورازاق سماعۇلوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى رەتىندە كوپتەگەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا قازاقستان اتىنان بايانداما جاساپ, وتاندىق انتروپولوگيانىڭ الەمدىك عىلىمعا قوسقان ۇلەسىن پاش ەتتى.
1977 جىلى ورەكەڭنىڭ قازىرگى قازاقتاردىڭ اۆ0 قان توپتارى, MNSs جانە رەزۋس-فاكتورى تۋرالى كوپ جىلعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بەرىلگەن «قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق گەنوگەوگرافياسى» اتتى ايگىلى مونوگرافياسى جارىق كوردى. الايدا «Akademkniga» جۇيەسىندە بىرنەشە ايدان كەيىن كىتاپ ساتىلىمنان الىنىپ, جينالىپ, عىلىم اكادەمياسى اۋلاسىندا ورتەلدى. عالىم كوپجىلدىق ەڭبەگىنىڭ جالىنعا ورانعانىن «ناۋكا» باسپاسىنىڭ باسپاحاناسىنا قاراعان ينستيتۋت تەرەزەسىنەن قاراپ تۇردى... اۋىر جاعداي, بىراق تاريحي شىندىق وسى. عالىمنىڭ زەرتتەۋشىلىك ايبىنى, تەككە تەرەڭدەگەن الداسپان قاعيداتى كەڭەس يدەولوگتەرىن شوشىتتى.
و. سماعۇلوۆتىڭ وسى كىتابىندا قازاقتىڭ تاريحي رۋلىق قۇرىلىمى ايتىلعاندىقتان, قازاق كسر كومپارتياسى ونى «ساياسي سەنىمسىز» دەپ ايىپتادى. كىتاپتا قازىرگى قازاقتاردىڭ گەنەتيكالىق پوليمورفيزمىنە سايكەس پوپۋلياتسيا قۇرىلىمى بىرتەكتى, وندا ەشقانداي پوپۋلياتسيا ىشىلىك بولىنىستەردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك جوق دەگەن تۇجىرىم جاسالعان ەدى. ياعني قازاقتى قان توبى بويىنشا جۇزگە, رۋعا بولۋگە نەگىز جوق دەلىندى. بۇل كىتاپ تاۋەلسىزدىك جىلدارى (1992 جىلى) قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى.
قازاقستاندا انتروپولوگيا سالاسى دەربەس عىلىمي مەكتەپ رەتىندە ورازاق سماعۇلوۆتىڭ ەڭبەگىمەن قالىپتاستى. ول كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرىپ, ۇلتتىق عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى. عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن دايارلانعان ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋلەر مەن مونوگرافيالار وتاندىق عىلىمنىڭ قۇندى قورىنا اينالدى.
بۇگىنگە دەيىن قولدانىستا جۇرگەن «كوشپەلى», «نوماد» تەرميندەرىنەن تۋىندايتىن عىلىمي, ساياسي اداسۋشىلىق جونىندە اكادەميك بىلاي دەيدى: «بۇل تەرميننىڭ ءمان-ماعىناسىن ولار شىن مانىندە ۇعىنبايدى, ونى قازاق وركەنيەتىنىڭ «شىڭى» رەتىندە كورسەتەدى. ناقتى ايتساق, بۇل تەرميندى قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قولدانۋ – قازاق حالقىنىڭ وبەكتيۆتى تاريحىن جاسىرىن تۇردە قورلاۋ».
اكادەميك سماعۇلوۆتى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – عالىمدار ءجيى قولداناتىن «گلوتتوگەنەز» (ياعني تىلدەردىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى) تەرمينىن ەجەلگى قازاق تاريحى مەن لينگۆيستيكاسىنا قولدانۋدىڭ ەشقانداي عىلىمي ءمان-ماعىناسى جوق ەكەنى. الفاۆيت تاريحىنا شولۋ جاساعان ورەكەڭ ەجەلگى شۋمەر, ورحون-ەنيسەي ءمورلى جازۋىن تاپقان تۇپكى تۇركى قازاق حالقىنىڭ دا تەكتىلىك نەگىزى ەكەنىنە كوپ دالەل كەلتىرەدى.
انتروپولوگ عالىمدى تولعاندىرىپ جۇرگەن وزەكتى جايت – ارحەولوگتەر اشقان قولا داۋىرىنەن بەرگى تاريحي ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارىن وقۋلىقتاردا قاتە جازىلعانى. «افاناسەۆ», «اندرونوۆ», «وكۋنوۆ», «دەنيسوۆكا» سىندى جاساندى اتاۋلاردىڭ تۇركىنىڭ التىن بەسىگى – التايعا ەشبىر قاتىسى جوق ەكەندىگى.
ورەكەڭ وزەكتى ويلاردى توتەسىنەن كوتەرىپ: «ەلىمىزدە انتروپولوگيالىق ماتەريالدارعا (اباق-بايتاق, ت.ب.) دەگەن ۆانداليزمگە قاشان شەك قويىلار ەكەن!» دەگەن سۇراق قويىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن عالىمداردان جاۋاپ كۇتەدى. اسىرەسە سوڭعى جىلداردا «التىن ادام» ىزدەۋ ناۋقانعا اينالعان كەزدەگى قازبا جۇمىستارىنا كوڭىلى تولمايتىنىن اشىق ايتتى. اكادەميكتىڭ عىلىمداعى باتىلدىعى, تاۋەكەلشىلدىگى, قاعيداتشىلدىعى, تالاپشىلدىعى ۇلتقا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسى. تاريح پەن انتروپولوگياداعى ابىز اقساقالدى جاس بۋىنعا تانىمالداندىرۋ, سونداي-اق ۇلانعايىر ەڭبەگىن جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتپەن قۇرمەت كورسەتۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق بورىشىمىز.
اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ – قازاق انتروپولوگياسىنداعى اڭىز ادام. ونىڭ تەرەڭ عىلىمي ۇستانىمى مەن زيالىلىعى – زامانداستارىمىزعا, جاستارعا ونەگە.
زيابەك قابىلدينوۆ,
ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى