بىلىكتى كادر دايارلاۋعا باعىتتالعان قادام

ءبىلىم ترانسفەرتى ارقىلى عى­لىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ما­مان­دار دايارلاۋدى ماقسات ەتىپ وتىر­­عان ۇكىمەت جاھاندىق باسەكەدە با­­سىمدىقتارىمىزدى قايتا قاراۋ قا­جەتتىگىن قاپەرگە الىپ, كۇش-جىگەردى تەح­­نيكالىق ماماندىقتى دامىتۋعا با­­عىتتاپ وتىر. بۇعان دەيىن پرەزيدەنت ەلى­مىزدە ەكونوميست, زاڭگەر, مەنەد­جەر مامانداردى دايارلاۋعا كوڭىل ءبولىنىپ كەتكەنىن سىنعا الىپ, ەندىگى كەزەكتە ينجەنەرلەر دايارلاۋ ءىسىن شۇعىل قولعا الۋدى مىندەتتەدى.

ەلىمىزدە شەتەل وقۋ ورىندارىن ­اشۋ تاجىريبەسى بۇرىننان قالىپتاسقان. ­­2001 جىلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­­­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە م.ۆ.لومو­نو­سوۆ اتىنداعى ممۋ فيليالى اشى­لىپ, 2019 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى كەلى­سىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭعا ­قول قويىلدى. كەيىنگى جىلدارى رەسەي­دىڭ باسقا دا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالىن اشۋ قارقىن الدى. وسىعان وراي پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس كە­لەر جىلعا دەيىن 6 رەسەي جوعارى وقۋ ورنى فيليالىن اشۋ تۋرالى ۇكىمەتارا­لىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. مۇن­داعى باستى ماقسات – كورشى ەلمەن ءبىلىم سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتا وتى­رىپ, ەلىمىزدە تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىر­عان ينجەنەر كادرلاردى دايارلاۋ.

بۇگىندە ەلىمىزدە MESI وسكەمەن ­فيليالى, چەلمۋ قوستاناي فيليالى, سانكت-پەتەربۋرگ گۋمانيتارلىق كاسىپوداقتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الماتى­داعى فيليالى, ماسكەۋ اۆياتسيالىق ينستيتۋتىنىڭ «ۆوسحود» بايقوڭىر فيليالىمەن قاتار م.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە د.ي.مەن­دەلەەۆ اتىنداعى رەسەي حيميا-تەحنو­لوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ۋني­ۆەرسيتەتى بازاسىندا ي.م.گۋبكين اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىر­لىك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا اشىلعان «Heriot-Watt» ۋنيۆەرسيتەتى, تاعى دا باس­قا بىرلەسكەن ءبىلىم كەلىسىمدەرى ىسكە اسىپ, فيليالدار جۇمىس ىستەپ جاتىر.

ەكى ەل اراسىنداعى ىقپال­داس­تىق ساپالى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار قوس ديپ­لومدى باعدارلامالار اياسىندا اق­پا­راتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنو­لوگيالاردى يگەرۋگە ىقپال ەتەدى. عى­لىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى سايا­سات نۇربەكتىڭ ايتۋىنشا, شەتەل ۋني­ۆەرسيەتتەرىنىڭ فيليالدارىن ­اشۋ­­­دا رەيتينگىنە عانا ەمەس, ستراتەگيا­­­لىق ارىپتەستىككە دە باستى نازار اۋدا­رىلادى. رەسەي, قىتاي, ەۋروپا, تۇر­كيا, امەريكا ۋنيۆەرسيتەتتەرى­نىڭ فيليالدارى ءبىلىم, عىلىم سالاسىن­داعى حالىقارالىق ارىپتەستىكتى نىعاي­تۋ ماق­ساتىندا تاڭدالعان. مۇنىمەن قوسا, شەتەلدىك وقۋ ورنى جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرۋعا مىندەتتەنەدى. ال شەتەلدىك ارىپتەس وقۋ ورىندارىن اشۋ ايماقتارداعى سۇرانىسقا وراي ىرىكتەلەدى. وسىعان وراي 2029 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە 2 مىڭنان استام بىلىكتىلىگى جوعارى مامان دايارلاۋ كوزدەلىپ وتىر.

ەلىمىزدە 2022 جىلى ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسي­تەتىن­دە اشىلعان وقۋ ورنى – «ماسكەۋ ينجە­نەرلىك-فيزيكا ينستيتۋتى» ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ فيليالى.

ميفي-ءدى اشۋداعى باستى ماقسات – قولدانبالى عىلىم سالاسىنداعى ىنتى­ماقتاستىققا جول اشىپ, باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا بو­يىنشا يادرولىق فيزيكا, لازەرلىك جانە پلازمالىق تەحنولوگيالار, اتوم ەنەر­گەتيكاسى, نانوماتەريالدار سالالارىندا بىرلەسىپ مامان دايارلاۋ.

ميفي ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ماسكەۋ ينجەنەرلىك-فيزيكا ينستيتۋتى) الماتى قالا­سىن­داعى فيليالىنىڭ جەتەكشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسقار داۋلەتوۆتىڭ ايتۋىن­شا, «شەتەلدىك فيليالداردىڭ جاعىمدى جاقتارى, ارينە بار. ويتكەنى كەز كەلگەن جۇيەنىڭ اشىقتىعى, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سانالادى. ءبىلىم الماسۋ ءار­تۇرلى تاجىريبەلەردى باعالاپ, سالىس­تى­رىپ, ۇزدىگىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى. بۇگىنگى تاڭدا ميفي فيليالى ەلى­مىز­­دە زاڭدى تۇلعا رەتىندە جۇمىس ىستەپ ­جا­تىر ءارى ماسكەۋەگى باس وقۋ اكىمشىلىگىنە با­عىنادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسي­تەتى­نىڭ عيماراتىن كەلىسىمشارت نەگىزىن­دە تەگىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە يە. فيليالدا قازاقستان ازاماتتارى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باعدارلاماسى بو­يىنشا ءبىلىم الىپ, رەسەي ۇلگىسىندەگى ديپلوم الادى. وقۋ ورنى كەڭەستىك ءبىلىم بەرۋ ءداستۇرىن ساقتاپ قالعان, ونداعى وقۋ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىگىن دە اتاپ كەتسەك ارتىق بولمايدى. بىراق فيليالعا تۇلەكتەرىمىز ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست تاپسىرۋ ارقىلى تۇسە المايدى. ولارعا باس جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تالابىنا سايكەس قاتاڭ سىناقتان وتۋگە تۋرا كەلەدى.

قازىرگى كەزدە ميفي ۇلتتىق يادرو­لىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الما­تى قالاسىنداعى فيليالىندا باكالاۆ­رياتتا 95 ستۋدەنت وقىسا, ماگيستراتۋرادا 39 ستۋدەنت ءبىلىم الادى. ستۋدەنتتەر الماتى قالاسىندا 3 جىل, وعان قوسا ءبىر جىل ماسكەۋ قالاسىندا وقيدى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس فيليال قىزمەتى وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ 50 پايىزى باس وقۋ ورنىنان بولعان جاعدايدا عانا تولىققاندى ىسكە اسادى.

«ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, وقۋ-ون­دىرىستىك, عىلىمي زەرتتەۋ زەرتحانالارىنا كەلەتىن بولساق, ينجەنەرلەر­دى دايارلاۋ تەوريالىق بىلىممەن عانا بايلانىستى ەمەس. كەلەشەكتە ساپالى ءبىلىمدى قامتاماسىز ەتەمىز دەسەك, ار­نايى جابدىقتالعان زەرتحانالار, مۇ­نىمەن قوسا كورشى وزبەكستان ەلىن­دەگىدەي فيليالدارعا جەكە كورپۋستار قا­جەت. ازىرگە ەلىمىزدە شەتەلدىك وقۋ ورىن­­دارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ ءۇردى­سىن جەدەلدەتۋ مەن قارجىلىق شى­عىن­داردى ازايتۋ ءۇشىن ولاردى بازالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ورنالاستىرۋ جۇيەسى ىسكە اسىرىلعان. الداعى ۋاقىتتا جەكە كامپۋستار ماسەلەسى شەشىلۋگە ءتيىس. ال بولاشاق ينجەنەرلەر ەلىمىزدىڭ ەڭبەك نارىعىنا دايىندالاتىندىقتان, فيليالداردى قارجىلاندىرۋ جاعى ەل ىشىن­دەگى يندۋستريالىق ارىپتەستەرمەن بىرلەسە شەشىلگەنى ابزال. تەك قانا وسىنداي تاجىريبەلى باعىتتالعان قادام عانا ستۋدەنتتەردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا ىقپال ەتەدى», دەيدى فيليال جەتەكشىسى.

ەكى ەل اراسىنداعى ءبىلىم الماسۋ كەلىسىمىنە 2003 جىلى قول قويىلعان. وسى ارالىقتان بەرى ەلىمىزدەگى وقۋ ورىن­دارىنا عىلىمي تاجىريبە ال­ماسۋ ماقساتىندا عالىمدار, وقىتۋ­شى­لاردىڭ كەلۋى ءداستۇرلى شاراعا اينالىپ وتىر. مۇنىمەن قوسا بىرلەسكەن عىلىم, ءبىلىم باعدارلامالارى ىسكە اسىپ جاتىر. ەكىجاقتى كەلىسىمدەر كوپ جاعداي­دا ۋنيۆەرسيتەتتەرارالىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە ىسكە اسىپ كەلەدى.

ساراپشىلار ەلىمىزدە شەتەل وقۋ ورىندارىن اشۋدا تۋىنداي­تىن بىر­قاتار سەبەپتىڭ ءبىرىن بىلىكتى­لىگى جو­عارى وقىتۋشىلاردىڭ جەتىسپەۋ­شى­لى­گى­مەن بايلانىستىرادى. ازىرگە ەلى­مىز­دە بۇل ماسەلە تولىققاندى شەشى­مىن تاپقان جوق. ورتا ءبىلىم مەن عى­لىم سالاسىنداعى جاسالىپ جاتقان رەفور­مالاردىڭ ناتيجەلى كەزەڭى ءالى الىستاۋ. بىلىكتى عىلىمي كادرلاردىڭ شەتەلدەرگە كەتۋ ءۇردىسى جالعاسىپ وتىر. ال شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر فيليالدارى دايارلاعان ماماندار ساپاسى – ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە.

وسى ورايدا ينجەنەر كادرلاردى دايارلاۋعا باسىمدىق بەرىپ, رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالىن اشۋ­عا كوڭىل ءبولىپ وتىرعان ەل ۇكىمەتىن الاڭ­داتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى – ءبى­لىم سالاسىنداعى ەميگراتسيانى تەجەۋ. دە­رەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەن ءبىلىم ىزدەپ كەتكەن تۇلەكتەردىڭ 20 پايىزدان اس­تامى رەسەي وقۋ ورىندارىن تاڭداپ, كوپ جاعدايدا كورشى ەلدە جۇمىس ىستەپ تۇراقتاپ قالۋعا امالسىزدان ءماجبۇر.

بۇگىندە رەسەيدە 70 مىڭعا جۋىق وتان­داسىمىز ءبىلىم الىپ جا­تىر. ولار كورشى ەلدە ءبىلىم الىپ جات­قان شە­تەلدىكتەردىڭ كوشىن باستاپ تۇر. رەسەي ۇكىمەتى قازاقستان ستۋدەنتتەرى ءۇشىن كۆوتا بەرىپ, ءار جىلداردا 500–800 ورىن قاراستىرادى. رەسەي جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداۋ سەبەپتەرىنە بايلانىستى جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا سايكەس تۇلەكتەر ەلىمىزدە وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگىنىڭ ازدىعىن اتاپ وتسە, ەندى ءبىرى رەسەيدىڭ ەۋروپا, قىتاي, كورەياعا گەوگرافيالىق جاقىندىعى­نان جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى مول ەكەنىن ايتادى. مۇنىمەن قوسا ءورشى ەلدىڭ كەيبىر وقۋ ورىندارى­نا ءتۇسۋ تالاپتارى سالىستىرمالى تۇردە العاندا, الدەقايدا جەڭىل. ولار­دى گۋ­ما­نيتارلىق ماماندىقتارمەن قا­تار ­(شامامەن 40 پايىز), مەتاللۋرگيا, ­تاۋ-كەن ءىسى, مۇناي گاز, حيميا ونەركاسىبى (35 پا­يىز), مەديتسينا, فيزيكا, حيميا (25 پا­يىز) سالاسى قىزىقتىرادى. كەيىن­گى كەزدە IT-تەحنولوگيا, نانو-بيوتەحنو­لو­گيا, روبوتتەحنيكا, راديوەلەكترو­ني­كا, ينفورماتيكا مەن ەسەپتەۋىش تەح­ني­كالارى, ينجينيرينگ سالاسىنا دا سۇرانىس ارتىپ وتىر.

سوندىقتان ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسي­تەتتەر فيليالدارى عانا ەمەس, ين­جە­نەرلىك باعىتتاعى ءتول وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الاتىن تۇلەكتەر ءۇشىن جو­عارى مۇم­كىندىكتەر قاراستىرى­لىپ, ەلى­مىز­دىڭ ءوندىرىسى مەن ونەركاسىپ سەكتورى, زاما­ناۋي تەحنولوگيالىق سالالاردى دامىتۋ­عا ۇلەس قوسۋعا, قا­لاعان ۋاقىتىندا بىلىك­تىلىگى مەن جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە با­عىتتالعان كەشەندى جوبالار دامۋعا ءتيىس. بۇل باعىتتا شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ونەراسىپ ورىندارى, ءىت-حابتارى­نىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن ۇيرەنۋ – ۋاقىت تالابى. بۇل ءوز تۇلەكتەرىمىزدىڭ ءبىلىم, عىلىمداعى الەۋەتىن تاياۋ جىلداردا ەل ەكونوميكاسىنا باعىتتاۋعا مولى­نان مۇمكىندىك بەرەدى.

الماتى