ءتىل ءبىلىمىنىڭ تارلاندارى – اكادەميكتەر ءابدۋالي قايدار, رابيعا سىزدىق, شورا سارىباي, ومىرزاق ايتباي ۇلى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ تۇركى الەمىنە تانىلۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقانىن كوزى قاراقتى كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. مىنە, وسىناۋ ۇلكەن تۇلعالارمەن ىلىكتەس كورنەكتى ءتىلشى-عالىمنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بايىنقول قالي ۇلى.
ول احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جوعارىدا اتى اتالعان اكادەميكتەرمەن وتىز جىلعا جۋىق يىق تىرەسە ەڭبەك ەتىپ, «قازاق ءتىلىنىڭ ون تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىن» قۇراستىرۋعا باستان-اياق قاتىسقان سوزدىكتى تۇزۋشىلەردىڭ ءبىرى. بايەكەڭدى ءتىلشى-عالىمدار عانا ەمەس, ونى قولدانۋشىلار كەڭىنەن تانىدى دەسەك, ءدال ايتقان بولامىز. عالىم ءبىر ءوزى 75 باسپا تاباق سوزدىك جاساپ ءارى ون تومنىڭ سەگىز تومىنا جاۋاپتى رەداكتور بولىپ, باسقالاردىڭ جاساعان سوزدىكتەرىنىڭ قولجازبالارىن رەداكتسيالاپ شىققان. پروفەسسور بايىنقول قالي ۇلىنىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ لەكسيكا, لەكسيكوگرافيا, فونەتيكا, تەرمينولوگيا, ەتنولينگۆيستيكا, ءتىل مادەنيەتى, اۋدارما سالالارى بويىنشا جاريالاعان 500-دەن استام عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگى, ونىڭ ىشىندە وننان استام مونوگرافيا, ونشاقتى وقۋلىق, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال, 30-عا جۋىق سوزدىكتەردىڭ بىرنەشە ءتۇرى تۋعان حالقىنىڭ كادەسىنە جاراپ كەلە جاتقانىن ەكپىن تۇسىرە ايتقانىمىز ابزال.
وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىپ, ونىڭ اكادەميكتەرىنە پرەزيدەنتتىك ستيپەنديا تاعايىنداپ, ەلىمىزدىڭ عىلىمىن دامىتۋ بويىنشا عالىمدارعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەگەن تۇستا, ءبىز ءبىر توپ ءتىلشى-عالىممەن سۇحباتتاسقانبىز. پروفەسسور بايىنقول قالي ۇلىمەن دە ول زەردەلەگەن قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى لەكسيكولوگيا جانە لەكسيكوگرافيانىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ەمىن-ەركىن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. سوزدىكتەردى جاساۋ جۇمىسىندا لەكسيكوگرافيا تەورياسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» قامتىلماعان سوزدەردىڭ سىرىن بىلۋدەن باستادىق.
«قازاق ءتىلىنىڭ ون تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىن» جاساۋعا قاتىسقانىن, كۇن-ءتۇن دەمەي, مەملەكەتتىك ماڭىزى مول ماسەلەگە بار كۇش-جىگەرىن سارپ ەتكەنىن, ناتيجەسىندە, ەتكەن ەڭبەك ەلەنىپ, مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلگەنىن ءسوز ەتكەن عالىم, ءارتۇرلى سوزدىكتەر جاساۋ بارىسىندا باستان وتكىزگەن قىزىقتارى مەن قيىندىقتارىن تىلگە تيەك ەتتى. قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىن بايىتاتىن بارلىق ءسوزدى تۇگەل قامتىساق دەگەن وي سول كەزدە قىلاڭ بەرگەنىن ەسكە الدى.
15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» تولىق جارىق كورگەننەن سوڭ, بۇل ەڭبەككە ەنبەي قالعان سوزدەر سوزدىگىن جاساۋعا كىرىسكەنىنەن حاباردار بولدىق.
ۇستازىم, بيىل عاسىرلىق تويى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مەرەكەلەنەتىن اكادەميك شورا سارىباي «سوزدىكشىگە ەڭ ءبىرىنشى كەرەك نارسە – ساناتكەرلىك وي, جۇيەلىلىك, رەتتىلىك, جانكەشتىلىك, شىدامدىلىق, ىجداعاتتىلىق, ۇقىپتىلىق, اڭعارىمپازدىق, سابىرلىلىق, قاجىرلىق قاسيەتتەر» دەپ وتىراتىن.
اكادەميك ايتقان بارلىق قاسيەت ءون بويىنان تابىلاتىن بايىنقول قالي ۇلىنىڭ 2014 جىلى «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» (15 تومدىققا قوسىمشا) جارىق كورگەنىن جالپى جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. اۆتوردىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق: «كولەمى – 59,1 باسپا تاباق. وندا 15 تومدىقتا جوق, وعان ەنبەي قالعان 10 690 اتاۋ ءسوز بەن 2 645 تۇراقتى تىركەس – بارلىعى 13 335 تىلدىك بىرلىك قامتىلعان».
«سۇيىكتى ءىس سۇيكىمدى كەلەدى» دەگەندەي, وسىناۋ قىرۋار ەڭبەكتى جازۋ ءۇشىن عالىمنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ, مىڭداعان كىتاپقا ءۇڭىلىپ, ەسەبى ولشەۋسىز شاڭ باسقان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن اقتارعانىن باعامداي بەرۋگە ابدەن بولادى.
رەتى كەلگەندە, جارىق كورگەن سوزدىكتەردى عالىم جالعىز ءوزى جازىپ شىققانىن ايتۋىمىز كەرەك. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, جانكەشتى عالىمنىڭ بىرەگەي ەڭبەگىن مەملەكەتتىك قارجى كوزدەرىنەن قارجىلاندىرۋدى جاۋاپتى ورىندار قاراستىرۋى كەرەك-اق ەدى عوي. دەگەنمەن ء«ۇمىتسىز – شايتان» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورى تۇگەل جينالىپ ءبىتتى دەۋگە ءالى ەرتەرەك ەكەنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا جارىق كورەر سوزدىكتەرگە قارجى قاراستىرۋدى ۇكىمەت قاپەرىنە الادى دەگەن ءۇمىت باسىم.
سۇحباتتاسىپ وتىرىپ, عالىمنىڭ تۋعان ءتىلىن ۇلىقتاۋعا دەگەن ماقساتتى بارىنەن جوعارى قوياتىنىن اڭعاردىق. «ەتكەن ەڭبەگىمدى بۇلدامايمىن, ول ءۇشىن مەملەكەتتەن ماراپات تا كۇتپەيمىن, ءبىر تيىن الماسام دا, سۇيىكتى ءىسىم سوزدىك ءتۇزۋدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەمىن. ماقساتىم – قازاق تىلىنە قىزمەت قىلۋ» دەگەن ەدى پروفەسسور بايىنقول قالي ۇلى.
«لەكسيكوگرافيا – قولدانبالى ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءوز الدىنا بولەك, جەتەكشى سالاسى. ول سوزدىك جاساۋدىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسىمەن اينالىسادى, ولاردىڭ عىلىمي ۇستانىمدارىن (قاعيداتتارىن) جاسايدى. لەكسيكوگرافيا ۇلت ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق بايلىعىن جيناستىرۋ, ولاردى رەتكە كەلتىرىپ, جۇيەگە ءتۇسىرۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىندىقتان, ول جالپىحالىقتىق ءتىلدى بايىتادى, ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىن قالىپتاستىرادى, ءتىل مادەنيەتىن ارتتىرادى», دەپ ءوزى بەرگەن انىقتاماسىنداعى تۇجىرىمداردىڭ شىن مانىندە ىسكە اسۋىنا عالىمنىڭ شاكىرتتەرى مەن لەكسيكوگراف-عالىمدار اتسالىسا بەرەتىنىنە سەنگىمىز كەلەدى.
عالىم دايىنداعان سوزدىكتىڭ اننوتاتسياسىندا:
«قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ 15 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىندە» جوق 10 690 ءسوز بەن 2 645 ءسوز تىركەسى – بارلىعى 13 335 تىلدىك بىرلىك جيناقتالىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا انىقتاما بەرىلدى جانە مىسالدار كەلتىرىلدى. بۇل تىلدىك بىرلىكتەردىڭ بارلىعى ادەبي ءتىلىمىزدىڭ قورىنا قوسىلعان بايلىق دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ياعني 15 تومدىقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز بايلىعى وسىنشا تىلدىك بىرلىككە كوبەيدى دەگەن ءسوز», دەپ كورسەتىلگەنى وقىرمانداردىڭ ەسىندە بولار. ولاي بولسا, قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىن تولىقتىرۋدا عالىمنىڭ قوسقان قوماقتى ۇلەسىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار.
پروفەسسور بايىنقول قالي ۇلىنىڭ سوزدىكتەرى ءالى تالاي ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جارايتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى قاجەتتى سوزدىك كىتاپ سورەسىندە شاڭ باسىپ جاتپايدى.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ تاۋەلسىز ديرەكتورى, اكادەميك